Trong giai đoạn mang thai, cơ thể phụ nữ thường có thân nhiệt cao hơn bình thường, dễ gặp tình trạng nóng trong, táo bón hoặc tiểu rắt. Nhiều gia đình có thói quen tìm đến các loại lá cây dân gian như cây cối xay để nấu nước uống với mong muốn giải nhiệt lành tính và tránh dùng thuốc tây. Tuy nhiên, liệu thói quen truyền miệng này có thực sự an toàn cho cả mẹ và bé?
Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai không nên tự ý uống nước cây cối xay. Mặc dù loại cây này được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền để xử lý nhiều chứng bệnh, các tài liệu khoa học hiện tại vẫn chưa có đủ dữ liệu kiểm chứng về độ an toàn tuyệt đối cho thai kỳ [1]. Việc tự ý nạp các hoạt chất sinh học đậm đặc từ thảo dược khi chưa rõ liều lượng có thể tiềm ẩn rủi ro cho sự phát triển của thai nhi.
Cây cối xay và những công dụng trong dân gian
Cây cối xay có tên khoa học là Abutilon indicum, thuộc họ Cẩm quỳ (Malvaceae), là một loài cây bụi mọc rất phổ biến ở các quốc gia có khí hậu nhiệt đới [1]. Tại nhiều vùng quê, loài cây này gắn liền với đời sống hàng ngày và được xem như một vị thuốc nam quen thuộc dễ tìm quanh vườn nhà.
Theo kinh nghiệm dân gian ở các nước nhiệt đới, bột hạt của cây cối xay thường được người dân tiêu thụ để hỗ trợ điều trị bệnh trĩ, táo bón và viêm bàng quang mạn tính [1]. Bên cạnh đó, dược liệu này còn được ghi nhận dùng trong các trường hợp bệnh lậu, chứng tiết dịch niệu đạo và một số vấn đề liên quan đến thai kỳ theo lối truyền miệng [1].
Tuy có lịch sử sử dụng lâu đời và đa dạng, các nhà khoa học chỉ ra rằng những kiểm chứng khoa học bài bản cũng như các nghiên cứu chuyên sâu về độc tính của hạt cây cối xay vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ trong y văn [1]. Giữa kinh nghiệm truyền miệng và bằng chứng y học an toàn cho bà bầu vẫn còn một khoảng cách rất lớn.
Thành phần hoạt chất phức tạp tác động thế nào đến cơ thể?
Nhiều người lầm tưởng nước sắc lá cây chỉ đơn thuần là nước mát giống như nước rau luộc. Thực tế, phân tích hóa thực vật cho thấy cây cối xay chứa một hệ thống các hợp chất sinh học vô cùng phong phú [1]. Các phân tích quang phổ trên chiết xuất hạt cây cối xay đã tìm thấy sự hiện diện của các nhóm chất phenolic, flavonoid và đặc biệt là alkaloid [1].
Ở bộ phận lá, các nhà nghiên cứu khi phân tích chiết xuất ethanol của lá cây cối xay cũng xác nhận sự có mặt của hàng loạt hoạt chất mạnh [2]. Cụ thể, trong lá chứa flavonoid, alkaloid, hợp chất phenolic, tannin, saponin, steroid, glycoside và terpenoid [2]. Định lượng cụ thể cho thấy mỗi gram chiết xuất lá chứa tới 9,351 mg tổng lượng phenolic và 6,234 mg flavonoid [2].
Trong cơ thể bình thường, các hợp chất có gốc phenolic, kết hợp cùng tannin và các axit hữu cơ, tạo ra tác dụng hiệp đồng giúp chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Chúng hoạt động bằng cách dập tắt các gốc tự do gây hại như DPPH, nitric oxide, superoxide và hydrogen peroxide [2]. Đồng thời, dịch chiết lá còn giúp bảo vệ chuỗi DNA khỏi bị đứt gãy do stress oxy hóa và tăng cường mức độ glutathione cùng các enzyme chống oxy hóa nội bào để biến đổi hydrogen peroxide thành phân tử nước vô hại [2].
Tuy nhiên, chính vì chứa nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh như alkaloid, saponin và steroid, nước cây cối xay không phải là thức uống giải khát thông thường [2]. Khi đi vào cơ thể phụ nữ mang thai, các hoạt chất này đi vào máu và có thể tác động đến hệ thống nội tiết hoặc cơ trơn, đòi hỏi sự thận trọng tối đa như khi sử dụng một loại thuốc thực thụ.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn và độc tính?
Để đánh giá mức độ an toàn của cây cối xay, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành phân tích toàn diện về độc tính trong ống nghiệm và trên cơ thể sống của chiết xuất methanol từ hạt cây cối xay [1]. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học thử nghiệm độc tính tế bào trên dòng tế bào thận phôi người HEK-293 và thử nghiệm khả năng gây đột biến gen trên chủng vi khuẩn TA100 [1].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính trên động vật, chuột đực và chuột cái được cho uống một liều duy nhất chiết xuất hạt ở các mức 250, 500, 1000 hoặc 2000 mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể và theo dõi sát sao trong 14 ngày [1]. Ở thử nghiệm độc tính bán cấp, chuột được uống liên tục hàng ngày với các mức liều 250, 500 hoặc 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể trong suốt 28 ngày, được cân trọng lượng hàng tuần và kiểm tra máu, sinh hóa cũng như mô học sau khi kết thúc [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt có độc tính tế bào và khả năng gây đột biến ở mức tối thiểu trong các điều kiện thử nghiệm này [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2005 đã đánh giá khả năng bảo vệ gan của chiết xuất nước từ cây cối xay trên mô hình chuột bị tổn thương gan thực nghiệm do hóa chất carbon tetrachloride và thuốc giảm đau paracetamol [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước giúp giảm đáng kể các biến đổi chỉ số sinh hóa do độc chất gây ra nhờ khả năng can thiệp vào quá trình hình thành gốc tự do [3]. Thử nghiệm độc tính cấp tính trong nghiên cứu năm 2005 này cũng ghi nhận giá trị liều gây chết một nửa số cá thể (LD50) của chiết xuất nước cây cối xay ở mức trên 4 g cho mỗi kg trọng lượng cơ thể chuột [3].
Bên cạnh hạt và toàn cây, phần rễ cũng được tìm hiểu trong một nghiên cứu công bố năm 2019 trên đối tượng chuột cống đực Wistar bị nhiễm độc chì [4]. Chuột bị phơi nhiễm chì trong nước uống kèm hoặc không kèm chiết xuất methanol từ rễ cây cối xay ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể trong vòng 45 ngày [4]. Kết quả ở nhóm dùng liều 100 và 200 mg/kg cho thấy các chỉ số về trọng lượng tinh hoàn, số lượng tinh trùng, nồng độ hormone testosterone và các enzyme chống oxy hóa (như Superoxide Dismutase, Catalase, Glutathione peroxidase) đã phục hồi về gần mức của nhóm chuột khỏe mạnh bình thường [4]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn để làm rõ cơ chế bảo vệ chính xác của chiết xuất rễ cây [4].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn lớn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn vào các dữ liệu trên, không thể phủ nhận cây cối xay là một dược liệu có nhiều tiềm năng sinh học quý giá. Các chiết xuất từ lá, hạt và rễ của cây đã chứng minh được khả năng dập tắt gốc tự do, bảo vệ tế bào, bảo vệ DNA trong ống nghiệm [2] cũng như hỗ trợ bảo vệ gan [3] và hệ sinh sản của chuột đực trước các tác nhân gây hại [4].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của toàn bộ các bằng chứng này là tất cả đều được thực hiện trong ống nghiệm (in-vitro) hoặc trên mô hình động vật (chuột khỏe mạnh hoặc chuột đực bị gây độc) [1]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được thiết kế để đánh giá độ an toàn trên phụ nữ đang mang thai trong các dữ liệu hiện có.
Trong nghiên cứu độc tính năm 2024, dù chuột cái có được đưa vào thử nghiệm trong 14 ngày và 28 ngày, nhưng đó là chuột không mang thai [1]. Sự thay đổi sinh lý của cơ thể mẹ trong thai kỳ, khả năng các chất như alkaloid hay saponin đi qua hàng rào nhau thai, cũng như tác động của chúng lên sự co bóp tử cung hay sự hình thành cơ quan của bào thai vẫn là những khoảng trống chưa được giải đáp [1]. Trong y học hiện đại, việc thiếu bằng chứng an toàn trên thai phụ đồng nghĩa với việc không được khuyến cáo sử dụng.
Những hiểu lầm thường gặp khi bà bầu dùng thảo dược thanh nhiệt
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều gia đình là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Thực tế, bất kỳ loại lá cây nào có khả năng chữa bệnh đều chứa các hóa chất tự nhiên tác động mạnh lên tế bào [2]. Khi đun sắc đặc để uống thay nước lọc, thai phụ đang đưa vào cơ thể một lượng lớn hỗn hợp gồm steroid thực vật, alkaloid và glycoside mà không hề biết hàm lượng cụ thể là bao nhiêu [2].
Sai lầm thứ hai là tin rằng dùng cho người thường không sao thì bà bầu dùng cũng tốt. Ở người bình thường, gan và thận đã hoàn thiện có thể chuyển hóa các hoạt chất ở một ngưỡng nhất định [3]. Ngược lại, thai nhi trong bụng mẹ có các cơ quan chưa trưởng thành, rất nhạy cảm với các hợp chất lạ truyền qua máu mẹ. Hơn nữa, trong dân gian thường truyền tai nhau việc dùng các loại cây cỏ để "giúp dễ đẻ" hoặc xử lý các vấn đề thai kỳ, điều này thường liên quan đến các hoạt chất có tính năng kích thích cơ trơn, dễ dẫn đến nguy cơ co bóp tử cung ngoài ý muốn nếu dùng sai thời điểm.
Một hiểu lầm khác là tự ý kết hợp nhiều loại cây cỏ hái quanh nhà mà không kiểm soát nguồn gốc. Cây mọc hoang dại rất dễ bị nhiễm kim loại nặng từ đất, bụi bẩn hoặc thuốc bảo vệ thực vật, từ đó vô tình gây hại cho cả mẹ và con thay vì giúp thanh nhiệt như mong đợi.
Ai nên đặc biệt thận trọng với cây cối xay?
Đối tượng đầu tiên cần tránh tự ý sử dụng nước cây cối xay chính là phụ nữ đang mang thai ở tất cả các tam cá nguyệt, đặc biệt là trong 3 tháng đầu khi phôi thai đang hình thành và 3 tháng cuối khi tử cung nhạy cảm dễ xuất hiện các cơn gò. Những thai phụ có tiền sử động thai, dọa sảy thai, sinh non hoặc nhau tiền đạo tuyệt đối không nên thử nghiệm các loại nước sắc thảo dược chưa được kiểm chứng.
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng là nhóm cần hết sức dè dặt. Các hoạt chất sinh học có kích thước phân tử nhỏ như alkaloid và flavonoid trong cây cối xay [1] chưa được nghiên cứu xem có bài tiết qua sữa mẹ hay không và có thể ảnh hưởng thế nào đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh.
Ngoài ra, những người đang có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang phải uống thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ cũng cần cẩn trọng. Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất cây cối xay có tác dụng bảo vệ gan ở một số điều kiện thực nghiệm [3], nhưng sự tương tác giữa các hợp chất như tannin, saponin, coumarin [2] với các loại thuốc tây điều trị bệnh nền trên người vẫn chưa được làm rõ, có thể làm thay đổi hiệu quả của thuốc đang dùng.
Giải pháp thanh nhiệt an toàn và thực tế cho mẹ bầu
Thay vì tìm kiếm các loại lá cây rừng hay dược liệu truyền miệng như cây cối xay để giải nhiệt, phụ nữ mang thai có rất nhiều lựa chọn an toàn, đơn giản và đã được khẳng định trong dinh dưỡng thai kỳ. Cách giải nhiệt tốt nhất, rẻ tiền nhất và an toàn nhất cho mẹ bầu chính là uống đủ nước lọc ấm mỗi ngày, chia thành từng ngụm nhỏ rải đều từ sáng đến chiều để cơ thể luôn đủ nước mà không gây áp lực đột ngột lên bàng quang.
Trong chế độ ăn hàng ngày, mẹ bầu có thể bổ sung các loại thực phẩm tự nhiên giàu vitamin, khoáng chất và chất xơ như rau xanh nấu chín, các loại trái cây tươi ít ngọt (cam, bưởi, thanh long) để làm mát cơ thể từ bên trong. Việc tăng cường chất xơ từ rau củ và ngũ cốc nguyên hạt, kết hợp với vận động nhẹ nhàng như đi bộ cũng là giải pháp căn cơ để đẩy lùi chứng táo bón thai kỳ mà không cần dùng đến bột hạt cây cối xay [1].
Nếu mẹ bầu gặp các triệu chứng khó chịu kéo dài như tiểu buốt, tiểu rắt, táo bón nặng hoặc cảm giác bứt rứt trong người, việc cần làm là đến cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ thăm khám. Bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân chính xác (ví dụ như nhiễm trùng đường tiết niệu thai kỳ) và kê đơn các loại thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ đã được chứng minh an toàn cho thai nhi.
Tóm lại, cây cối xay là một dược liệu chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa mạnh [2] và có những kết quả bước đầu khả quan trên mô hình động vật [1], nhưng hoàn toàn chưa có cơ sở khẳng định tính an toàn cho phụ nữ mang thai. Để bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh và tránh nguy cơ kích thích tử cung ngoài ý muốn, mẹ bầu nên nói không với việc tự ý đun nước cây cối xay uống giải nhiệt. Mọi quyết định sử dụng thảo dược hay thực phẩm bổ sung trong lúc mang thai đều cần có sự tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.