Ai không nên dùng bạc hà cay: Lưu ý cho người trào ngược dạ dày

Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà bạc hà nóng hoặc ngậm kẹo bạc hà sau bữa ăn để làm thơm miệng và tạo cảm giác dịu bụng. Mùi thơm thanh mát cùng vị the đặc trưng của thảo dược này từ lâu đã được xem như giải pháp tự nhiên giúp kích thích tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người sau khi dùng bạc hà lại gặp phải tình trạng cồn cào, ợ chua và nóng rát dữ dội vùng ngực.

Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc có cơ địa van thực quản yếu tuyệt đối không nên dùng bạc hà cay. Hoạt chất chính trong bạc hà cay là menthol có đặc tính làm giãn cơ trơn, khiến cơ thắt thực quản dưới bị nới lỏng, tạo điều kiện cho axit và dịch vị từ dạ dày trào ngược lên thực quản gây tổn thương niêm mạc.

Cơ chế khiến bạc hà cay kích hoạt cơn trào ngược

Hệ thống tiêu hóa ngăn chặn hiện tượng trào ngược nhờ một van một chiều nằm giữa thực quản và dạ dày, gọi là cơ thắt thực quản dưới (LES). Rối loạn vận động của cơ thắt thực quản dưới là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[1]. Khi cơ vòng này hoạt động bình thường, nó chỉ mở ra khi nuốt để thức ăn đi xuống dạ dày rồi lập tức đóng chặt lại nhằm ngăn không cho dịch vị trào ngược lên.

Sự giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không phù hợp là cơ chế chiếm ưu thế ở phần lớn bệnh nhân trào ngược mức độ nhẹ đến trung bình ^[2]. Thoát vị hoành và tình trạng giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò đáng kể ở những bệnh nhân mức độ trung bình đến nặng ^[2]. Khi menthol từ bạc hà cay đi vào cơ thể, hoạt chất này tác động trực tiếp làm giãn cơ trơn, làm giảm trương lực siết của van này. Hiện tượng van thực quản đóng không kín tạo ra khe hở để dịch tiêu hóa mang tính axit rò rỉ ngược lên trên.

Sự tiếp xúc bất thường và mạn tính của phần dưới thực quản với các thành phần trong dịch dạ dày sẽ dẫn đến bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[1]. Tình trạng này gây ra các triệu chứng điển hình như ợ nóng, trớ và khó nuốt ^[2]. Nếu không kiểm soát, bệnh có thể biểu hiện các triệu chứng không điển hình như đau ngực không do tim, ho, hen phế quản, viêm phổi hít hoặc cảm giác vướng họng và viêm thanh quản ^[2].

Bằng chứng khoa học về vai trò của cơ thắt thực quản dưới

Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân tích chi tiết về áp lực và cấu trúc của cơ thắt thực quản dưới nhằm làm rõ bản chất của bệnh lý trào ngược và sự nhạy cảm của cơ quan này trước các tác nhân gây giãn van.

Nghiên cứu đo áp lực thực quản công bố năm 1986 trên 13 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản đã đánh giá áp lực cơ thắt thực quản dưới và áp lực nhu động trong đợt cấp cũng như giai đoạn thuyên giảm ^[3]. Kết quả ghi nhận không có sự thay đổi về áp lực cơ thắt thực quản dưới (15,2 ± 2,6 mmHg so với 14,3 ± 1,8 mmHg) hay áp lực nhu động (64,1 ± 6,9 so với 62,1 ± 7,8 mmHg) khi bệnh thuyên giảm ^[3]. Đồng thời, cả áp lực cơ thắt thực quản dưới và biên độ đoạn xa ở bệnh nhân trào ngược đều thấp hơn nhóm chứng khỏe mạnh (p < 0,05) ^[3]. Việc điều trị ngắn hạn giúp cải thiện triệu chứng và hình ảnh nội soi nhưng dường như không làm cải thiện áp lực cơ vòng hay áp lực nhu động ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn nhỏ (13 người), nhưng đã chỉ ra tính khiếm khuyết cơ học khó phục hồi của van thực quản.

Nghiên cứu năm 2006 kiểm tra tác động gây căng giãn dạ dày từ thức uống có ga trên 9 người tình nguyện khỏe mạnh không có triệu chứng qua kỹ thuật đo áp lực cơ thắt thực quản dưới kéo chậm ^[4]. Thức uống có ga đã tạo ra sự suy giảm kéo dài 20 phút từ 30% đến 50% ở cả ba thông số: áp lực khi nghỉ, chiều dài tổng thể và chiều dài đoạn bụng của cơ thắt thực quản dưới ^[4]. Ở 62% trường hợp, mức độ suy giảm đủ lớn để đưa cơ thắt thực quản dưới về ngưỡng chẩn đoán suy van cơ năng, trong khi nước lọc không gây giảm các thông số này ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra cơ thắt thực quản dưới rất dễ suy yếu trước các yếu tố kích thích cơ học và hóa học gây giãn cơ.

Nghiên cứu năm 1981 khảo sát 15 bệnh nhân mắc hội chứng Zollinger-Ellison cho thấy có 6 trên 15 người bị ợ nóng và 9 trên 15 người có bằng chứng khách quan của bệnh trào ngược ^[5]. Áp lực trung bình của cơ thắt thực quản dưới ở nhóm Zollinger-Ellison không có ợ nóng cao hơn so với những bệnh nhân có ợ nóng ^[5]. Sinh thiết phát hiện 4 bệnh nhân có viêm thực quản, trong đó có một trường hợp kết hợp biểu mô Barrett ^[5]. Điều này cho thấy khi áp lực van thực quản bị suy giảm, nguy cơ tổn thương niêm mạc do axit tăng lên rõ rệt.

Nghiên cứu năm 2004 trên 207 bệnh nhân trào ngược xác định áp lực cơ thắt thực quản dưới bằng phương pháp đo áp lực kéo cố định kết hợp đo pH thực quản 24 giờ ^[6]. Sự khác biệt về áp lực cơ vòng giữa nhóm trào ngược chủ yếu ban ngày khi đứng và nhóm trào ngược chủ yếu ban đêm khi nằm không có ý nghĩa thống kê (16,1 ± 7,4 mmHg so với 15,1 ± 7,8 mmHg; p = 0,355) ^[6]. Ở cả hai kiểu trào ngược, áp lực cơ vòng đều có tương quan nghịch nhẹ với lượng axit trào ngược (xác định bằng tỷ lệ phần trăm thời gian pH < 4), với hệ số tương quan Pearson lần lượt là -0,196 ở tư thế đứng (p = 0,006) và -0,137 ở tư thế nằm/hai tư thế (p = 0,049) ^[6]. Giới hạn của phương pháp này cho thấy việc đo áp lực kéo cố định khó bao quát trọn vẹn mọi yếu tố gây bệnh nhưng khẳng định van yếu luôn gắn liền với lượng axit trào ngược cao.

Nghiên cứu năm 2013 phân tích hồ sơ áp lực thực quản của 268 bệnh nhân trào ngược chia làm 4 nhóm: 33 người không viêm thực quản, 92 người viêm thực quản trợt xước, 101 người có thực quản Barrett đoạn ngắn và 42 người có thực quản Barrett đoạn dài ^[7]. Nhóm thực quản Barrett đoạn dài cho thấy áp lực trung bình cơ thắt thực quản dưới nhỏ nhất và tỷ lệ giảm trương lực cơ thắt rõ rệt cao nhất ^[7]. Ở đoạn xa thân thực quản, nhóm này cũng có tỷ lệ giảm co bóp rõ rệt cao nhất (< 30 mmHg) và tỷ lệ rối loạn vận động thực quản cao nhất ^[7]. Bệnh nhân có triệu chứng trào ngược điển hình nhưng nội soi không thấy viêm thực quản thì không ghi nhận suy giảm vận động thực quản ^[7]. Nghiên cứu xác nhận van thực quản càng suy yếu thì tổn thương niêm mạc càng nghiêm trọng.

Nghiên cứu đoàn hệ không ngẫu nhiên năm 1996 theo dõi trung vị 33 tháng trên 55 bệnh nhân trào ngược được chia làm ba nhóm: nhóm có cơ thắt thực quản dưới khiếm khuyết đo bằng áp lực kế được phẫu thuật Nissen, nhóm có van khiếm khuyết điều trị nội khoa, và nhóm có van bình thường điều trị nội khoa ^[8]. Sau điều trị, triệu chứng cải thiện ở cả ba nhóm (p < 0,05) nhưng ít nhất ở nhóm từ chối phẫu thuật ^[8]. Trong nhóm có van khiếm khuyết, 13 trên 14 bệnh nhân phẫu thuật có thể ngừng thuốc, so với chỉ 1 trên 14 bệnh nhân từ chối mổ ^[8]. Ở nhóm van bình thường điều trị nội khoa, 12 trên 27 người có thể ngừng thuốc ^[8]. Bệnh nhân có van khiếm khuyết nếu không phẫu thuật gần như phải phụ thuộc điều trị suốt đời ^[8].

Lợi ích tiêu hóa thông thường và giới hạn của bằng chứng

Bạc hà cay từ lâu được biết đến với công dụng giảm co thắt đường ruột, làm ấm bụng và hỗ trợ tống hơi, giảm đầy trướng cho những người bị hội chứng ruột kích thích. Khả năng chống co thắt của menthol giúp các cơ trơn ruột thư giãn, xoa dịu cảm giác quặn đau vùng bụng dưới.

Tuy nhiên, chính đặc tính làm giãn cơ trơn này lại trở thành điểm bất lợi lớn đối với vùng tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày. Khi dùng bạc hà, menthol không tác động chọn lọc riêng biệt trên ruột mà ảnh hưởng lên toàn bộ hệ cơ trơn đường tiêu hóa trên. Dù bạc hà hỗ trợ tốt cho đường ruột dưới, bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới vốn đã yếu ở người trào ngược sẽ càng suy giảm hơn khi tiếp xúc với các tác nhân giãn cơ, khiến bệnh cảnh trào ngược dạ dày thực quản trở nên nặng nề hơn [4, 5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bạc hà cay

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cảm giác mát lạnh do menthol mang lại có thể "hạ hỏa" và làm dịu cơn nóng rát dạ dày tức thì. Thực tế, cảm giác the mát chỉ là hiện tượng đánh lừa thụ thể cảm giác thần kinh tại chỗ, trong khi bên dưới, van thực quản đang bị giãn lỏng ra. Axit dạ dày nhân cơ hội này trào ngược tự do lên niêm mạc thực quản, âm thầm gây bào mòn tế bào.

Một hiểu lầm khác là dùng trà bạc hà tự nhiên hoặc tinh dầu nguyên chất thì an toàn hơn các sản phẩm chế biến sẵn. Tinh dầu hay lá bạc hà tươi đều chứa hàm lượng menthol cao. Dù ở dạng trà pha, viên ngậm, siro hay tinh dầu xông uống, hoạt chất này một khi hấp thu đều gây tác động giãn cơ thắt thực quản dưới, làm bùng phát cơn ợ chua và rát bỏng thượng vị [4, 5].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng bạc hà cay?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt kiêng cữ bạc hà cay để bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa:

• Người đã được chẩn đoán mắc trào ngược dạ dày thực quản (GERD), có biểu hiện ợ nóng, ợ chua thường xuyên ^[2].
• Người bị viêm thực quản trợt xước hoặc có biến chứng thực quản Barrett, do van thực quản đã bị suy yếu nghiêm trọng và dễ chịu tổn thương nặng hơn nếu dịch vị trào ngược liên tục [5, 7].
• Bệnh nhân có tổn thương cơ học tại cơ thắt thực quản dưới hoặc thoát vị hoành [5, 8].
• Người đang trong đợt điều trị viêm loét dạ dày kèm trào ngược dịch mật hoặc axit.
• Những người thường xuyên bị ho đêm, viêm họng mạn tính, cảm giác vướng nghẹn cổ họng chưa rõ nguyên nhân nhưng nghi ngờ do trào ngược ngoài thực quản ^[2].

Lưu ý điều trị và cách chăm sóc dạ dày đúng cách

Hiện tại, chưa có biện pháp nội khoa nào có thể giải quyết hoàn toàn tình trạng rối loạn chức năng cơ thắt thực quản dưới ^[1]. Do đó, việc điều trị trào ngược dạ dày thực quản tập trung chủ yếu vào ức chế tiết axit dạ dày ^[1].

Các thuốc ức chế axit hiện có bao gồm thuốc ức chế bơm proton (PPI), thuốc kháng thụ thể H2 và thuốc kháng axit, trong đó thuốc ức chế bơm proton được công nhận rộng rãi là trụ cột điều trị cả ngắn hạn lẫn dài hạn cho bệnh trào ngược ^[1]. Cả nhóm thuốc này đều có tỷ lệ tác dụng phụ thấp và dung nạp tốt ở hầu hết bệnh nhân ^[1]. Trong số 5 loại thuốc ức chế bơm proton hiện có, esomeprazole đã chứng minh hiệu quả kiểm soát độ axit dạ dày cao hơn các loại khác ^[1]. Đối với bệnh nhân viêm thực quản trợt xước, esomeprazole cho tỷ lệ chữa lành tổn thương cao hơn và giải quyết triệu chứng ợ nóng nhanh, bền vững hơn so với omeprazole hoặc lansoprazole sau tối đa 8 tuần điều trị 1 lần mỗi ngày ^[1]. Phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị (Nissen) và các thủ thuật nội soi là những lựa chọn điều trị cơ học cho người bệnh [5, 8].

Về lối sống, người có vấn đề trào ngược nên thay thế bạc hà bằng các loại trà thảo mộc lành tính hơn như trà hoa cúc hoặc nước ấm thông thường. Cần tránh các loại đồ uống có ga vì chúng làm suy giảm từ 30% đến 50% áp lực và chiều dài cơ thắt thực quản dưới ^[4]. Duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, không ăn quá no, tránh nằm ngay sau khi ăn trong vòng 2-3 giờ và kê cao đầu giường khi ngủ để giảm áp lực trào ngược tự do ^[6]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hay lạm dụng thảo dược mà cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.

Hiểu rõ tác động của từng loại thực phẩm giúp người bệnh kiểm soát trào ngược dạ dày hiệu quả hơn. Dù bạc hà cay mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tổng thể, hoạt tính làm giãn cơ của menthol lại biến nó thành tác nhân gây hại cho van thực quản. Lắng nghe cơ thể, tránh xa các thực phẩm kích hoạt triệu chứng và thăm khám định kỳ là chìa khóa để bảo vệ hệ tiêu hóa khỏe mạnh lâu dài.