Cảm sốt khi mang thai là tình trạng phổ biến khiến nhiều thai phụ lo lắng. Thay vì dùng thuốc Tây vì sợ ảnh hưởng thai nhi, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo mộc truyền miệng, trong đó có cây cam xũng.

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng cam xũng để chữa cảm sốt. Loại cây này cùng các thảo dược chứa hoạt chất kích thích co bóp tử cung tiềm ẩn nguy cơ gây sảy thai hoặc sinh non rất nguy hiểm.

Cảm sốt thai kỳ và rủi ro từ thảo dược dân gian

Khi mang thai, hệ miễn dịch thay đổi tự nhiên khiến thai phụ dễ mắc các bệnh đường hô hấp, sốt và cảm cúm. Tâm lý ngại dùng tân dược là lý do lớn khiến nhiều gia đình tìm kiếm thảo dược vườn nhà.

Cam xũng là loài thực vật thuộc chi Rau ngót (Sauropus). Trong dân gian, cây thường được dùng để giải nhiệt, hạ sốt hoặc chữa ho. Tuy vậy, các loài thuộc chi này thường chứa các hợp chất có khả năng tác động mạnh lên cơ trơn tử cung.

Việc tự ý thu hái, sắc uống thảo mộc khi chưa rõ liều lượng và độc tính có thể gây kích thích tử cung ngoài ý muốn. Điều này đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai nhi trong suốt các giai đoạn mang thai.

Nguy cơ co thắt tử cung từ thảo mộc không rõ nguồn gốc

Tử cung người mẹ là môi trường nuôi dưỡng thai nhi và cần duy trì trạng thái ổn định, thư giãn. Mọi hoạt chất sinh học kích hoạt thụ thể co bóp cơ trơn đều có thể dẫn đến hiện tượng chuyển dạ sớm.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Ethiopia đã ghi nhận thực trạng sử dụng cây thuốc ở phụ nữ mang thai [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [1]. Trong đó, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ tự chọn hoặc sảy thai, và 19 người (chiếm 15,2%) nhập viện do các bệnh lý thai kỳ khác [1].

Trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc chấm dứt thai kỳ này, có 19 người (17,9%) từng sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong thai kỳ [1]. Cụ thể, có 16 trường hợp dùng cây an toàn, 9 người dùng cây cần thận trọng, 5 người dùng cây có khả năng gây hại và 11 người dùng loại cây chưa rõ độ an toàn [1].

Đáng chú ý, 5 phụ nữ đã sử dụng các loại cây tiềm ẩn nguy cơ cao [1]. Các loại thảo mộc này được ghi nhận mang nguy cơ kích thích co bóp tử cung và các biến cố khác: Trigonella foenum-graecum (nguy cơ co bóp tử cung, hạ đường huyết), Ruta chalepensis (nguy cơ co bóp tử cung, điều kinh), Cinnamomum verum (nguy cơ dị tật thai nhi, co bóp tử cung), Artemisia abyssinica (nguy cơ độc tính, co bóp tử cung, điều kinh), Croton macrostachyus (độc tính, co bóp tử cung) và Hagenia abyssinica (độc tính, co bóp tử cung) [1].

Điều này chứng minh việc dùng các thảo mộc bừa bãi có liên hệ chặt chẽ với nguy cơ co bóp cơ tử cung bất thường dẫn tới mất thai ngoài ý muốn [1].

Thói quen truyền miệng và đo lường thiếu chuẩn xác

Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra nguồn gốc thảo dược chủ yếu dựa trên thói quen tự phát của người dân [1]. Khoảng 3/4 lượng thảo dược được người bệnh mua ngoài chợ (76,5%) và 68,3% được thu hái qua người thân trong gia đình [1]. Phần lớn phụ nữ dùng thảo dược là do gia đình mách bảo (75,2%) [1].

Bộ phận dùng nhiều nhất là hạt cây (57,6%), dạng dùng hay gặp là dược liệu khô (60,1%), đường là tá dược bổ sung phổ biến nhất (27,8%) và đường uống chiếm ưu thế tuyệt đối (89,7%) [1].

Về mặt liều lượng, đa số được đo lường rất thô sơ bằng đơn vị cốc nước (51,7%) [1]. Liều thông dụng nhất là 1 cốc nước (47,5%), tần suất uống 1 lần mỗi ngày (54,8%) [1]. Đáng lo ngại, có đến 32,9% thai phụ duy trì dùng kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" [1]. Khoảng 46,0% người bệnh dùng một đợt, nhưng gần một phần ba dùng lặp lại nhiều lần [1].

Cách dùng truyền miệng, không định lượng hoạt chất chính xác là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới ngộ độc hoặc kích hoạt co thắt tử cung dữ dội. Cam xũng ở Việt Nam cũng thường được chia sẻ theo phương thức truyền miệng tương tự, hoàn toàn thiếu kiểm chứng liều an toàn cho sản phụ.

Cảnh giác các hoạt chất kích thích co bóp tử cung

Không chỉ thảo mộc tự nhiên, y văn hiện đại luôn thận trọng tối đa với các hoạt chất có khả năng gây co cơ tử cung hoặc co mạch ở sản phụ.

Một bài tổng quan hệ thống năm 2025 rà soát các nghiên cứu từ tháng 1/2000 đến tháng 5/2025 theo chuẩn PRISMA 2020 về thuốc gây co mạch trong gây tê nha khoa cho thai phụ [2]. Trong 95 hồ sơ được sàng lọc, có 6 bài tổng quan tường thuật và 3 hướng dẫn lâm sàng đủ điều kiện đánh giá [2].

Kết quả cho thấy felypressin hoàn toàn bị chống chỉ định cho thai phụ do đặc tính tương tự oxytocin và nguy cơ rất cao gây kích thích co bóp tử cung [2]. Levonordefrin cũng thiếu dữ liệu an toàn và tiềm ẩn nguy cơ co thắt mạch máu tử cung [2]. Chỉ riêng epinephrine liều thấp trong nha khoa (1:100.000 đến 1:200.000) được xem là an toàn khi dùng đúng cách [2].

Những bằng chứng này cho thấy bất kỳ tác nhân nào—dù là tân dược gây co mạch, kích thích thụ thể oxytocic hay các hợp chất thảo mộc tự nhiên—nếu kích thích co bóp tử cung đều bị cấm dùng trong thai kỳ để bảo vệ dòng máu nuôi thai và ngăn ngừa chuyển dạ sớm [2].

Nguy cơ khi tử cung co bóp bất thường trong thai kỳ

Co bóp tử cung ngoài ý muốn là biến cố sản khoa đe dọa trực tiếp mạng sống của thai nhi. Trong điều trị lâm sàng, việc kiểm soát co bóp tử cung luôn là ưu tiên hàng đầu ở các ca mang thai bệnh lý.

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2025 mô tả sản phụ 37 tuổi mang thai con so kèm bệnh lý lạc nội mạc trong cơ tử cung bị đau dữ dội và dọa sinh non trong tam cá nguyệt thứ hai [3]. Bệnh nhân được điều trị phối hợp thuốc ức chế chọn lọc COX-2 celecoxib và ritodrine hydrochloride để kiểm soát cơn co tử cung và giảm đau, giúp kéo dài thai kỳ thành công [3]. Đáng chú ý, ngay sau khi ngừng celecoxib ở tuần thai 28, chuyển dạ lập tức bắt đầu và thai phụ phải mổ lấy thai khẩn cấp [3].

Báo cáo lâm sàng năm 2016 về một ca sinh đôi sau phẫu thuật bóc u tuyến cơ tử cung cũng ghi nhận cơn co tử cung sớm cùng cổ tử cung ngắn (1 cm) ở tuần thứ 31, buộc bác sĩ phải chủ động mổ lấy thai sớm để tránh vỡ tử cung nguy hiểm đến tính mạng [4]. Một nghiên cứu năm 2021 trên 101 thai phụ đau quặn thận sau phẫu thuật nội soi tán sỏi niệu quản cho thấy tỷ lệ xuất hiện cơn co tử cung liên tục trong 12 giờ đầu lên tới 45,54% [5].

Những dữ liệu trên chứng minh việc kiểm soát cơn co tử cung là yếu tố then chốt để giữ an toàn thai kỳ. Việc dùng thảo mộc bừa bãi như cam xũng có thể vô tình kích hoạt các cơn co thắt cơ trơn nguy hiểm này.

Ai cần tuyệt đối tránh xa cam xũng?

Tất cả phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào đều không được tự ý dùng cam xũng để chữa bệnh. Nguy cơ đặc biệt cao ở các nhóm đối tượng sau:

  • Thai phụ từng có tiền sử sảy thai, thai lưu hoặc dọa sảy trong những lần mang thai trước.
  • Thai phụ có tử cung dị dạng hoặc tử cung một sừng, nhóm vốn có nguy cơ sảy thai và sinh non tự nhiên cao hơn bình thường [6].
  • Phụ nữ mang đa thai hoặc có vết mổ cũ ở tử cung, nơi các cơn co bóp bất thường có thể gây dọa vỡ tử cung nguy hiểm [4].
  • Thai phụ đang có dấu hiệu dọa sinh non, ra máu âm đạo hoặc có các cơn gò tử cung bất thường.

Giải pháp an toàn khi bị cảm sốt lúc mang thai

Khi xuất hiện triệu chứng cảm sốt, thai phụ tuyệt đối không nghe theo lời truyền miệng tự hái lá cây hay mua thảo dược chợ đen về uống [1]. Thay vào đó, cần áp dụng các biện pháp an toàn:

  • Nghỉ ngơi tại phòng thoáng khí, uống đủ nước ấm để bù lượng dịch mất đi do sốt.
  • Dùng khăn ấm chườm trán, nách, bẹn để hạ nhiệt tự nhiên.
  • Dinh dưỡng cân đối, ăn thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu như cháo súp ấm.
  • Đi khám chuyên khoa sản: Bác sĩ sẽ xác định rõ nguyên nhân gây sốt (do virus hay vi khuẩn) và chỉ định thuốc hạ sốt phù hợp nhất với tuổi thai.

Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng cam xũng hay bất kỳ thảo mộc truyền miệng nào để hạ sốt. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dung nạp bất kỳ loại thảo dược hoặc thuốc nào để đảm bảo sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi.