Mang thai là giai đoạn cơ thể người phụ nữ có nhiều thay đổi nhạy cảm về miễn dịch, khiến các mẹ bầu dễ mắc phải các chứng bệnh cảm cúm, sổ mũi hoặc sốt. Khi bị sốt, tâm lý ngại dùng thuốc tây vì sợ ảnh hưởng tới thai nhi khiến không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên lưu truyền trong dân gian. Trong số các cây thuốc được truyền miệng có hoàng cầm Ấn, vốn thuộc nhóm dược liệu thanh nhiệt đắng lạnh.
Vậy phụ nữ mang thai có nên dùng hoàng cầm Ấn để trị cảm sốt không? Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng thảo dược này. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay dữ liệu khoa học nào xác nhận tính an toàn của hoàng cầm Ấn trên thai phụ, trong khi những nguy cơ tiềm ẩn đối với sự an toàn của thai kỳ lại rất lớn.
Khoảng trống dữ liệu về hoàng cầm Ấn ở phụ nữ mang thai
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2012 khẳng định kiến thức phổ biến cho rằng các sản phẩm thảo dược hoàn toàn an toàn và có lợi cho phụ nữ mang thai hoặc cho con bú là không chính xác [1]. Nghiên cứu này ghi nhận hàng loạt công bố về các trường hợp thảo dược gây tác động xấu đã được chứng minh trên phụ nữ mang thai và giai đoạn cho con bú [1]. Các sản phẩm này phần lớn đến từ các nước đang phát triển và liên quan đến các thảo dược châu Á [1].
Đối với riêng hoàng cầm Ấn, cho đến nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng hoặc dữ liệu khoa học nào nghiên cứu trực tiếp về mức độ an toàn hay hiệu quả trị cảm sốt trên cơ thể phụ nữ mang thai. Theo một tổng quan tài liệu năm 2014, các bài thuốc thảo dược không được đánh giá theo cùng tiêu chuẩn nghiêm ngặt như tân dược [2]. Khi "sử dụng theo truyền thống" là thông tin duy nhất hiện có, phụ nữ mang thai cần được cảnh báo rõ ràng để tránh những quyết định sai lầm ảnh hưởng đến bản thân và thai nhi [2].
Các nghiên cứu tổng quan hệ thống trên 7 cơ sở dữ liệu điện tử vào năm 2006 cũng chỉ ra thực trạng thiếu hụt kiến thức cơ bản của cả thầy thuốc lẫn bệnh nhân về chỉ định và tính an toàn của các loại thảo dược dùng trong thai kỳ [2, 4]. Việc thiếu dữ liệu kiểm chứng về hoàng cầm Ấn đồng nghĩa với việc người mẹ đối mặt với rủi ro độc tính thai nhi mà không hề hay biết.
Mối lo co bóp tử cung từ thảo dược và nguy cơ sảy thai
Theo lý luận y học cổ truyền, hoàng cầm Ấn mang đặc tính thanh nhiệt, vị đắng và tính hàn mạnh. Các loại cây cỏ thuộc nhóm thanh nhiệt đắng lạnh thường có xu hướng tác động mạnh lên huyết dịch và phần bụng dưới. Khi dùng bừa bãi, tính chất lạnh và đắng này tiềm ẩn nguy cơ kích thích các cơn co bóp tử cung bất thường.
Các bằng chứng khoa học đối với nhiều loại thảo dược đã cho thấy nguy cơ co thắt cơ trơn tử cung là hoàn toàn có thật. Điển hình như một nghiên cứu năm 2006 về cây thiên ma (black cohosh) dựa trên bằng chứng mức độ thấp từ lý thuyết và ý kiến chuyên gia đã cảnh báo cây này có tác dụng kích thích chuyển dạ, điều hòa kinh nguyệt và gây rối loạn nội tiết [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh phải thận trọng dùng thảo dược này trong thai kỳ, đặc biệt là trong 3 tháng đầu do nguy cơ kích thích co thắt chuyển dạ [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2008 về cây cohosh xanh (blue cohosh) cũng ghi nhận trên thực tế có 64% nữ hộ sinh tại Mỹ từng dùng loại cây này để kích thích chuyển dạ [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng in vitro cho thấy cohosh xanh có độc tính với phôi thai, gây quái thai và kích thích co bóp dạ con mạnh [4]. Thậm chí có 1 báo cáo ca lâm sàng ghi nhận thảo dược này có đặc tính gây sảy thai, cùng 3 báo cáo ca lâm sàng ghi nhận biến chứng đột quỵ chu sinh, nhồi máu cơ tim cấp kèm sốc tim và tổn thương thiếu oxy đa cơ quan nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh [4]. Những bằng chứng này cảnh tỉnh việc dùng các loại cây cỏ có tính kích thích tử cung có thể trực tiếp đe dọa sự sống của thai nhi.
Nguy cơ tương tác thuốc và xuất huyết mẹ bầu cần biết
Bên cạnh nguy cơ kích thích tử cung, phụ nữ mang thai tự ý dùng thảo dược điều trị cảm sốt còn đối mặt với tương tác bất lợi giữa các hoạt chất thực vật với tân dược được bác sĩ kê đơn [2]. Các chế phẩm thảo dược không được kiểm định có thể làm thay đổi hoàn toàn khả năng hấp thu hoặc chuyển hóa thuốc trong cơ thể thai phụ [2].
Nghiên cứu năm 2006 về cỏ thánh John (St. John's wort) cho thấy có bằng chứng khoa học yếu về việc thảo dược này cảm ứng enzyme gan CYP450, làm giảm nồng độ thuốc tân dược trong huyết thanh xuống dưới ngưỡng điều trị [5]. Việc sụt giảm nồng độ thuốc do thảo dược tạo ra rủi ro rất lớn khi điều trị bệnh trong giai đoạn mang thai và cho con bú [5]. Một nghiên cứu in vitro trên động vật cùng năm cũng chỉ ra cỏ thánh John có thể làm giảm cân nặng sơ sinh của con non [5].
Hơn nữa, một số thảo dược còn can thiệp vào quá trình đông máu. Nghiên cứu tổng quan năm 2006 về bạch quả (ginkgo) chỉ ra bằng chứng khoa học từ thí nghiệm trên động vật và in vitro cho thấy lá bạch quả có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu [6]. Hoạt tính này là mối lo ngại lớn trong quá trình chuyển dạ vì có thể kéo dài thời gian chảy máu, gây băng huyết nguy hiểm cho người mẹ [6]. Vì hoàng cầm Ấn chưa được xác định về dược động học trên phụ nữ có thai, người dùng hoàn toàn có nguy cơ gặp phải các tương tác chuyển hóa hoặc rối loạn đông máu tương tự.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ thảo dược là lành tính
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối, không có tác dụng phụ như kháng sinh hay thuốc hạ sốt tây y. Nhận thức sai lầm này dẫn đến tỷ lệ thai phụ tự ý dùng thảo mộc chữa bệnh tại nhà ở mức rất cao.
Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2024 thực hiện trên 590 phụ nữ cho thấy có 35,8% người tham gia đã sử dụng thảo dược trong suốt thai kỳ [7]. Nguyên nhân phổ biến nhất thúc đẩy họ dùng thảo dược chính là niềm tin sai lệch rằng cây cỏ tự nhiên luôn an toàn, cùng với sự giới thiệu, truyền miệng từ người thân trong gia đình [7]. Trong khảo sát này, tiểu hồi hương (anise) là loại thảo mộc được sử dụng nhiều nhất [7].
Khảo sát năm 2024 cũng đi đến kết luận rằng phụ nữ mang thai nhìn chung có kiến thức rất hạn chế về các bài thuốc thảo dược cùng những nguy cơ tiềm ẩn của chúng đối với sức khỏe [7]. Việc tự ý sử dụng mà không thông báo cho nhân viên y tế có thể dẫn đến nhiều hậu quả khôn lường cho cả mẹ và thai nhi [7]. Đánh giá năm 2012 nhấn mạnh mang thai không phải là trạng thái bệnh lý và không cần trị liệu tràn lan; các thảo dược cần phải được nhìn nhận hết sức thận trọng, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ [1].
Ai cần thận trọng tuyệt đối khi tiếp cận hoàng cầm Ấn?
Trước sự vắng bóng hoàn toàn của các bằng chứng khoa học xác nhận tính an toàn, phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào đều phải thận trọng tuyệt đối và không được tự ý dùng hoàng cầm Ấn để chữa cảm sốt. Đặc biệt, phụ nữ trong tam cá nguyệt thứ nhất (3 tháng đầu) cần tuyệt đối tránh xa, bởi đây là giai đoạn phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan trọng yếu, rất nhạy cảm với độc tính gây dị tật hoặc kích thích sảy thai [1, 6].
Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, ra máu âm đạo bất thường, cổ tử cung ngắn hoặc có tiền sử sinh non càng không được phép tiếp xúc với các loại thảo mộc đắng lạnh có nguy cơ kích hoạt cơn gò tử cung. Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng cần tránh dùng, bởi các hoạt chất trong thảo dược có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây độc hoặc phản ứng phụ cho trẻ sơ sinh [1, 4].
Ngoài ra, những thai phụ đang được điều trị bằng các loại tân dược điều hòa huyết áp, tiểu đường thai kỳ hoặc thuốc chống đông máu không bao giờ được tự tiện kết hợp hoàng cầm Ấn, tránh tương tác thuốc làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gây ngộ độc cơ quan [3, 4, 7].
Cách xử trí an toàn khi bà bầu bị cảm sốt
Khi mang thai và xuất hiện các dấu hiệu cảm cúm, ớn lạnh, đau đầu hoặc sốt, người mẹ tuyệt đối không nên tự làm "bác sĩ" bằng các bài thuốc rễ cây, lá cây truyền miệng chưa được kiểm chứng. Thay vì tự uống hoàng cầm Ấn, thai phụ nên áp dụng các biện pháp an toàn và khoa học đã được khuyến nghị:
- Nghỉ ngơi hợp lý tại không gian thoáng khí, tránh gió lùa và hạn chế vận động gắng sức.
- Uống đủ nước hàng ngày như nước lọc ấm, nước canh hoặc nước hoa quả tươi để bù lại lượng dịch mất đi do sốt và tăng sức đề kháng.
- Dùng khăn ấm lau nhẹ các vùng trán, nách, bẹn để giúp cơ thể giải tỏa nhiệt độ một cách tự nhiên.
- Theo dõi thân nhiệt thường xuyên bằng nhiệt kế. Khi nhiệt độ cơ thể tăng cao hoặc sốt kéo dài không hạ, thai phụ cần tới ngay các cơ sở y tế chuyên khoa.
- Không tự ý dùng bất kỳ thuốc tây hay thảo dược nào khi chưa có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản.
Cảm sốt trong thai kỳ là hiện tượng hay gặp nhưng đòi hỏi sự chăm sóc cẩn trọng và khoa học. Giữ an toàn cho cả mẹ và con luôn là ưu tiên cao nhất, vì vậy thai phụ hãy luôn tham vấn ý kiến của nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thuốc hay thảo mộc nào vào cơ thể.
