Nhiều thai phụ tìm đến trà bancha (loại trà xanh làm từ lá già) như giải pháp thanh nhiệt, tin rằng thức uống này lành tính và hoàn toàn vô hại. Tuy nhiên, việc uống đều đặn mỗi ngày liệu có an toàn cho sự phát triển của thai nhi?
Mẹ bầu không nên uống trà bancha đậm đặc hằng ngày. Dù hàm lượng caffeine thấp hơn lá non, trà vẫn chứa caffeine, catechin và tannin. Các chất này có thể cản trở hấp thu vi chất thiết yếu, đặc biệt là axit folic và sắt.
Trà bancha và những lo ngại trong thai kỳ
Trà xanh chứa caffeine, catechin và axit tannic [1]. Cả ba hợp chất này đều liên quan đến các nguy cơ trong thai kỳ nếu tiêu thụ lượng lớn [1]. Axit folic đóng vai trò sống còn trong phân chia tế bào và tổng hợp DNA; người không tự tổng hợp được folate [2]. Thiếu hụt folate giai đoạn đầu thai kỳ làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh như gai đôi cột sống, vô sọ [2].
Khi uống trà xanh cùng thời điểm bổ sung dinh dưỡng, catechin (đặc biệt là EGCG) và tannin cạnh tranh hấp thu, làm giảm lượng folate đi vào tuần hoàn máu [1, 3, 7]. Trà cũng cản trở hấp thu sắt và thiamine (vitamin B) [1]. Hợp chất polyphenol trong trà liên kết với sắt tại tế bào ruột, tạo phức hợp không thể vận chuyển vào máu mà bị đào thải qua phân [1].
Cơ chế ức chế hấp thu axit folic từ catechin và tannin
Hấp thu axit folic bị suy giảm đáng kể dưới tác động trực tiếp của các chất có trong trà xanh [3]. EGCG và tannin hoạt động như các chất đối kháng, ngăn cản quá trình vận chuyển folate qua niêm mạc ruột [2, 3]. Điều này khiến nồng độ folate huyết thanh sụt giảm dù thai phụ vẫn uống bổ sung viên vi chất [3, 7].
Bên cạnh catechin, tannin cũng tạo phức hợp không tan với sắt và vitamin B, làm tăng nguy cơ thiếu máu thiếu sắt ở phụ nữ mang thai [1]. Lượng caffeine đi kèm dù thấp vẫn làm chậm rỗng dạ dày và kích thích tiết axit dịch vị, dễ gây cồn cào ruột [2, 5].
Bằng chứng khoa học về trà và nồng độ folate huyết thanh
Nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học đã ghi nhận mối liên hệ giữa trà xanh và folate:
Năm 2008, thử nghiệm chéo nhãn mở trên người tình nguyện khỏe mạnh so sánh uống viên axit folic (0,4 mg và 5 mg) với nước lọc, trà xanh hoặc trà đen (0,3 g chiết xuất/250 ml) [3]. Lấy mẫu máu theo dõi trong 8 giờ [3]. Ở liều 0,4 mg axit folic, trà xanh làm giảm nồng độ đỉnh trong huyết thanh (Cmax) 39,2% và giảm diện tích dưới đường cong (AUC) 26,6% [3]. Ở liều 5 mg, trà xanh làm giảm Cmax 27,4% và giảm AUC 39,9% [3]. Giới hạn: thử nghiệm thực hiện trên người trưởng thành khỏe mạnh, không chuyên biệt trên phụ nữ mang thai [3].
Năm 2010, nghiên cứu cắt ngang tại Tokyo (Nhật Bản) trên 254 phụ nữ mang đơn thai (tuổi trung bình 30,4; tuổi thai trung bình 27,5 tuần) [4]. Nhóm tiêu thụ trà xanh hoặc ô long trên 57,3 ml/1.000 kcal có nồng độ folate huyết thanh thấp hơn rõ rệt (p = 0,027) [4]. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy tiêu thụ nhiều trà liên quan độc lập với folate huyết thanh thấp (beta = -0,131, p = 0,016) sau khi đã hiệu chỉnh lượng folate ăn vào và việc dùng viên bổ sung [4]. Giới hạn: đánh giá khẩu phần qua bảng hỏi tự điền [4].
Năm 2018, Nghiên cứu Môi trường và Trẻ em Nhật Bản (JECS) tại Chiba theo dõi 2.701 thai phụ không dùng viên bổ sung folate [2]. Nhóm có folate huyết thanh thấp tiêu thụ caffeine 42,3 mg/1.000 kcal và tannin 40,8 mg/1.000 kcal; nhóm bình thường tiêu thụ caffeine 34,4 mg/1.000 kcal và tannin 36,3 mg/1.000 kcal [2]. Phân tích đa biến khẳng định mối liên hệ nghịch giữa folate huyết thanh với lượng caffeine và tannin nạp vào [2]. Thai phụ được khuyến cáo cẩn trọng với trà xanh, ô long và cà phê [2]. Giới hạn: chỉ đánh giá thai phụ không dùng viên vi chất [2].
Năm 2015, nghiên cứu tại 3 địa phương ở Trung Quốc trên 1.724 phụ nữ mang thai 3 tháng giữa ghi nhận 16,2% từng uống trà (chủ yếu là trà xanh, 55,2%) [5]. Nồng độ folate huyết tương trung vị ở nhóm uống trà là 48,7 nmol/L so với 45,2 nmol/L ở nhóm không uống, khác biệt không có ý nghĩa thống kê [5]. Nghiên cứu kết luận mức tiêu thụ trà thấp không làm giảm nồng độ folate huyết tương [5]. Giới hạn: phần lớn thai phụ uống trà lượng rất ít (dưới 1 lần/tuần chiếm 29,0%) [5].
Năm 2021, nghiên cứu trên chuột cống mang thai giai đoạn hình thành cơ quan cho thấy chiết xuất trà xanh liều cao (600 mg/kg và 1.000 mg/kg) gây tổn thương mô học, hóa mô miễn dịch và siêu cấu trúc vỏ não, tiểu não, tủy sống thai nhi do stress oxy hóa từ nồng độ flavonoid quá mức [6]. Giới hạn: nghiên cứu trên động vật với liều chiết xuất rất cao, không phản ánh trực tiếp lượng trà pha uống thông thường [6].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn dữ liệu
Một số tổng quan ghi nhận trà xanh lượng nhỏ (dưới 2 tách mỗi ngày) an toàn trong thai kỳ [7]. EGCG từ trà xanh có thể hỗ trợ ngăn ngừa tổn thương mạch máu phôi thai do tăng đường huyết thông qua ức chế tín hiệu stress oxy hóa [7]. Tuy nhiên, các cơ chế biểu sinh này phần lớn mới được quan sát trong mô hình phòng thí nghiệm [7]. Tác dụng phụ liều cao vẫn là yếu tố nguy cơ vượt trội cần kiểm soát [6].
Hiểu lầm thường gặp về trà bancha
Nhiều người nghĩ trà bancha làm từ lá già nên "không có caffeine" và "uống thay nước lọc cả ngày không sao". Thực tế, lá trà già vẫn chứa xanthine như caffeine và nồng độ tannin đáng kể [1, 4]. Tiêu thụ lượng lớn trà hàng ngày vẫn tích lũy hoạt chất ức chế vi chất [1, 2].
Hiểu lầm khác là dùng trà uống viên bổ sung sắt và axit folic để "bớt ngấy". Nghiên cứu chứng minh polyphenol tạo phức với sắt, còn catechin làm sụt giảm khả dụng sinh học của axit folic tới gần 40% [2, 7].
Nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng
Thai phụ trong 3 tháng đầu thai kỳ cần thận trọng tối đa vì đây là giai đoạn ống thần kinh đóng lại, đòi hỏi nồng độ folate ổn định để ngừa dị tật [1, 2]. Phụ nữ có tiền sử thiếu máu thiếu sắt không nên dùng trà thường xuyên do polyphenol ngăn cản hấp thu sắt từ ruột [1].
Người nhạy cảm với caffeine cần lưu ý dấu hiệu bồn chồn, khó ngủ, run rẩy, tim đập nhanh, buồn nôn, tiểu nhiều hoặc kích ứng dạ dày gây đau bụng, trào ngược [1]. Phụ nữ mang thai có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi duy trì bất kỳ loại trà thảo mộc nào [1].
Cách dùng an toàn cho mẹ bầu thèm trà
Nếu thai phụ muốn thưởng thức hương vị trà bancha, chỉ nên uống lượng nhỏ (dưới 1-2 tách loãng mỗi ngày) [7]. Pha thật loãng, hãm nước sôi nhanh rồi bỏ bớt nước đầu để giảm bớt caffeine và tannin thôi ra nước.
Tuyệt đối không uống trà cùng lúc hoặc gần giờ uống viên axit folic và viên sắt; giữ khoảng cách tối thiểu 2-3 giờ [2, 7]. Không uống trà lúc đói nhằm tránh kích thích tăng tiết axit dạ dày [1].
Tóm lại, trà bancha chứa catechin, tannin và caffeine có thể cản trở hấp thu dưỡng chất thiết yếu của thai kỳ. Mẹ bầu không nên dùng thay nước hằng ngày. Uống lượng nhỏ, pha loãng và cách xa giờ dùng vi chất là nguyên tắc then chốt để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé.
