Nhiều gia đình Việt Nam hiện nay chuộng thực dưỡng và các món ăn truyền thống Nhật Bản, trong đó quả mơ muối umeboshi thường được truyền tai như vị thuốc quý giúp cải thiện tiêu hóa, giải cảm. Không ít cha mẹ dầm loại quả mặn chát này vào cháo hoặc bột ăn dặm cho trẻ nhỏ với hy vọng tăng sức đề kháng. Tuy nhiên, hành động tưởng như bồi bổ này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng đối với các bé.

Câu trả lời dứt khoát từ giới chuyên môn y khoa: Trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm tuổi sơ sinh và mẫu giáo, tuyệt đối không nên ăn mơ muối umeboshi. Quả mơ muối chứa nồng độ natri cô đặc vượt xa ngưỡng sinh lý cho phép, dễ dàng đẩy hệ thận non nớt của trẻ vào trạng thái quá tải áp lực lọc, rối loạn chuyển hóa khoáng chất và làm gia tăng nguy cơ biến chứng lâu dài.

Gánh nặng natri từ quả mơ muối lên thận trẻ em

Umeboshi được chế biến qua quá trình ướp một lượng muối biển khổng lồ trong thời gian dài để bảo quản và tạo vị chua mặn đặc trưng. Một quả mơ muối nhỏ có thể tích tụ lượng muối tương đương toàn bộ giới hạn tiêu thụ natri an toàn trong nhiều ngày của một đứa trẻ.

Hệ thận của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện cả về cấu trúc lẫn chức năng lọc cầu thận. Khi một lượng muối đậm đặc ồ ạt đổ vào tuần hoàn máu, thận buộc phải tăng áp lực lọc để bài tiết lượng chất tan này qua nước tiểu. Quá trình tái hấp thu và bài tiết natri tại các ống thận đòi hỏi tiêu hao năng lượng và lượng oxy cực lớn [1]. Việc ép thận phải xử lý dòng natri quá tải từ mơ muối có thể dẫn tới sự suy giảm điều hòa cân bằng nội môi [1].

Dữ liệu y khoa từ các nghiên cứu nhi khoa cho thấy việc hấp thu lượng natri hàng ngày ở trẻ thường xuyên vượt quá mức khuyến nghị thông thường [2]. Khuyến nghị y học hiện đại chỉ rõ lượng natri nạp vào mỗi ngày đối với trẻ nhỏ cần được kiểm soát nghiêm ngặt ở mức chỉ từ 2 đến 3 mEq/kg thể trọng mỗi ngày, và với trẻ vị thành niên là tối đa 2,4 g [2]. Việc chỉ ăn một mẩu nhỏ mơ muối umeboshi cũng đã khiến lượng natri vượt xa ngưỡng an toàn này.

Nguy cơ tăng hấp thu natri và biến chứng huyết áp tiềm ẩn

Nghiên cứu về cơ chế bài tiết cation qua thận trên 86 trẻ khỏe mạnh từ 4 đến 6 tuổi đã ghi nhận sự khác biệt rất rõ về khả năng đào thải muối [3]. Khi thực hiện thử nghiệm nạp muối cấp tính bằng đường uống, mức bài tiết natri qua nước tiểu 24 giờ ở nhóm trẻ có tiền sử gia đình mắc bệnh tăng huyết áp vô căn thấp hơn rõ rệt so với nhóm không có tiền sử gia đình, với thông số lần lượt là 101,88 mmol/24 giờ so với 126,58 mmol/24 giờ (P < 0,01) [3].

Phát hiện trên chứng minh trẻ có tiền sử gia đình mắc bệnh tăng huyết áp có thể mang khiếm khuyết chức năng bài tiết natri mang tính di truyền ngay từ khi còn nhỏ, trước khi các biểu hiện lâm sàng xuất hiện [3]. Bên cạnh đó, sự bài tiết các ion kali, canxi và kẽm qua thận cũng bị biến đổi đáng kể sau khi nạp muối [3]. Ép trẻ dung nạp thực phẩm siêu mặn như mơ muốiume sẽ trực tiếp làm tăng lượng muối tích tụ trong cơ thể nếu thận bài tiết kém [3].

Cùng với đó, một nghiên cứu khác vào năm 2022 chỉ ra rằng việc bài tiết natri qua nước tiểu 24 giờ có mối liên hệ tỷ lệ thuận trực tiếp với chỉ số huyết áp tâm thu ở thanh thiếu niên [4]. Nghiên cứu chỉ ra ở nhóm từ 11 đến 18 tuổi, những trẻ có mức bài tiết natri cao nhất có nguy cơ béo phì cao hơn gấp 1,79 lần so với nhóm bài tiết thấp nhất (OR: 1,79; 95% CI: 1,08-2,74) [4]. Lượng natri cao còn thúc đẩy quá trình tích lũy mô mỡ nhanh hơn do làm gia tăng hoạt tính sinh mỡ và chuyển hóa đường thành lipid trong tế bào mỡ [4].

Nguy cơ hình thành sỏi thận và rối loạn đào thải canxi

Chế độ ăn nhiều natri từ các sản phẩm ngâm muối mặn là một yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tăng canxi niệu ở trẻ em [2]. Khi lượng canxi bài tiết qua nước tiểu tăng cao, nguy cơ tích tụ tinh thể và hình thành sỏi đường tiết niệu tăng lên rõ rệt [5], [2].

Nghiên cứu thực hiện trên 30 trẻ bị tiểu máu sau cầu thận, trong đó có 8 trẻ từng bị sỏi thận, cho thấy 21 trường hợp có tỷ số canxi/creatinin niệu từ 0,6 mmol/mmol trở lên (tăng canxi niệu) [5]. Khi áp dụng chế độ ăn hạn chế natri kết hợp giảm canxi, tỷ số canxi/creatinin trong nước tiểu đã giảm mạnh về ngưỡng bình thường ở cả dạng tăng canxi niệu do hấp thu (trung bình 0,325 ± 0,112) và tăng canxi niệu do thận (trung bình 0,533 ± 0,235) [5]. Điều này khẳng định việc kiểm soát nghiêm ngặt lượng natri ăn vào là biện pháp trực tiếp để ngăn ngừa bài tiết canxi quá mức và phòng tránh sỏi thận [5].

Ngoài ra, thói quen uống nước của trẻ em hiện nay cũng là vấn đề đáng lo ngại. Dữ liệu khảo sát cho thấy chỉ có khoảng 15-25% trẻ em đạt mục tiêu tổng lượng nước uống cần thiết mỗi ngày [2]. Để giảm mức độ quá bão hòa của tinh thể canxi oxalat và phosphate nhằm ngăn sỏi, trẻ cần uống đủ nước để bài tiết đạt mức 35 mL nước tiểu trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày [2]. Chế độ ăn nạp quá nhiều natri từ mơ muối không chỉ làm tăng canxi niệu mà còn kích thích cảm giác khát giả, dẫn đến việc trẻ tiêu thụ thêm đồ uống ngọt có hại [2].

Ảnh hưởng tới chu kỳ bài tiết nước tiểu và bệnh lý hô hấp cấp

Lượng natri dồn ứ trong ngày gây xáo trộn sâu sắc cơ chế điều hòa dịch của cơ thể. Một nghiên cứu trên 10 trẻ mắc chứng đái dầm kèm tăng canxi niệu và đa niệu ban đêm (so sánh với 10 trẻ đối chứng) phát hiện tỷ lệ bài tiết phân đoạn của natri ban đêm tăng mạnh (0,93% ± 0,36%), trong khi ban ngày lại giảm (0,84% ± 0,23%) [6].

Phân tích quá trình vận chuyển qua ống thận cho thấy sự tái hấp thu natri gia tăng ở cả ống lượn gần và ống lượn xa vào ban ngày [6]. Việc tăng tái hấp thu natri ở ống lượn xa dẫn tới tăng bài tiết phân đoạn kali (17,5% ± 2,7% so với 13,6% ± 6,4% ở nhóm đối chứng) do gia tăng trao đổi ion natri/kali [6]. Quá trình tích trữ natri ban ngày do các yếu tố ngoài thận kích hoạt hiện tượng bài tiết bù dịch và chất tan vào ban đêm, gây rối loạn nhịp sinh học bài tiết nước tiểu [6].

Mặt khác, trong các đợt bệnh lý cấp tính như viêm tiểu phế quản, chức năng bài tiết nước của thận trẻ vốn đã suy giảm nghiêm trọng. Đánh giá trên 20 trẻ nhỏ (trung bình 3,6 ± 2,9 tháng tuổi) nhập viện vì viêm tiểu phế quản cấp cho thấy có hiện tượng ứ nước rõ rệt, chủ yếu ở khoang dịch ngoại bào (thừa 16,3 ± 3,6 ml/kg) [7]. Có tới 7 trên 10 trẻ bị suy giảm bài tiết nước qua thận ở giai đoạn cấp tính, với độ thanh thải nước tự do tối đa sau khi hồi phục cao gấp 15 lần so với lúc mới nhập viện [7]. Lượng natri niệu ở giai đoạn cấp lên tới 54 ± 39 mEq/L và áp lực thẩm thấu niệu là 415 ± 213 mOsm/kg [7]. Ở những tình trạng ứ nước này, việc đưa thêm muối natri từ mơ muối vào cơ thể trẻ sẽ gây nguy cơ phù nề và quá tải tuần hoàn nặng nề.

Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Một số phụ huynh cho rằng mơ muối umeboshi có tính kiềm, giàu acid citric giúp tiêu hóa tốt nên sẽ an toàn cho trẻ. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng khi thực phẩm hoặc đồ uống có tính acid thuần túy, citrate sẽ bị trung hòa và hoàn toàn không làm tăng nồng độ citrate bảo vệ trong nước tiểu [2]. Lượng citrate niệu chỉ tăng khi tiêu thụ đồ uống chứa potassium citrate kèm theo cation phù hợp [2]. Do đó, việc dùng umeboshi để chống sỏi hay hỗ trợ chuyển hóa là nhận định sai lầm.

Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng trẻ em có thể dung nạp chế độ ăn kiêng muối cực đoan tương tự bệnh nhân thận. Nghiên cứu trên 31 bệnh nhi lọc màng bụng tại Bệnh viện Nhi Trung ương chỉ ra tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu hụt vi chất rất cao do chế độ ăn bị hạn chế quá mức [8]. Khẩu phần natri hàng ngày ở trẻ dưới 3 tuổi và trên 3 tuổi lọc màng bụng lần lượt chỉ đạt 65,6% và 33%-35% mức nhu cầu khuyến nghị (DRIs), dẫn tới 77,4% trẻ bị hạ natri máu [8].

Các dữ liệu nghiên cứu này cho thấy bài toán dinh dưỡng cho trẻ là sự cân bằng chính xác theo nhu cầu sinh lý từng lứa tuổi. Trẻ không được ăn mặn quá mức kiểu umeboshi, nhưng cũng không được áp dụng chế độ kiêng khem của bệnh nhân suy thận [8], [2].

Nhóm đối tượng trẻ em tuyệt đối phải tránh mơ muối

Dựa trên các cơ chế bệnh học đã được chứng minh, các nhóm trẻ sau đây tuyệt đối không được sử dụng mơ muối umeboshi:

  • Trẻ dưới 3 tuổi: Thận chưa hoàn thiện về cấu trúc ống thận và diện tích bề mặt lọc, khả năng cô đặc và pha loãng nước tiểu kém, rất dễ bị tăng áp lực thẩm thấu [2].
  • Trẻ có tiền sử gia đình mắc bệnh tăng huyết áp nguyên phát: Nguy cơ khiếm khuyết đào thải natri tự nhiên qua thận, dẫn đến giữ muối và tăng huyết áp sớm [3].
  • Trẻ béo phì hoặc thừa cân: Nhóm trẻ này có độ nhạy cảm với muối cao hơn, việc bài tiết natri qua thận tỷ lệ thuận với tăng huyết áp tâm thu [4].
  • Trẻ có tiền sử sỏi thận, tăng canxi niệu hoặc tiểu máu sau cầu thận: Nạp nhiều natri sẽ làm tăng bài xuất canxi niệu, kích thích hình thành sỏi niệu [5], [2].
  • Trẻ mắc các bệnh lý hô hấp cấp tính (như viêm tiểu phế quản), tim mạch hoặc suy giảm chức năng thận [8], [7].

Hướng dẫn chăm sóc và điều chỉnh dinh dưỡng cho trẻ

Thay vì sử dụng các loại thực phẩm ngâm muối mặn gắt như mơ muối, cha mẹ nên áp dụng các hướng dẫn khoa học sau:

  • Nêm nếm nhạt tự nhiên: Trẻ dưới 1 tuổi hoàn toàn không cần bổ sung muối vào thức ăn dặm. Với trẻ lớn hơn, cần giữ khẩu phần natri dưới mức 2-3 mEq/kg/ngày [2].
  • Tăng cường kali từ rau củ quả: Lượng kali dồi dào từ chế độ ăn tự nhiên giúp cân bằng lại lượng natri dư thừa và hỗ trợ ổn định huyết áp cho trẻ [4]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị mức nạp kali ít nhất 3510 mg/ngày qua thực phẩm tươi, nhưng cần tránh việc tự ý bổ sung kali dạng thuốc liều cao [4].
  • Đảm bảo đủ nước lọc: Khuyến khích trẻ uống đủ nước sạch trong ngày, tạo điều kiện để trẻ đi tiểu đều đặn nhằm bài tiết đạt mức 35 mL nước tiểu/kg/ngày, hạn chế nước ngọt có gas [2].

Mơ muối umeboshi là nét văn hóa ẩm thực độc đáo của người lớn, nhưng là gánh nặng nguy hiểm đối với quả thận non nớt của trẻ nhỏ. Cha mẹ không nên áp dụng kinh nghiệm truyền miệng thiếu cơ sở khoa học để tránh gây tổn thương lâu dài cho sức khỏe của con. Khi trẻ có các biểu hiện bệnh lý về tiêu hóa hay đường tiết niệu, phụ huynh cần đưa trẻ đến khám chuyên khoa và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn thay vì tự ý dùng các liệu pháp dân gian.