Trong thai kỳ, nhiều phụ nữ thường có xu hướng tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để giải nhiệt, lợi tiểu hoặc hỗ trợ điều trị các triệu chứng khó chịu thường gặp. Một trong những cây thuốc dân gian quen thuộc được lưu truyền là cây biển súc, hay còn gọi là cây rau đắng đất, rau đắng đồng. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng loại cây này khi đang mang thai lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường đối với sức khỏe của cả mẹ và bé.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng cây biển súc, bởi thảo dược này mang nguy cơ gây kích thích co bóp cơ trơn tử cung, có thể dẫn đến hiện tượng dọa sảy thai hoặc sinh non. Việc dung nạp các chất tác động đến trương lực tử cung trong bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ đều cần được kiểm soát chặt chẽ nhằm tránh những tai biến sản khoa đáng tiếc.
Mối nguy từ việc kích thích co bóp cơ trơn tử cung
Cơ tử cung của người mẹ là một tổ chức cơ trơn đặc biệt nhạy cảm với các hoạt chất sinh học, nội tiết tố và các hợp chất thảo dược. Khi phụ nữ mang thai sử dụng các loại cây chứa thành phần có khả năng làm tăng trương lực cơ, các sợi cơ trơn ở thành tử cung có thể bị kích hoạt co rút bất thường.
Sự co bóp cơ trơn tử cung ngoài ý muốn trong những tháng đầu thai kỳ có thể làm gián đoạn quá trình làm tổ của phôi thai, bong tróc túi thai và dẫn đến nguy cơ sảy thai sớm. Vào giai đoạn giữa và cuối thai kỳ, những cơn co thắt cơ trơn bất thường có thể gây chuyển dạ sớm, vỡ ối non hoặc khiến thai nhi bị thiếu hụt oxy do lưu lượng máu đến bánh rau suy giảm tạm thời.
Nguy cơ kích thích co thắt tử cung từ lâu đã là mối bận tâm hàng đầu của ngành sản khoa khi đánh giá mức độ an toàn của bất kỳ liệu pháp hoặc dược liệu nào dùng cho phụ nữ mang thai [1]. Bất kỳ yếu tố nào tác động vào tuần hoàn tử cung hay gây co rút thành tử cung đều cần phải được xem xét như một mối nguy hại tiềm ẩn đối với thai nhi [1].
Cơ chế tác động đến tử cung diễn ra thế nào?
Cơ chế sinh lý học của cơ trơn tử cung chịu sự điều hòa chặt chẽ bởi các thụ thể và chất trung gian hóa học. Khi một chất có hoạt tính co cơ đi vào cơ thể, nó có thể tác động trực tiếp lên các tế bào cơ trơn hoặc gián tiếp kích hoạt giải phóng các chất làm co mạch và co cơ.
Khi tử cung xuất hiện các cơn co bóp dồn dập, áp lực nội buồng tử cung tăng cao đột ngột. Tình trạng này không chỉ đẩy thai nhi về phía cổ tử cung trước thời hạn mà còn làm hẹp các mạch máu nuôi dưỡng bánh rau, khiến lượng dưỡng chất và oxy vận chuyển từ mẹ sang con bị suy giảm.
Ngoài ra, việc dùng các loại thảo mộc có tác dụng lợi tiểu mạnh hoặc chứa hoạt chất gây co cơ còn có thể gây mất cân bằng nước và điện giải trong cơ thể mẹ bầu. Sự rối loạn điện giải kéo theo nguy cơ chuột rút toàn thân và làm tăng thêm tính kích thích của cơ trơn tử cung.
Nhận diện cây biển súc qua các ghi nhận khoa học
Cây biển súc, có tên khoa học là Polygonum aviculare, thuộc chi Polygonum và họ Rau răm (Polygonaceae). Một nghiên cứu hình thái và giải phẫu thực vật công bố năm 2020 đã làm rõ các đặc điểm nhận dạng đặc trưng của loài cây này [2]. Theo ghi nhận, hoa của cây biển súc cấu tạo từ năm bao hoa thuôn dài với sắc hoa màu trắng hồng lưỡng nhị [2].
Nghiên cứu chi tiết cũng chỉ ra rằng hệ mạch hoa của biển súc gắn trên một vòng và phân nhánh độc lập theo kiểu 3+2 [2]. Tám nhị hoa được sắp xếp theo quy tắc 5+3 và các bó nhị xuất hiện riêng biệt ở hai vòng hoa [2]. Khi quan sát cấu trúc tế bào, chiều rộng của tế bào biểu bì và nội mô ở loài Polygonum aviculare đạt mức thấp nhất so với một số loài cùng chi được khảo sát [2].
Hạt phấn của biển súc có dạng hình tròn với các rãnh nông hoặc dạng ba thùy rãnh sâu [2]. Noãn cây thuộc dạng đảo với kiểu đính noãn gốc [2]. Quả của cây biển súc có dạng ba góc hình trứng thuôn dài, trong đó lớp vỏ quả ngoài (exocarp) dày hơn đáng kể so với một số loài khác trong cùng chi thực vật [2]. Những đặc điểm thực vật học này giúp phân biệt chính xác cây biển súc tự nhiên với các loại cây cỏ dại khác để tránh nhầm lẫn khi thu hái.
Bằng chứng khoa học và những khoảng trống nghiên cứu
Mặc dù cây biển súc đã được nghiên cứu khá rõ về mặt phân loại thực vật học, hình thái hoa, quả và cấu trúc hạt [2], các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn về độc tính sinh sản trên người mang thai vẫn còn rất hạn chế. Phần lớn các cảnh báo liên quan đến nguy cơ co bóp tử cung của biển súc xuất phát từ kinh nghiệm y học cổ truyền và các thử nghiệm dược lý thực nghiệm về tác dụng co mạch, lợi tiểu và co cơ trơn.
Trong y học thực chứng, việc thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên phụ nữ mang thai là điều dễ hiểu vì lý do y đức. Tuy nhiên, sự thiếu hụt này đồng nghĩa với việc không thể xác định được liều lượng nào là an toàn tuyệt đối cho thai phụ. Khi một vị thuốc có nghi vấn kích thích co bóp cơ trơn, nguyên tắc thận trọng tối đa luôn được đặt lên hàng đầu.
Việc đánh giá rủi ro trong thai kỳ đòi hỏi phải xác định rõ cơ chế sinh lý thực sự [1]. Khi chưa có bằng chứng khẳng định sự an toàn của các hoạt chất chiết xuất từ biển súc đối với tử cung người mẹ, việc tự ý sắc uống loại cây này hoàn toàn không có cơ sở khoa học để đảm bảo vô hại cho thai kỳ.
Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo mộc dưỡng thai
Nhiều người thường tin rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ như thuốc tây. Đây là quan niệm hết sức sai lầm trong chăm sóc sức khỏe thai kỳ. Thảo dược tự nhiên chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp chưa qua tinh chế, trong đó có nhiều chất có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai.
Một hiểu lầm phổ biến khác là phụ nữ mang thai có thể uống nước sắc biển súc để "mát gan", trị mụn nhọt hoặc chữa viêm đường tiết niệu khi mang bầu. Trên thực tế, tác dụng thông tiểu và kháng viêm của biển súc có thể đi kèm tác dụng kích thích co cơ, khiến việc tự chữa bệnh tại nhà trở thành một mối đe dọa trực tiếp cho sinh mệnh thai nhi.
Bên cạnh đó, việc thu hái biển súc mọc hoang dã ngoài tự nhiên còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng, tàn dư thuốc trừ sâu hoặc nhầm lẫn với các loài cây độc hại khác. Dù quả biển súc có lớp vỏ ngoài dày bảo vệ hạt giống [2], bản thân thân lá của cây vẫn có thể tích lũy các chất ô nhiễm từ môi trường đất và nguồn nước xung quanh.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối cẩn trọng
Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn đều cần tránh xa việc tự ý sử dụng cây biển súc dưới dạng thuốc sắc, trà thảo mộc hay bài thuốc đắp ngoài da trên diện rộng. Đặc biệt, nhóm thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc đang có dấu hiệu động thai lại càng phải kiêng kỵ tuyệt đối.
Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị thụ thai hoặc đang thực hiện các biện pháp hỗ trợ sinh sản như thụ tinh nhân tạo cũng không nên sử dụng dược liệu này. Việc xuất hiện các cơn co bóp tử cung cục bộ có thể làm giảm tỷ lệ phôi làm tổ thành công vào niêm mạc tử cung.
Ngoài ra, những người đang cho con bú cũng nên cẩn trọng, bởi các hoạt chất bài tiết qua sữa mẹ có thể gây ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh. Người có bệnh lý tim mạch, suy thận hoặc đang dùng các thuốc lợi tiểu khác không nên kết hợp thêm thảo dược biển súc nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.
Lời khuyên thực tế để bảo vệ thai kỳ an toàn
Khi gặp các vấn đề sức khỏe thường gặp trong thai kỳ như tiểu buốt, tiểu rắt, nóng trong hay mụn nhọt, thai phụ tuyệt đối không nên tự ý tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây biển súc để tự điều trị. Thay vào đó, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được thăm khám và chẩn đoán nguyên nhân chính xác.
Để thanh nhiệt và hỗ trợ đường tiết niệu một cách lành tính, mẹ bầu nên duy trì thói quen uống đủ nước lọc mỗi ngày, bổ sung thêm các loại canh rau thanh đạm đã được chứng minh an toàn như rau mồng tơi, rau dền, hoặc uống nước đun từ các loại hạt quen thuộc. Chế độ ăn uống đa dạng, giàu chất xơ và cân đối dinh dưỡng luôn là nền tảng tốt nhất cho sự phát triển của thai nhi.
Trong trường hợp vô tình đã sử dụng các sản phẩm có chứa thành phần từ cây biển súc, thai phụ cần ngừng uống ngay lập tức và theo dõi sát sao các dấu hiệu của cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào như đau tức vùng bụng dưới, đau lưng dữ dội, ra máu âm đạo hoặc tiết dịch bất thường, mẹ bầu phải đến bệnh viện cấp cứu kịp thời để được kiểm tra trương lực tử cung và tình trạng tim thai.
Chăm sóc sức khỏe thai kỳ đòi hỏi sự cẩn trọng và khoa học trong từng món ăn, thức uống hàng ngày. Sự hiểu biết đúng đắn về các nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược như cây biển súc sẽ giúp mẹ bầu chủ động phòng ngừa rủi ro, bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho bản thân và thai nhi.