Nhiều thai phụ tìm đến liệu pháp hương thơm để thư giãn, giảm căng thẳng hoặc làm dịu các triệu chứng khó chịu trong thai kỳ. Trong số các mùi hương quen thuộc, tinh dầu đàn hương trắng (Santalum album) thường được chú ý nhờ hương gỗ ấm áp, cổ kính và ứng dụng rộng rãi trong mỹ phẩm.
Tuy nhiên, liệu việc xông hít hoặc thoa tinh dầu đàn hương trắng có thực sự an toàn cho mẹ bầu và thai nhi hay không vẫn là băn khoăn lớn. Nhìn chung, giới khoa học cảnh báo việc sử dụng các loại tinh dầu thực vật trong thai kỳ còn nhiều tranh cãi, và đàn hương trắng hiện chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng để khẳng định độ an toàn tuyệt đối cho bà bầu [1].
Tinh dầu tác động thế nào đến cơ thể mẹ bầu?
Chu kỳ sinh sản của người phụ nữ bao gồm hàng loạt thay đổi phức tạp ở tử cung, buồng trứng, tuyến vú và nồng độ nội tiết tố điều hòa [1]. Nhiều cơ chế, con đường chuyển hóa và enzym tham gia kiểm soát lượng hormone sinh sản trong máu [1]. Do e ngại thuốc tây ảnh hưởng đến thai nhi, không ít phụ nữ chuyển sang dùng thảo mộc hoặc tinh dầu [1].
Dù nhiều loại tinh dầu có trạng thái công nhận an toàn (GRAS) trong đời sống nói chung, việc dùng tinh dầu khi mang thai vẫn gây nhiều lo ngại lớn [1]. Các mối nguy chính bao gồm nguy cơ sảy thai, biến đổi hormone sinh sản, độc tính cho mẹ, gây quái thai hoặc gây độc cho phôi thai [1]. Chính thành phần hóa học riêng biệt của từng loại tinh dầu sẽ quyết định độc tính và mức độ rủi ro đối với thai kỳ [1].
Dữ liệu an toàn chung của tinh dầu đàn hương trắng
Về mặt độc tính học cơ bản, tinh dầu đàn hương trắng (Santalum album L.) được chiết xuất từ gỗ thơm và sử dụng trong thực phẩm cũng như mỹ phẩm [2]. Trong ngành công nghiệp thực phẩm, tinh dầu này được dùng làm hương liệu với mức tiêu thụ hàng ngày ước tính 0,0074 mg/kg [2]. Hơn 100 hợp chất đã được phát hiện trong tinh dầu đàn hương, trong đó hoạt chất chính là alpha-santalol [2].
Các thử nghiệm trên động vật trong phòng thí nghiệm ghi nhận tinh dầu đàn hương và alpha-santalol có độc tính cấp tính đường uống và qua da ở mức thấp [2]. Tinh dầu không gây đột biến gen trong xét nghiệm Rec trên bào tử vi khuẩn, đồng thời thể hiện hoạt tính kháng ung thư, kháng virus và diệt khuẩn [2]. Mặc dù thông tin độc tính còn hạn chế, đàn hương có lịch sử dùng đường uống lâu đời mà không ghi nhận tác dụng phụ và được đánh giá an toàn ở mức sử dụng hiện hành đối với người bình thường [2]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ áp dụng ở người khỏe mạnh nói chung chứ không chứng minh tính an toàn trên tử cung thai phụ.
Nghiên cứu nói gì về tác động sinh lý khi hít và hấp thu qua da?
Để hiểu rõ phản ứng của cơ thể khi tiếp xúc với đàn hương trắng, các nhà khoa học đã tiến hành đo đạc các chỉ số sinh lý trực tiếp trên người.
Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã kiểm tra tác động của việc ngửi tinh dầu đàn hương Đông Ấn và thành phần alpha-santalol trên các tình nguyện viên khỏe mạnh [3]. Các thông số đo lường gồm độ bão hòa oxy trong máu, nhịp thở, tần số chớp mắt, nhịp xung, độ dẫn điện của da, nhiệt độ da, điện cơ bề mặt và huyết áp, kết hợp tự đánh giá mức độ tỉnh táo [3]. Kết quả cho thấy so với giả dược không mùi hoặc alpha-santalol đơn thuần, hít tinh dầu đàn hương làm tăng nhịp tim, mức dẫn điện của da và tăng huyết áp tâm thu [3]. Trong khi đó, alpha-santalol kích thích cảm giác tỉnh táo và cải thiện tâm trạng [3]. Các tác động này chủ yếu liên quan đến chất lượng mùi hương được cảm nhận [3].
Năm 2004, một thử nghiệm khác khảo sát tác động sau khi hấp thu qua da của tinh dầu đàn hương Đông Ấn và alpha-santalol trên người khỏe mạnh [4]. Đối tượng nghiên cứu được đeo mặt nạ thở để loại trừ hoàn toàn việc ngửi mùi [4]. Tám thông số sinh lý tương tự cùng thang đo trạng thái cảm xúc đã được ghi nhận [4]. Kết quả chỉ ra alpha-santalol gây thay đổi sinh lý mang tính thư giãn, an thần, trong khi tinh dầu đàn hương nguyên thể gây giảm hoạt hóa sinh lý nhưng lại làm tăng kích thích hành vi [4].
Về ứng dụng ngoài da, một thử nghiệm năm 2018 theo dõi 10 người bị mụn cóc do virus HPV thoa tinh dầu đàn hương 2 lần/ngày trong 12 tuần [5]. Kết quả có 8/10 người (80%) hết sạch mụn cóc, 2 người còn lại thuyên giảm từ 25% đến hơn 90%, không ghi nhận kích ứng da, ban đỏ, ngứa ngáy hay tác dụng phụ nghiêm trọng [5]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên nhóm nhỏ người bình thường và không có người mang thai.
Nguy cơ kích thích co bóp tử cung và thiếu hụt dữ liệu
Nhiều mẹ bầu lo ngại các loại tinh dầu thảo mộc có thể kích thích tử cung co bóp dẫn đến sinh non hoặc sảy thai. Hiện nay, các nghiên cứu xác định mối quan hệ nhân quả của biến cố bất lợi từ thảo mộc trong thai kỳ và sau sinh vẫn chưa có sẵn [6].
Bằng chứng thực tế cho thấy một số sản phẩm thảo mộc phổ biến có liên quan đến các kết cục chu sinh bất lợi [6]. Chẳng hạn, một khảo sát hồi cứu ghi nhận việc dùng dầu hạnh nhân bôi bụng hàng ngày chống rạn da trong 3 tháng cuối làm tăng nguy cơ sinh non [6]. Các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết việc xoa bụng liên tục có thể kích thích co bóp cơ tử cung sớm hoặc thành phần dầu đóng vai trò tiền chất prostaglandin [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ thu thập trên 168 phụ nữ, mang tính hồi cứu và không kiểm soát được liều lượng cũng như diện tích thoa [6]. Dữ liệu về hoa cúc cũng ghi nhận tỷ lệ sinh non cao hơn, trẻ sinh ra nhẹ cân và ngắn hơn, song các nghiên cứu này cỡ mẫu còn nhỏ và chất lượng trung bình [6].
Đối với tinh dầu đàn hương trắng, các tổng quan y khoa nhấn mạnh chưa có dữ liệu trực tiếp chứng minh đàn hương trắng gây co thắt tử cung ở người [2, 3]. Dù vậy, việc thiếu bằng chứng an toàn đồng nghĩa với việc không thể khẳng định sản phẩm này vô hại đối với tử cung đang mang thai.
Hiểu lầm thường gặp về tinh dầu nguyên chất
Một hiểu lầm phổ biến là sản phẩm dán nhãn "tự nhiên" hoặc "tinh dầu đàn hương" trên thị trường đều lành tính và an toàn. Trên thực tế, thị trường tinh dầu đàn hương tồn tại rất nhiều vấn đề về nguồn gốc và chất lượng.
Một khảo sát năm 2021 đánh giá chất lượng sản phẩm gọi là tinh dầu đàn hương trên các trang thương mại điện tử ở Ba Lan, Đức và Anh [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ website cung cấp quy tắc an toàn khi dùng tinh dầu đàn hương chỉ đạt 56% ở Anh, 38% ở Ba Lan và 18% ở Đức [7]. Tỷ lệ công bố đầy đủ thành phần theo chuẩn INCI rất thấp: Ba Lan đạt 46%, Anh 28% và Đức chỉ 14% [7].
Đáng chú ý, chỉ 8% sản phẩm trên trang Ba Lan, 32% trên trang Đức và 38% trên trang Anh đạt tiêu chí chất lượng tốt [7]. Nhiều sản phẩm dán nhãn đàn hương nhưng thực chất là đàn hương Tây Ấn (Amyris balsamifera), chiếm tới 54% mẫu ở Ba Lan và 30% ở Đức [7]. Tại Anh, sản phẩm còn bị thay thế bởi các loài khác như Santalum spicatum (10%), Santalum paniculatum (4%) và Santalum australedonicum (2%) [7]. Tỷ lệ sản phẩm dán nhãn Santalum album nhưng giá quá rẻ so với chi phí sản xuất chiếm 4% ở Đức và 10% ở cả Ba Lan lẫn Anh [7]. Tình trạng pha tạp hoặc nhầm lẫn thực vật này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc tố chưa rõ cho mẹ bầu [3, 4].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ, cần hết sức thận trọng trước mọi loại tinh dầu [1]. Việc xông hít tinh dầu đàn hương trắng từng được ghi nhận làm tăng huyết áp tâm thu và nhịp mạch trên người [3], do đó phụ nữ mang thai có tiền sử tăng huyết áp thai kỳ hoặc tim mạch cần tránh sử dụng.
Người có cơ địa da nhạy cảm cũng cần lưu ý vì y văn đã ghi nhận các trường hợp kích ứng hoặc phản ứng dị ứng tiếp xúc với tinh dầu đàn hương [2]. Ngoài ra, thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, dọa sinh non tuyệt đối không tự ý thoa dầu hoặc xoa bóp vùng bụng [6].
Áp dụng an toàn trong đời sống thực tế
Nếu mẹ bầu muốn tìm kiếm sự thư giãn, hãy ưu tiên các biện pháp không dùng hương liệu hóa chất đậm đặc như đi dạo, nghe nhạc hoặc thiền định. Trong trường hợp thực sự muốn ngửi mùi đàn hương, thai phụ cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Chỉ sử dụng hình thức khuếch tán thoang thoảng trong không gian thoáng khí, không ghé sát mũi hít sâu trực tiếp từ chai tinh dầu. Tuyệt đối không uống tinh dầu đàn hương dưới bất kỳ hình thức nào. Tránh thoa tinh dầu trực tiếp lên da, đặc biệt là vùng bụng, ngực và vùng kín. Nếu sử dụng trên các vùng da nhỏ khác, tinh dầu bắt buộc phải được pha loãng với dầu nền an toàn và thử trước trên một vùng da nhỏ ở cổ tay để theo dõi kích ứng [2]. Kiểm tra kỹ nhãn mác, chỉ chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, ghi rõ danh pháp khoa học Santalum album và có kiểm định chất lượng nghiêm ngặt [7].
Tinh dầu đàn hương trắng có độc tính thấp ở người bình thường và mang lại một số tác động thư giãn thần kinh [1, 8]. Tuy nhiên, dữ liệu an toàn trên thai kỳ hiện còn rất nghèo nàn, tiềm ẩn nguy cơ phản ứng sinh lý không mong muốn [2, 7]. Để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé, phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng tinh dầu đàn hương và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi tiếp xúc với bất kỳ sản phẩm thảo mộc đậm đặc nào.