Nhiều người thường có thói quen dùng các loại củ dân gian như nghệ trắng hay nga truật để bồi bổ sức khỏe và điều hòa kinh nguyệt. Khi gặp phải tình trạng trễ kinh, đau bụng kinh hay rong kinh kéo dài, không ít chị em tự ý tìm mua các bài thuốc thảo mộc từ nga truật để uống với mong muốn thông kinh lạc. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn rủi ro khôn lường đối với thai kỳ và các rối loạn xuất huyết [1].
Vậy thực hư nga truật có an toàn cho bà bầu và người bị rong kinh không? Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học là nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng nga truật dưới bất kỳ hình thức nào [1]. Các dữ liệu tiền lâm sàng đã chứng minh loại thảo dược này có khả năng kích thích co bóp tử cung dữ dội, cản trở sự bám của phôi thai và làm tăng nguy cơ chảy máu ồ ạt [1, 3, 6].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về nga truật
Nga truật, còn có tên khoa học là Curcuma zedoaria, là vị thuốc quen thuộc thuộc họ Gừng [2]. Từ xưa, loại củ này thường được sử dụng nhằm mục đích hành khí, phá huyết ứ, tiêu tích hóa trệ [3]. Trong đời sống hiện nay, nhiều người vẫn lầm tưởng rằng nga truật tương tự như nghệ vàng hay nghệ thông thường, có thể dùng tùy tiện để bồi bổ cơ thể hoặc chữa chứng bế kinh.
Sự nhầm lẫn này đặc biệt nguy hiểm đối với phụ nữ mang thai và phụ nữ đang bị rong kinh. Một số người lầm tưởng tình trạng chậm kinh đơn thuần là bế kinh nên uống nước sắc nga truật để "thông kinh", dẫn tới việc tự ý phá hủy mầm sống trong bụng mẹ [1]. Ngược lại, người bị rong kinh nếu tin lời đồn thổi mà dùng nga truật để "cầm máu" hoặc "lọc máu hôi" sẽ khiến lượng máu mất đi nhiều hơn, đe dọa trực tiếp tới tính mạng [6, 8].
Cơ chế tác động kích thích co bóp và chống tạo mạch
Nga truật chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học thuộc nhóm sesquiterpenoid và các tinh dầu phức tạp [1, 7]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này tác động lên các thụ thể thần kinh điều khiển cơ trơn tử cung [4]. Khác với các chất làm dịu cơ, nước sắc từ nga truật trực tiếp làm tăng điện thế hoạt động, kích thích cơ trơn tử cung co thắt dồn dập [4]. Hiện tượng này tạo nên những cơn gò mạnh, làm tăng áp lực tống xuất bất cứ dị vật hay phôi thai nào ra ngoài buồng tử cung [1, 3].
Song song với việc kích thích co cơ, nga truật còn thể hiện đặc tính chống hình thành mạch máu mới vô cùng mạnh mẽ [5]. Trong giai đoạn đầu của thai kỳ, nội mạc tử cung và nhau thai cần một mạng lưới vi mạch dày đặc để cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng thai nhi [5]. Các hợp chất trong nga truật ngăn chặn sự phát triển của các mạch máu mới này, khiến phôi thai bị bỏ đói, thiếu oxy và thoái hóa [1, 4].
Ngoài ra, nga truật còn có khả năng làm giãn mạch và cải thiện lưu biến máu, làm giảm độ nhớt của máu toàn phần [6, 8]. Đối với một người đang bị tổn thương xuất huyết hay rong kinh kéo dài, tác dụng ức chế co thắt mạch máu và phá huyết ứ này sẽ cản trở hoàn toàn quá trình tạo cục máu đông sinh lý để cầm máu [6, 8]. Hậu quả là mạch máu tử cung tiếp tục mở rộng, dẫn đến hiện tượng băng huyết nguy kịch.
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tác hại đối với thai kỳ?
Nhiều thực nghiệm tiền lâm sàng đã đi sâu phân tích độc tính sinh sản và tác động hủy thai của nga truật trên động vật. Trong một công trình tổng quan công bố năm 2018, các chuyên gia ghi nhận tinh dầu nga truật có độc tính sinh sản và phôi thai rõ rệt [1]. Cụ thể, khi cho chuột cống mang thai tiêm xoang bụng tinh dầu nga truật với liều 300 mg/kg vào ngày mang thai thứ 7 đến 9, có đến 77% trường hợp mang thai bị ngăn chặn hoàn toàn [1].
Thử nghiệm trên thỏ cái cũng đem lại kết quả đáng báo động khi đưa tinh dầu nga truật qua đường âm đạo [1]. Ở liều 60 mg/kg/ngày trong các ngày mang thai từ 5 đến 9, tỷ lệ ngăn cản mang thai đạt 16%; đặc biệt khi tăng liều lên 400 mg/kg/ngày vào ngày thứ 2 đến 4, có tới 100% trường hợp mang thai bị phá vỡ [1]. Bên cạnh đó, việc cho chuột nhắt mang thai uống chiết xuất nước nga truật với liều 10 g/kg/ngày trong suốt 20 ngày cũng thể hiện độc tính sinh sản rõ rệt [1]. Tinh dầu nga truật được ghi nhận là ngăn cản quá trình làm tổ của phôi thai theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [1].
Cơ chế gây độc phôi thai tiếp tục được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu thực hiện năm 2011 [5]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng tinh dầu nga truật chiết xuất bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước để đánh giá khả năng ức chế tạo mạch [5]. Kết quả thử nghiệm in vitro chỉ ra rằng ở nồng độ 20 microgam/ml và 40 microgam/ml, tinh dầu nga truật ức chế đáng kể các mầm mạch máu từ vòng động mạch chủ chuột và sự hình thành vi mạch trên màng đệm niệu nang phôi gà [5]. Khi thử nghiệm trên chuột nhắt với liều uống 100 và 200 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày, biểu hiện CD34 (chỉ thị của sự hình thành mạch máu) cùng các enzym MMP-2 và MMP-9 giảm rõ rệt [5]. Việc ngăn chặn mạch máu nuôi dưỡng này là nguyên nhân cốt lõi dẫn tới hư thai [1, 4].
Đặc biệt, về mặt vận động cơ học, nghiên cứu năm 2001 đã kiểm tra trực tiếp điện thế hoạt động cơ trơn tử cung trên chuột cống chưa từng sinh sản [4]. Các điện cực lưỡng cực Ag-AgCl được cấy vào bề mặt thanh mạc tử cung để đo lường các phản ứng [4]. Nước sắc nga truật đã làm tăng đáng kể diện tích sóng nhọn, thời gian kéo dài và số đợt phóng điện thế hoạt động của cơ trơn tử cung, tác dụng này tăng dần theo liều lượng [4]. Nghiên cứu cũng xác định cơ chế kích thích này có liên quan đến các thụ thể M (muscarinic) và thụ thể alpha, do atropine và phentolamine làm giảm hiệu ứng kích thích co bóp của nga truật [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2023 trên tế bào cơ tim phôi gà ở nuôi cấy vi khối cảnh báo thêm về thành phần curcumin [6]. Curcumin ở các nồng độ cao (10-20 microM) thể hiện độc tính tế bào, làm giảm đáng kể hoạt động của tế bào và tổng lượng protein, đồng thời điểm số hình thái cho thấy nguy cơ gây quái thai tiềm ẩn [6]. Sự kết hợp giữa curcumin ở nồng độ không độc với ethanol còn tạo ra độc tính tích lũy [6].
Nguy cơ đối với người bị rong kinh và rối loạn đông máu
Không chỉ đe dọa đến sự sống của phôi thai, nga truật còn là mối nguy lớn đối với người đang có hiện tượng rong kinh. Tình trạng rong kinh đòi hỏi tử cung phải co bóp nhịp nhàng và hệ mạch máu nội mạc phải co lại, đồng thời tiểu cầu phải kết tập để hình thành nút chặn cầm máu. Tuy nhiên, hoạt tính sinh học của chiết xuất nga truật lại đi ngược lại toàn bộ quá trình này [6, 8].
Một nghiên cứu năm 2005 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát kéo dài 12 tuần đã chứng minh khả năng tác động mạnh của nga truật lên huyết động [7]. Chế độ ăn chứa 3% nga truật làm tăng đáng kể sự giãn mạch phụ thuộc vào nội mô do acetylcholine gây ra, đồng thời làm giảm sự co mạch do xanthine oxidase gây ra [7]. Quan trọng hơn, nga truật làm giảm độ nhớt của máu toàn phần ở mức ứng suất trượt thấp [7].
Nghiên cứu năm 2003 trên quai động mạch chủ chuột bị cô lập cũng ghi nhận các chiết xuất từ nga truật gây giãn mạch mạnh mẽ, lên tới xấp xỉ 80% ở nồng độ 10^-3 g/ml đối với vòng mạch co thắt bởi PGF(2alpha) [3]. Thậm chí thành phần polysaccharide trong nga truật cũng thể hiện sự giãn mạch phụ thuộc NO bên cạnh tác dụng co thắt [3]. Thêm vào đó, thành phần ar-turmerone tìm thấy trong chiết xuất chi Curcuma đã được ghi nhận có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu mạnh in vitro [1]. Việc giãn mạch kết hợp với việc chống đông máu và giảm độ nhớt này sẽ khiến cho người bị rong kinh bị chảy máu không ngừng, dẫn đến mất máu nghiêm trọng và tụt huyết áp cấp [6, 8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn một cách khách quan, nga truật vẫn là một cây thuốc có nhiều tiềm năng dược lý quý giá nếu được dùng đúng mục đích và đối tượng [1, 7]. Các nghiên cứu ghi nhận chiết xuất củ nga truật chứa 19 hợp chất phân lập, trong đó curcumenone và curcumenol thể hiện độc tính tế bào và ức chế sự tăng sinh mạnh đối với các dòng tế bào ung thư vú MCF-7, ung thư cổ tử cung Ca Ski, PC-3 và HT-29 [2]. Nghiên cứu năm 2019 cũng nhận thấy nga truật sao giấm giúp bảo vệ tế bào vi mạch não người (HBMEC) khỏi tổn thương oxy hóa do H2O2 hoặc t-BHP [8].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của y học hiện nay là hầu hết các dữ liệu về tác động sảy thai và co bóp tử cung của nga truật đều đến từ các thí nghiệm in vitro trên tế bào hoặc in vivo trên động vật như chuột cống, thỏ, phôi gà [1, 2, 3, 4]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên phụ nữ mang thai vì lý do đạo đức y sinh. Mặc dù tinh dầu nga truật được xếp vào nhóm GRAS (công nhận an toàn chung) về độc tính cấp, nhưng trước các bằng chứng gây độc phôi thai và chống làm tổ rõ ràng trên súc vật, việc chống chỉ định dùng dược liệu này cho thai phụ là hoàn toàn có căn cứ vững chắc [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nga truật
Hiểu lầm tai hại nhất là việc coi nga truật cũng lành tính như nghệ vàng dùng làm gia vị hàng ngày. Nhiều thai phụ khi bị đầy hơi, khó tiêu thường nghe người quen mách nước uống bột nga truật trộn mật ong. Nga truật và nghệ vàng có thành phần hóa học và dược tính khác biệt; việc đưa tinh dầu hoặc nước sắc nga truật vào cơ thể thai phụ có thể gây co bóp tử cung dẫn đến sảy thai sớm ngoài ý muốn [1, 3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống thảo dược để điều hòa kinh nguyệt khi đang ra máu nhiều". Người bị rong kinh thường có cơ thể suy nhược, thiếu máu. Nga truật với đặc tính phá huyết trục ứ, làm giảm độ nhớt của máu và giãn mạch sẽ làm tình trạng xuất huyết thêm tồi tệ [6, 8]. Nga truật chỉ dùng cho các trường hợp bế kinh do ứ trệ dưới sự chỉ định khắt khe của thầy thuốc, tuyệt đối không dùng khi đang xuất huyết hay rong kinh [1, 8].
Một số người còn lầm tưởng rằng chỉ cần đun sôi nước sắc nga truật thì độc tính gây sảy thai sẽ bay hơi hết. Nghiên cứu khoa học đã chỉ rõ cả nước sắc, chiết xuất ethanol và tinh dầu của củ nga truật đều giữ nguyên đặc tính chống sinh sản và chống làm tổ của phôi thai [1]. Do đó, dù chế biến dưới dạng bột, cao, ngâm rượu hay sắc nước uống, dược liệu này vẫn độc hại đối với thai kỳ [1].
Ai nên thận trọng và cần tuyệt đối tránh xa?
Dựa trên dữ liệu độc học và dược lý, những nhóm người sau đây cần tuyệt đối tránh xa nga truật:
- Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Nga truật ngăn cản phôi làm tổ, cản trở mạch máu bánh nhau và kích thích co thắt tử cung gây sảy thai [1, 3, 4].
- Phụ nữ đang cho con bú: Tinh dầu và chiết xuất nga truật được khuyến cáo nên tránh dùng trong suốt giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ [1].
- Phụ nữ đang bị rong kinh, rong huyết hoặc băng huyết: Các thành phần hoạt tính giãn mạch và giảm độ nhớt máu sẽ khiến máu chảy ồ ạt, khó đông [6, 8].
- Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu: Do đặc tính chống kết tập tiểu cầu và ảnh hưởng lưu biến máu [1, 6].
Những người có bệnh lý nền mạn tính, người bị viêm loét đường tiêu hóa chảy máu khi có ý định sử dụng nga truật điều trị chứng bệnh khác cần phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá nguy cơ cẩn thận.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc an toàn
Trong đời sống thường nhật, việc nhận biết và sử dụng đúng các loại thảo dược là nguyên tắc sống còn để bảo vệ sức khỏe bản thân và thai nhi.
Khi phát hiện bị chậm kinh, trễ kinh, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần sử dụng que thử thai hoặc đến cơ sở y tế để xét nghiệm nồng độ beta-hCG nhằm xác định chính xác có mang thai hay không. Tuyệt đối không tự ý uống các loại thuốc nam, thuốc lá, bột nga truật để "kích kinh", bởi hành động này có thể giết chết phôi thai hoặc gây dị tật phát triển phôi [1, 2].
Nếu gặp tình trạng rong kinh (kinh nguyệt kéo dài trên 7 ngày hoặc lượng máu kinh ra quá nhiều), chị em cần đi khám phụ khoa ngay để tìm nguyên nhân gốc rễ như polyp, u xơ hay rối loạn nội tiết. Không được nghe theo các bài thuốc truyền miệng dùng nga truật để điều trị rong kinh [1, 6].
Khi mua các sản phẩm thực phẩm chức năng, tinh bột thảo dược hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm đau dạ dày, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần. Nếu sản phẩm có chứa nga truật (Curcuma zedoaria), phụ nữ mang thai hoặc đang có ý định thụ thai phải loại bỏ ngay khỏi danh mục sử dụng [1]. Mọi biện pháp bổ sung dược liệu trong thai kỳ đều cần thông qua sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa phụ sản.
Tóm lại, nga truật là vị thuốc có hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhưng tiềm ẩn nguy cơ cao đối với thai kỳ và các chứng xuất huyết [1, 3]. Dù là thảo dược tự nhiên, nga truật vẫn có thể kích thích tử cung co bóp dữ dội và ức chế sự sống của thai nhi [1, 3]. Phụ nữ mang thai và người bị rong kinh hãy luôn tỉnh táo tránh xa loại củ này để bảo toàn sức khỏe và sự an toàn cho bản thân.
