Bước qua tuổi 40, nhiều phụ nữ bắt đầu đối mặt với những cơn nóng bừng mặt mũi bất chợt và những đêm trằn trọc không tròn giấc. Nhiều chị em truyền tai nhau tìm mua thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất Chasteberry (trinh nữ châu Âu) với hy vọng vượt qua giai đoạn suy giảm nội tiết nhẹ nhàng hơn mà không cần dùng đến thuốc tây.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất Chasteberry (tên khoa học là Vitex agnus-castus) có khả năng hỗ trợ làm giảm triệu chứng vận mạch (như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm), giảm lo âu và cải thiện chất lượng giấc ngủ ở phụ nữ giai đoạn mãn kinh [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này không đồng nhất ở mọi công thức kết hợp, và thảo dược này đóng vai trò hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng chứ không phải là thuốc điều trị dứt điểm [3], [4].
Gánh nặng bốc hỏa, mất ngủ khi suy giảm nội tiết
Mãn kinh là giai đoạn chuyển tiếp tự nhiên trong cuộc đời mỗi phụ nữ, thường diễn ra trong độ tuổi từ 45 đến 55 [5]. Giai đoạn này được xác định chính thức khi người phụ nữ ngừng kinh nguyệt ít nhất 12 tháng liên tiếp [6], [5]. Sự suy giảm mạnh mẽ hoạt động của hai hormone sinh dục nữ là estrogen và progesterone từ buồng trứng chính là nguyên nhân gốc rễ gây ra hàng loạt xáo trộn về thể chất lẫn tinh thần [2], [5].
Trong số các biểu hiện khó chịu, triệu chứng vận mạch mà điển hình là cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi ban đêm chiếm tỷ lệ phổ biến nhất [6], [5]. Thống kê cho thấy có khoảng 75% phụ nữ trải qua các cơn bốc hỏa với tần suất dao động từ vài lần mỗi tháng đến vài lần mỗi ngày [5]. Đáng chú ý, khoảng 20% phụ nữ gặp tình trạng bốc hỏa mức độ nặng, đi kèm cảm giác mệt mỏi, hồi hộp, lo âu, cáu gắt và suy giảm trí nhớ [5].
Những cơn nóng bừng và vã mồ hôi đột ngột này thường kéo theo sự sụt giảm nghiêm trọng chất lượng giấc ngủ [5]. Gần một nửa số phụ nữ mãn kinh than phiền về chứng rối loạn giấc ngủ, vốn thường xuyên đi kèm với các cơn bốc hỏa và rối loạn khí sắc [1]. Khi tuổi thọ ngày càng tăng, phụ nữ có thể phải dành tới một phần ba cuộc đời sống trong giai đoạn mãn kinh, khiến việc kiểm soát các triệu chứng này trở nên cấp thiết để bảo vệ khả năng làm việc và sinh hoạt hàng ngày [5].
Cơ chế tác động của Chasteberry lên hệ nội tiết
Để giải quyết các triệu chứng mãn kinh mức độ trung bình đến nặng, liệu pháp thay thế hormone (HRT) thường là lựa chọn đầu tay [1]. Tuy nhiên, phương pháp này đôi khi bị chống chỉ định hoặc gây e ngại vì trong một số trường hợp có thể làm tăng nguy cơ đau tim, đột quỵ, bệnh bàng quang và ung thư vú [1], [5]. Chính vì vậy, nhiều phụ nữ chuyển hướng sang tìm kiếm các giải pháp thay thế từ thực vật chứa phytoestrogen (estrogen thực vật) [2], [5].
Các quan sát dịch tễ học ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ bốc hỏa giữa các cộng đồng dân cư có chế độ ăn khác nhau [5]. Phụ nữ tại Nhật Bản và các nước châu Á có xu hướng tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu phytoestrogen nên giảm đáng kể tình trạng bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm so với phụ nữ phương Tây [5]. Phytoestrogen hiện diện tự nhiên trong ngũ cốc, đậu nành, hoa bia, cỏ ba lá đỏ, hạt lanh, cỏ linh lăng và cây Chasteberry (Vitex agnus-castus) [5].
Chasteberry là loài thực vật phân bố tự nhiên tại khu vực châu Á và Địa Trung Hải [5]. Trong y học cổ truyền và các tài liệu nghiên cứu trước đây, quả của loài cây này vốn nổi tiếng với công dụng điều hòa các vấn đề kinh nguyệt [7]. Bước sang giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, Chasteberry hoạt động như một dược liệu có tính chất phytoestrogen, tác động lên hệ nội tiết và thần kinh nội tiết để hỗ trợ làm dịu sự thiếu hụt hormone tự nhiên của cơ thể [2], [4]. Ngoài phần quả thường được xem là bộ phận chứa hoạt chất chính, tinh dầu chiết xuất từ cả quả và lá của cây cũng được ghi nhận có tác động hỗ trợ cân bằng triệu chứng mãn kinh, trong đó tinh dầu lá có phổ tác động rộng hơn lên các khía cạnh tâm lý [7].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Các thử nghiệm lâm sàng đánh giá trực tiếp chiết xuất Chasteberry đơn lẻ hoặc kết hợp với các hoạt chất khác đã mang lại bức tranh chi tiết về công dụng thực sự của thảo dược này.
Về tác dụng của chiết xuất Chasteberry dùng độc lập, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2019 đã được thực hiện trên 52 phụ nữ tại một phòng khám ở Kermanshah vào năm 2017 [2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm bằng nhau: 26 người dùng chiết xuất Vitex agnus-castus và 26 người dùng giả dược trong thời gian 8 tuần [2]. Kết quả đánh giá bằng thang điểm Greene cho thấy nhóm dùng Chasteberry giảm đáng kể điểm số rối loạn mãn kinh tổng thể, mức độ lo âu và rối loạn chức năng vận mạch (bốc hỏa, đổ mồ hôi) so với nhóm dùng giả dược (với mức ý nghĩa thống kê p < 0.05) [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ ra giới hạn là Chasteberry không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với các biến chứng cơ thể, chứng trầm cảm và rối loạn chức năng tình dục (p > 0.05) [2].
Khi kết hợp Chasteberry vào các công thức đa thành phần để giải quyết cả bốc hỏa lẫn mất ngủ, một nghiên cứu có đối chứng công bố năm 2017 đã theo dõi 180 phụ nữ mãn kinh trong suốt 12 tháng [1]. Nghiên cứu chia làm hai nhóm: 100 phụ nữ dùng tổ hợp chiết xuất Chasteberry, mộc lan (magnolia), isoflavone đậu nành cùng lợi khuẩn lactobacilli (nhóm ESP), so sánh với 80 phụ nữ chỉ dùng công thức chứa isoflavone đậu nành đơn thuần (nhóm C) [1]. Các chỉ số được đo lường tại thời điểm bắt đầu và sau 3, 6, 12 tháng [1]. Kết quả cho thấy nhóm có bổ sung Chasteberry và mộc lan giảm dần và giảm rõ rệt cả về tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa (đo bằng chỉ số Kuppermann) so với nhóm chỉ dùng isoflavone đậu nành [1]. Đặc biệt, chất lượng giấc ngủ (đo bằng thang PSQI) và trạng thái khỏe mạnh tâm thần - thể chất ở nhóm phối hợp tăng lên đáng kể, chứng minh tính hiệu quả cho những phụ nữ có than phiền chính là mất ngủ [1].
Trong trường hợp phối hợp Chasteberry với thuốc điều trị, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2019 đã khảo sát trên 46 phụ nữ khỏe mạnh tuổi từ 40 đến 60, những người bị trung bình hơn 4 cơn bốc hỏa mỗi ngày [8]. Trong 8 tuần, người bệnh uống mỗi sáng một viên nang chứa tổ hợp thảo dược gồm Nigella sativa (thì là đen) và Vitex agnus-castus kèm thuốc citalopram, hoặc uống giả dược kèm citalopram [8]. Sau 8 tuần, việc bổ sung thêm tổ hợp Chasteberry và thì là đen vào phác đồ citalopram mang lại hiệu quả vượt trội rõ rệt trên 3 lĩnh vực của bảng câu hỏi chất lượng sống mãn kinh (MENQOL) gồm: triệu chứng vận mạch (p < 0.001), thể chất (p = 0.036) và tâm lý xã hội (p = 0.001) [8]. Dù vậy, tương tự nghiên cứu đơn chất, phác đồ này không cải thiện đáng kể chức năng tình dục (p = 0.231) và nhóm nghiên cứu lưu ý cần có thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn [8].
Giới hạn của bằng chứng và những kết quả trái chiều
Mặc dù nhiều nghiên cứu ghi nhận kết quả tích cực, giới khoa học vẫn giữ thái độ khách quan khi chỉ ra rằng không phải lúc nào việc sử dụng Chasteberry cũng thành công. Một tổng quan dược lý công bố năm 2009 nhận định rằng dù các bằng chứng dược lý mới nổi ủng hộ vai trò giảm nhẹ triệu chứng mãn kinh của Vitex agnus-castus, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nghiêm ngặt cho riêng từng thảo dược đơn lẻ trong bối cảnh này vẫn còn thiếu hụt [4].
Sự không đồng nhất về hiệu quả thể hiện rõ khi kết hợp Chasteberry với cây ban âu (Hypericum perforatum - St. John's wort). Một bài tổng quan hệ thống năm 2016 từng dẫn lại dữ liệu từ một thử nghiệm cho rằng Vitex agnus-castus và Hypericum perforatum mang lại mức giảm tần suất bốc hỏa tương đương nhau [6]. Thế nhưng, khi kết hợp hai loại thảo dược này lại trong một thử nghiệm lâm sàng quy mô, kết quả lại hoàn toàn khác biệt [3].
Cụ thể, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 16 tuần công bố năm 2009 đã tiến hành trên 100 phụ nữ giai đoạn tiền mãn kinh muộn hoặc đã mãn kinh đang gặp chứng bốc hỏa [3]. Người tham gia uống viên kết hợp Hypericum perforatum với Vitex agnus-castus hoặc viên giả dược ngày 2 lần [3]. Trong số 93 phụ nữ hoàn thành nghiên cứu, dữ liệu phân tích tại các mốc tuần thứ 4, 8, 12 và khi kết thúc ở tuần 16 đều cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược đối với số đợt bốc hỏa hàng ngày, thang điểm mãn kinh Greene, chỉ số trầm cảm Hamilton hay chất lượng cuộc sống [3]. Cả hai nhóm đều có sự cải thiện trong quá trình điều trị, chứng tỏ hiệu ứng giả dược rất mạnh và sự kết hợp hai thảo dược này không vượt trội hơn giả dược [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng Chasteberry
Hiểu lầm phổ biến nhất của phụ nữ tiền mãn kinh là coi Chasteberry như một giải pháp toàn năng cho mọi rắc rối tuổi xế chiều. Dữ liệu từ các nghiên cứu mù đôi năm 2019 cho thấy dù Chasteberry làm giảm tốt cơn bốc hỏa và lo âu, thảo dược này hoàn toàn không cải thiện được tình trạng suy giảm chức năng tình dục hay chứng trầm cảm rõ rệt so với giả dược [8], [2]. Nếu mục tiêu chính của người dùng là cải thiện đời sống chăn gối, việc uống Chasteberry đơn thuần sẽ không đáp ứng được kỳ vọng [8], [2].
Hiểu lầm thứ hai là tâm lý "càng kết hợp nhiều thảo dược càng tốt". Thực tế từ thử nghiệm kéo dài 16 tuần phối hợp Chasteberry và cây ban âu cho thấy công thức này không mang lại tác dụng vượt trội hơn viên giả dược đối với cơn bốc hỏa [3]. Trong khi đó, công thức kết hợp Chasteberry với mộc lan và isoflavone đậu nành lại phát huy tác dụng rất tốt trên cả giấc ngủ lẫn vận mạch [1]. Điều này chứng tỏ hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào việc chọn đúng thành phần phối hợp đã được kiểm chứng lâm sàng.
Độ an toàn và những ai nên thận trọng?
Xét về mặt an toàn, các nghiên cứu lâm sàng hiện có đều ghi nhận Chasteberry được cơ thể dung nạp tốt. Trong thử nghiệm kéo dài 16 tuần với liều uống 2 lần mỗi ngày, nhóm dùng thảo dược không gặp bất kỳ biến cố bất lợi nghiêm trọng nào trong ngắn hạn [3].
Đáng chú ý hơn, nghiên cứu theo dõi dài hạn suốt 12 tháng trên 180 phụ nữ sử dụng tổ hợp có chứa Chasteberry đã tiến hành kiểm tra kỹ lưỡng các chỉ số sinh học đầu kỳ và cuối kỳ [1]. Kết quả sau 12 tháng điều trị khẳng định độ dày nội mạc tử cung, mật độ tuyến vú và chức năng gan hoàn toàn không bị ảnh hưởng và không có sự khác biệt đáng kể nào giữa các nhóm, đồng thời không ghi nhận tác dụng phụ [1].
Tuy nhiên, vì Chasteberry hoạt động như một chất có đặc tính phytoestrogen và tác động lên hệ thần kinh nội tiết [2], [4], phụ nữ không nên tự ý sử dụng bừa bãi. Những người có tiền sử hoặc nguy cơ mắc các bệnh lý phụ thuộc hormone estrogen, người có bệnh nền mạn tính về gan, tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tâm thần kinh (như thuốc chống trầm cảm citalopram) cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng [8], [6], [5]. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế phác đồ điều trị y khoa của bác sĩ.
Cách áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tối ưu
Để sử dụng Chasteberry hỗ trợ kiểm soát bốc hỏa và mất ngủ hiệu quả, phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh cần lưu ý về thời gian và cách thức sử dụng dựa trên thiết kế của các nghiên cứu thành công. Về mặt thời gian, tác dụng của thảo dược không đến ngay lập tức sau vài ngày; các thử nghiệm ghi nhận sự cải thiện triệu chứng vận mạch và lo âu thường xuất hiện sau tối thiểu 8 tuần sử dụng đều đặn [8], [2]. Với mục tiêu cải thiện giấc ngủ sâu và ổn định lâu dài, việc duy trì sử dụng có thể kéo dài từ 3, 6 đến 12 tháng [1].
Về liều lượng và thời điểm uống, tùy thuộc vào dạng bào chế của nhà sản xuất, các nghiên cứu thường áp dụng lịch uống 1 lần vào buổi sáng [8] hoặc chia làm 2 lần mỗi ngày [3] theo đúng liều khuyến cáo trên nhãn sản phẩm [1]. Nếu triệu chứng gây phiền toái nhất là mất ngủ đi kèm bốc hỏa, chị em có thể ưu tiên lựa chọn các thực phẩm bảo vệ sức khỏe kết hợp chiết xuất Chasteberry cùng chiết xuất vỏ cây mộc lan, isoflavone đậu nành và lợi khuẩn lactobacilli [1].
Bên cạnh việc dùng viên uống bổ sung, chị em có thể kết hợp sử dụng tinh dầu chiết xuất từ quả hoặc lá cây Chasteberry như một biện pháp tự chăm sóc hỗ trợ cân bằng cảm xúc [7]. Đồng thời, việc điều chỉnh chế độ ăn hàng ngày theo hướng tăng cường các thực phẩm giàu phytoestrogen tự nhiên như đậu nành, ngũ cốc nguyên hạt, hạt lanh kết hợp lối sống vận động lành mạnh sẽ tạo nền tảng vững chắc giúp cơ thể thích nghi tốt hơn với sự sụt giảm nội tiết tố [5].
Tóm lại, chiết xuất Chasteberry là một giải pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học và độ an toàn cao giúp phụ nữ làm dịu các cơn bốc hỏa, giảm lo âu và ngủ ngon hơn trong giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh [1], [2]. Tuy nhiên, chị em cần kiên trì sử dụng tối thiểu 8 tuần, hiểu rõ giới hạn của thảo dược đối với các triệu chứng khác và luôn trao đổi với bác sĩ trước khi dùng để lựa chọn được sản phẩm phù hợp nhất với thể trạng [8], [2].