Trào lưu ăn chay giảm cân và mối lo tuổi dậy thì
Nhiều bạn trẻ bước vào lứa tuổi dậy thì bắt đầu cảm thấy lo lắng về ngoại hình và cân nặng của bản thân. Trước các trào lưu lan truyền trên mạng xã hội, không ít thanh thiếu niên đã tự ý chọn chế độ ăn chay nhằm mục đích ép cân cấp tốc. Tuy nhiên, việc đột ngột cắt bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm động vật mà không có kế hoạch khoa học có thể kéo theo những tổn hại lâu dài.
Tự ý ăn chay để giảm cân ở tuổi dậy thì tiềm ẩn nguy cơ rất lớn dẫn đến các rối loạn ăn uống tâm lý trầm trọng và tình trạng thiếu hụt dưỡng chất thiết yếu [1], [2]. Giai đoạn phát triển thể chất nhanh chóng này đòi hỏi nguồn cung cấp năng lượng và vi chất dồi dào, do đó việc kiêng khem mù quáng sẽ để lại hệ lụy khôn lường cho sự tăng trưởng bình thường của trẻ [3], [4].
Cơ chế tác động: Cơ thể tuổi mới lớn bị ảnh hưởng ra sao?
Tuổi dậy thì là thời kỳ cơ thể trải qua quá trình tăng trưởng vượt bậc về tầm vóc, khối lượng cơ bắp và sự hoàn thiện của hệ thống xương cũng như cơ quan sinh dục [3]. Để đáp ứng tốc độ phát triển này, nhu cầu dinh dưỡng tính trên mỗi kilôgam thể trọng của trẻ cao hơn nhiều so với người lớn [4]. Khi nguồn cung cấp dưỡng chất bị cắt giảm qua chế độ ăn hạn chế, cơ thể lập tức rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất và năng lượng trầm trọng [3], [4].
Nhiều bạn trẻ loại bỏ hoàn toàn thức ăn động vật giàu chất đạm và chuyển sang ăn nhiều thực phẩm thực vật giàu tinh bột hoặc chất xơ [5], [4]. Điều này tạo ra rào cản lớn trong việc hấp thu các chất khoáng. Thực vật chứa hàm lượng phytate và chất xơ cao, các hợp chất này có thể làm giảm khả năng sinh khả dụng của những vi chất trọng yếu như sắt và kẽm [4]. Sự sụt giảm khả năng hấp thu này có thể khiến tỷ lệ thiếu sắt gia tăng kể cả khi cơ thể được nạp nhiều vitamin C [4]. Bên cạnh đó, vitamin B12 chỉ được tìm thấy tự nhiên trong các thực phẩm có nguồn gốc từ động vật, khiến việc ăn chay nghiêm ngặt dễ đẩy trẻ vào tình trạng thiếu hụt nếu không có giải pháp thay thế hợp lý [4].
Đối với những trẻ có tập luyện thể thao cường độ cao, mong muốn có thân hình chuẩn hoặc thành tích thi đấu vượt trội có thể khiến trẻ bước vào chu kỳ tập luyện nặng nề đi đôi với ăn kiêng khắt khe kéo dài [3]. Khi lượng calo nạp vào không đủ để bù đắp năng lượng tiêu hao, hệ thống nội tiết sẽ bị rối loạn [3]. Ở nữ giới, tình trạng này kéo theo rối loạn ăn uống, vô kinh và loãng xương – tổ hợp triệu chứng y khoa thường được gọi là "bộ ba vận động viên nữ" [3]. Với nam giới, những áp lực về hình thể trong các môn thể thao chú trọng cân nặng và vóc dáng như vật hay thể hình cũng đẩy trẻ vào nguy cơ cao mắc các rối loạn ăn uống dưới mức lâm sàng [3].
Bức màn ngụy trang cho chứng rối loạn ăn uống
Một mối nguy hiểm âm thầm nhưng đặc biệt nghiêm trọng của việc tự ý ăn chay là việc chế độ ăn này thường bị lạm dụng để che đậy các vấn đề tâm lý [1]. Xu hướng ăn chay ở độ tuổi thanh thiếu niên, đặc biệt là ở các bạn nữ, có mối liên kết chặt chẽ với các rối loạn ăn uống khởi phát [1]. Nhiều cuộc khảo sát chỉ ra rằng việc tuyên bố ăn chay thường đóng vai trò như một bức bình phong hợp pháp hóa hành vi kiểm soát cân nặng gắt gao nhằm tránh né sự can thiệp từ gia đình [1]. Một chế độ ăn mang tính chọn lọc, cắt giảm thực phẩm có thể đi trước các rối loạn hành vi và làm gia tăng nguy cơ tiến triển thành bệnh chán ăn tâm thần [1].
Mức độ phổ biến của việc ăn chay trong nhóm bệnh nhân trẻ tuổi mắc rối loạn ăn uống cao hơn đáng kể so với bất kỳ nhóm tuổi nào khác [1]. Tại Israel, tỷ lệ bệnh nhân chán ăn tâm thần thừa nhận theo đuổi chế độ ăn chay lên tới mức trung bình 85%, trong khi con số này tại các quốc gia phương Tây khác dao động ở mức trung bình 65% [1]. Một cuộc điều tra cộng đồng mang tính đại diện năm 2012 cũng ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa việc ăn chay và các rối loạn ăn uống được chẩn đoán suốt đời bao gồm chán ăn hoặc ăn ói [6]. Đáng chú ý, thời điểm khởi phát của rối loạn ăn uống và quyết định chuyển đổi sang chế độ ăn chay diễn ra rất gần nhau về mặt thời gian [6]. Dữ liệu cho thấy quyết định chọn chế độ ăn chay ít chất béo có khả năng xảy ra trước hoặc ngay sau khi các rối loạn ăn uống bắt đầu xuất hiện [6].
Mặc dù mối liên hệ giữa hai vấn đề này rất sâu sắc, mức độ nhận thức y tế về hiện tượng này đôi khi còn hạn chế. Theo một khảo sát năm 2021 ở các chuyên gia dinh dưỡng tại Peru, chỉ có 17,6% số người được phỏng vấn nhận biết chính xác rằng thanh thiếu niên chọn chế độ ăn chay có nguy cơ mắc rối loạn ăn uống cao hơn [7]. Trong khi đó, các dữ liệu có sẵn cho thấy khoảng 50% (dao động từ 45% đến 54%) bệnh nhân mắc chứng chán ăn tâm thần từng lựa chọn chế độ ăn chay [7]. Hai yếu tố này tác động đan xen với nhau, cho thấy việc đột ngột chuyển sang ăn chay cần được gia đình và bác sĩ theo dõi kỹ lưỡng để sàng lọc các bệnh lý tâm thần tiềm ẩn [7], [2].
Những tổn hại thể chất khó bù đắp khi cơ thể thiếu chất
Khi thanh thiếu niên áp dụng chế độ ăn chay thiếu khoa học để ép cân, cơ thể sẽ lập tức đối mặt với những khiếm khuyết tăng trưởng nặng nề. Sự thiếu hụt dinh dưỡng ở lứa tuổi dậy thì có thể dẫn đến hậu quả mất chiều cao tối đa, suy giảm mật độ xương gây loãng xương và làm chậm quá trình trưởng thành sinh dục [3]. Đối với những người theo chế độ ăn chay, lượng tiêu thụ trung bình một số dưỡng chất thiết yếu như axit béo omega-3 docosahexaenoic acid (DHA) thường thấp hơn nhiều so với người ăn tạp hoặc người có ăn cá [4].
Nghiên cứu về chế độ ăn uống của trẻ em gái vị thành niên trong dự án SuNDiAL (2020) tại New Zealand nhấn mạnh rằng các em gái trong độ tuổi 15-18 có nhu cầu rất cao về các vi chất bao gồm sắt, kẽm, canxi và vitamin B12 phục vụ cho quá trình tăng trưởng và phát triển [8]. Việc thiếu hụt sắt kéo dài làm giảm lượng huyết sắc tố, hạn chế vận chuyển oxy đến các cơ quan và cản trở việc học tập cũng như hoạt động thể chất. Đáng lưu ý, vitamin B12 hoàn toàn không có trong thực phẩm thực vật tự nhiên, do đó việc thiếu hụt dưỡng chất này có thể ảnh hưởng tiêu cực tới hệ thần kinh đang hoàn thiện của thanh thiếu niên [4].
Bên cạnh đó, việc cơ thể thiếu hụt canxi cùng với sự suy giảm mật độ xương do thiếu hụt calo và rối loạn nội tiết có thể để lại tổn thương vĩnh viễn trên khung xương [3], [2]. Độ tuổi dậy thì là "cửa sổ vàng" để xương tích lũy khối lượng tối đa; nếu bỏ lỡ cơ hội này, nguy cơ gãy xương và loãng xương sớm khi trưởng thành sẽ gia tăng đáng kể [3].
Lợi ích của ăn chay và những giới hạn trong nghiên cứu
Không thể phủ nhận rằng một chế độ ăn dựa trên thực vật được lập kế hoạch chu đáo có thể mang lại những tác động tích cực đối với sức khỏe con người [7], [2]. Ở những người trưởng thành, chế độ ăn chay thường đi kèm với lượng tiêu thụ năng lượng, axit béo bão hòa và protein động vật thấp hơn, trong khi cung cấp lượng chất xơ và hóa chất thực vật cao hơn [4]. Các tác động bảo vệ đối với cholesterol máu và giảm huyết áp giúp làm giảm tỷ lệ mắc các biến cố tim mạch [7]. Người ăn chay nhìn chung có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn, đường huyết lúc đói thấp hơn, giảm nguy cơ tiểu đường và béo phì, đồng thời có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn dù một số bằng chứng còn có điểm chưa đồng nhất [7]. Người ăn chay cũng ghi nhận sự sụt giảm nguy cơ đáng kể đối với ung thư đại trực tràng, và người ăn chay thuần giảm được nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt [7].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn tồn tại nhiều giới hạn cần cân nhắc cẩn trọng. Nghiên cứu năm 2012 chỉ ra rằng việc sử dụng các thước đo đơn lẻ để xác định chế độ ăn chay là một hạn chế lớn, bởi thói quen ăn chay trong cộng đồng có sự đa dạng rất cao [6]. Nhiều người tự nhận ăn chay nhưng vẫn tiêu thụ cá, đòi hỏi các nghiên cứu tương lai phải phân định rõ ràng hơn [6]. Đồng thời, các yếu tố văn hóa xã hội đóng vai trò phức tạp trong mối liên hệ giữa ăn chay và rối loạn tâm thần [6]. Ở xã hội phương Tây, người ăn chay là nhóm thiểu số có các giá trị khác biệt với số đông, điều này có thể dẫn tới những ảnh hưởng tâm lý khác biệt so với các nền văn hóa nơi việc ăn chay là thói quen truyền thống phổ biến hoặc được đánh giá cao [6].
Ngoài ra, vấn đề liệu lợi ích sức khỏe ở người ăn chay có thực sự vượt trội hơn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng hay không vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [4]. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng người ăn chay thường có điều kiện kinh tế xã hội cao hơn, lối sống lành mạnh hơn, chăm vận động thể chất và ít hút thuốc lá hơn so với người ăn thông thường [4]. Do đó, thứ tự thời gian chính xác giữa việc xuất hiện rối loạn ăn uống và việc bắt đầu ăn chay vẫn chưa thể kết luận chắc chắn một cách độc lập [7]. Cần có thêm các nghiên cứu dọc theo thời gian để làm rõ mối quan hệ nhân quả này [7].
Hiểu lầm phổ biến: Cứ ăn thực vật là tự nhiên sẽ gầy và khỏe mạnh
Một sai lầm rất thường gặp ở các bạn trẻ là cho rằng chỉ cần loại bỏ thịt cá khỏi thực đơn và ăn rau củ quả là cơ thể sẽ tự động thon gọn và khỏe khoắn. Trên thực tế, nếu loại bỏ nguồn thức ăn giàu đạm động vật nhưng lại chuyển sang nạp phần lớn là thực phẩm carbohydrate (tinh bột) thiếu kiểm soát, cơ thể sẽ gặp nhiều trục trặc trong việc cân bằng đường huyết và chuyển hóa [5]. Việc ăn chay không đúng cách, thiếu cân đối các nhóm chất vẫn có thể dẫn tới thiếu chất nghiêm trọng trong khi cân nặng không được kiểm soát lành mạnh [5], [4].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng có thể dễ dàng bù đắp mọi vi chất từ thực vật. Dù khẩu phần ăn nhiều rau củ cung cấp lượng vitamin C dồi dào, khả năng hấp thu các chất khoáng như sắt và kẽm vẫn bị cản trở bởi lượng phytate và chất xơ cao từ thực vật [4]. Thêm vào đó, việc nghĩ rằng chỉ người lớn mới cần để tâm đến vi chất là hoàn toàn sai lầm; thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển thể chất đòi hỏi lượng dưỡng chất trên mỗi kilôgam cân nặng cao hơn nhiều so với người lớn [4].
Những đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Không phải thanh thiếu niên nào cũng có thể tự do thử nghiệm các chế độ ăn hạn chế mà không đối mặt với rủi ro sức khỏe. Những nhóm sau đây cần được giám sát chặt chẽ:
- Thanh thiếu niên mắc bệnh đái tháo đường phụ thuộc insulin (IDDM): Nhóm trẻ này có nhu cầu dinh dưỡng cực kỳ phức tạp do sự phát triển thể chất liên tục, việc tham gia các hoạt động nặng nhọc và nhu cầu tiêu thụ đủ carbohydrate để tương thích với liều insulin được tiêm [5]. Khi loại bỏ thức ăn động vật giàu đạm và tiêu thụ chế độ ăn phần lớn là carbohydrate, việc điều hòa nhu cầu tiêm insulin sẽ xuất hiện thêm nhiều vấn đề đáng lo ngại [5]. Cần phải theo dõi đường huyết thật cẩn thận trong quá trình thay đổi chế độ ăn [5]. Các bé gái mắc tiểu đường ăn chay cũng cần được kiểm tra kỹ mức độ đầy đủ của khẩu phần ăn do các em có nguy cơ cao phát triển các chứng rối loạn ăn uống [5].
- Trẻ vị thành niên tham gia thể thao cường độ cao: Thanh thiếu niên luyện tập thể thao, đặc biệt là các môn đòi hỏi vóc dáng mảnh mai hoặc phân hạng cân nặng (như đấu vật, thể hình), cần được giám sát gắt gao để phòng ngừa tình trạng suy dinh dưỡng, rối loạn kinh nguyệt và mất mật độ xương [3].
- Trẻ có biểu hiện ám ảnh quá mức về cân nặng hoặc tâm lý bất ổn: Những thanh thiếu niên tự ý ăn chay với mục đích ép cân hoặc bày tỏ cảm giác ghê sợ quá mức đối với thịt đỏ cần được sàng lọc tâm lý sớm để phát hiện kịp thời các triệu chứng chán ăn tâm thần [1], [2].
- Phụ nữ mang thai và cho con bú ở tuổi vị thành niên: Nhóm đối tượng này cần được tư vấn dinh dưỡng thích hợp để đảm bảo đáp ứng đầy đủ nhu cầu của cả thai nhi lẫn trẻ sơ sinh [2].
Hướng dẫn thực hành dinh dưỡng an toàn cho thanh thiếu niên
Một chế độ ăn chay được cân bằng tốt hoàn toàn có thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển của trẻ em và thanh thiếu niên [2]. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, sự can thiệp và hỗ trợ khoa học là điều kiện bắt buộc:
- Đảm bảo tổng năng lượng và nguồn đạm: Cần đảm bảo lượng calo nạp vào thích hợp để hỗ trợ quá trình tăng trưởng, đồng thời trẻ phải được theo dõi chiều cao và cân nặng định kỳ [2]. Khẩu phần ăn hàng ngày cần chú ý đặc biệt đến lượng protein đầy đủ thông qua việc kết hợp đa dạng các nguồn đạm thực vật [2].
- Bổ sung các vi chất thiết yếu: Trẻ ăn chay cần chú ý đến nguồn cung cấp các axit béo thiết yếu, sắt, kẽm, canxi, vitamin D và đặc biệt là vitamin B12 [2]. Với những người áp dụng chế độ ăn chay nghiêm ngặt (thuần chay, không tiêu thụ bất kỳ sản phẩm động vật nào), việc bổ sung vitamin B12 qua các chế phẩm bổ trợ là điều bắt buộc ở mọi lứa tuổi [2], [4].
- Phối hợp liên chuyên khoa y tế: Khi thanh thiếu niên muốn thay đổi chế độ ăn, gia đình không nên tự ý áp dụng mà cần có sự đồng hành của bác sĩ nhi khoa, chuyên gia dinh dưỡng hoặc chuyên viên đào tạo chuyên sâu [5], [4]. Việc đánh giá toàn diện về sự phát triển thể chất và dinh dưỡng cần được thực hiện trước khi chuyển đổi [5].
- Sàng lọc tâm lý chủ động: Bất kỳ thanh thiếu niên nào theo đuổi chế độ ăn chay hạn chế hoặc các chế độ ăn kiêng tương tự đều cần được sàng lọc y tế đối với các rối loạn ăn uống để can thiệp kịp thời [2].
Thay vì để con tự ý ăn kiêng theo các thông tin thiếu kiểm chứng, phụ huynh cần lắng nghe những tâm tư của trẻ về vóc dáng và sức khỏe. Một chế độ ăn uống khoa học, đủ chất và có sự giám sát của chuyên gia y tế là chìa khóa để bảo vệ sự phát triển toàn diện của trẻ dậy thì.
