Phụ nữ mang thai ăn quả chay hoặc uống nước lá chay có an toàn?

Nước lá chay và các món ăn từ quả chay là thức quà mộc mạc, quen thuộc trong bữa cơm gia đình của người dân miền Bắc suốt bao đời nay. Vào những ngày hè oi bức, một bát canh chua quả chay nấu sườn hay cốc nước sắc từ lá chay khô giúp giải nhiệt, giảm cảm giác đau nhức xương khớp là lựa chọn yêu thích của nhiều người. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn mang thai, cơ thể người phụ nữ trở nên vô cùng nhạy cảm và bất kỳ loại thảo mộc nào đưa vào cơ thể cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Nhiều mẹ bầu thắc mắc rằng liệu quả chay và nước lá chay có an toàn cho sự phát triển của thai nhi hay không. Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là: thai phụ có thể thỉnh thoảng ăn một lượng nhỏ quả chay chín hoặc xanh như một loại gia vị nấu canh chua thông thường, nhưng tuyệt đối không nên tự ý uống nước sắc lá chay, cao lá chay hay dùng các chế phẩm chứa chiết xuất từ lá chay. Nguyên nhân là vì lá cây chay Bắc Bộ sở hữu những hoạt chất sinh học có khả năng tác động và ức chế hệ thống miễn dịch rất mạnh mẽ, một yếu tố cực kỳ nhạy cảm trong suốt thai kỳ.

Cây chay Bắc Bộ: Từ cây dân dã đến vị thuốc dân gian

Cây chay, hay tên khoa học là Artocarpus tonkinensis, là loài thực vật thuộc họ Dâu tằm (Moraceae), phân bố phổ biến tại các tỉnh phía Bắc nước ta. Trong ẩm thực truyền thống, quả chay khi chín có vị chua ngọt dịu nhẹ, thường được thái lát phơi khô hoặc dùng tươi để tạo vị chua thanh mát cho món canh cá, canh thịt.

Song song với giá trị ẩm thực, các bộ phận của cây chay, đặc biệt là lá và vỏ rễ, từ lâu đã được đồng bào các dân tộc thiểu số như người H'mông sử dụng như một phương thuốc dân gian điều trị đau lưng, mỏi gối và các chứng viêm đau khớp ^[1], ^[2]. Trong nhiều năm gần đây, loại thảo dược bản địa này đã thu hút sự chú ý đặc biệt của các nhà khoa học trong và ngoài nước. Các công trình nghiên cứu hiện đại đã phát hiện ra rằng, dịch chiết từ lá cây chay Bắc Bộ không chỉ đơn thuần là bài thuốc thanh nhiệt thông thường mà thực chất mang dược tính kháng viêm và ức chế miễn dịch vô cùng rõ rệt ^[1], ^[2].

Cơ chế ức chế miễn dịch của lá chay dưới lăng kính khoa học

Để hiểu vì sao thai phụ cần đặc biệt cẩn trọng với lá chay, chúng ta cần xem xét sâu hơn cơ chế hoạt động của các hợp chất bên trong loài cây này. Trong cơ thể, hệ miễn dịch chịu trách nhiệm bảo vệ chúng ta khỏi mầm bệnh. Tuy nhiên, trong các bệnh lý tự miễn như viêm khớp dạng thấp, các tế bào miễn dịch lại quay sang tấn công các cấu trúc khớp tự nhiên của cơ thể.

Lá chay Bắc Bộ đã được chứng minh có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng miễn dịch này. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết lá chay có thể ức chế sự tăng sinh quá mức của tế bào bạch cầu lympho T, đồng thời làm giảm sự sản sinh các phân tử tín hiệu gây viêm ^[1]. Đáng chú ý, các hoạt chất trong lá chay còn ngăn chặn sự biệt hóa và hoạt động của phân nhóm tế bào T hỗ trợ Th17 – một tế bào giữ vai trò mấu chốt trong việc duy trì phản ứng viêm mạn tính và kích thích phá hủy khớp ^[2].

Điều này giải thích vì sao nước sắc lá chay lại có hiệu quả hỗ trợ giảm sưng đau khớp trong y học cổ truyền. Tuy nhiên, đối với một người phụ nữ đang mang thai, việc hấp thu các chất có khả năng làm biến đổi hay kìm hãm hoạt động của tế bào miễn dịch lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Nghiên cứu nói gì về dược tính của lá chay Bắc Bộ?

Các bằng chứng khoa học về dược tính của cây chay chủ yếu tập trung vào các chiết xuất từ lá, được thực hiện qua các mô hình phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm.

Năm 2009, một nghiên cứu chuyên sâu đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất hóa học trong dịch chiết lá chay Bắc Bộ ^[1]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo kết hợp phổ cộng hưởng từ hạt nhân và khối phổ, tách thành công 4 hợp chất flavonoid glucoside có hoạt tính sinh học ^[1]. Trong số đó, một hợp chất mới được phát hiện và đặt tên là artonkin-4'-O-glucoside, cùng với 3 hợp chất khác gồm alphitonin-4-O-beta-D-glucoside, maesopsin-4-O-beta-D-glucoside và kaempherol-3-O-beta-D-glucoside ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng cả 4 hợp chất này đều có tác dụng chống viêm với mức độ mạnh yếu khác nhau trên mô hình chuột bị viêm khớp do collagen ^[1]. Đặc biệt, tác dụng chống viêm này tương quan chặt chẽ với việc ức chế sự tăng sinh của tế bào T do chất sinh phân bào kích thích ^[1]. Ngoài ra, các hợp chất này còn ức chế sự sản sinh các cytokine gây viêm bao gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interferon-gamma (IFN-gamma) ở các tế bào T bị kích thích theo cơ chế phụ thuộc vào nồng độ ^[1].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu khác công bố năm 2019 đã đánh giá hiệu quả và cơ chế tác động của nước sắc lá chay trên chuột dòng DBA/1J bị viêm khớp do collagen ^[2]. Kết quả thực nghiệm cho thấy những con chuột được điều trị bằng nước sắc lá chay, dù được dùng ngay từ mũi gây miễn dịch collagen đầu tiên hay sau khi bệnh đã phát triển, đều giảm đáng kể tình trạng phù nề khớp và thâm nhiễm viêm ^[2]. Đáng chú ý, việc ngăn ngừa tổn thương sụn khớp chỉ đạt được hiệu quả khi dùng nước sắc lá chay ở giai đoạn sớm ^[2].

Phân tích hồ sơ biểu hiện gen tự miễn cho thấy nước sắc lá chay đã làm giảm biểu hiện rất mạnh của chemokine CCL20 và các cytokine IL-6, IL-17 cũng như IL-22 ^[2]. Phân tích bằng kỹ thuật real-time PCR trên các tế bào hạch bạch huyết của chuột được điều trị cũng tái khẳng định sự suy giảm biểu hiện của IL-2, IL-17, IL-22 và FasL ^[2]. Nước sắc lá thảo dược này còn ức chế quá trình phân cực của tế bào Th17 từ tế bào T lách CD4+ dựa trên sự suy giảm nồng độ IL-17 và RORC (yếu tố phiên mã đặc hiệu của tế bào Th17) ^[2]. Phân tích sắc ký xác định thành phần chính của nước sắc lá chay là maesopsin-beta-D-glucoside, chất có khả năng ức chế sự biệt hóa tế bào Th17 trong điều kiện in vitro ^[2].

Mặc dù các nghiên cứu trên cho thấy tiềm năng điều trị bệnh viêm khớp rất lớn, nhưng toàn bộ các dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên tế bào và loài gặm nhấm, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào về mức độ an toàn trên phụ nữ mang thai.

Vì sao thuốc và dược liệu ức chế miễn dịch lại nguy hiểm trong thai kỳ?

Giai đoạn thai kỳ là một trạng thái sinh lý rất đặc biệt. Hệ thống miễn dịch của người mẹ phải trải qua quá trình tự điều chỉnh vô cùng tinh vi để vừa dung nạp thai nhi (vốn mang một nửa bộ gen từ người cha) vừa bảo vệ cả hai mẹ con khỏi các tác nhân nhiễm trùng bên ngoài.

Khi đưa các hoạt chất có tính ức chế miễn dịch vào cơ thể thai phụ, sự cân bằng mong manh này có thể bị phá vỡ. Trong y học hiện đại, việc sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch cho phụ nữ mang thai mắc bệnh tự miễn luôn đòi hỏi sự giám sát cực kỳ nghiêm ngặt từ các bác sĩ chuyên khoa ^[3]. Một số loại thuốc ức chế miễn dịch như mycophenolate bị nghi ngờ rất cao hoặc đã được chứng minh có khả năng gây dị tật bẩm sinh, quái thai ở người, do đó tuyệt đối chống chỉ định cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ nếu không áp dụng biện pháp tránh thai hiệu quả ^[3], ^[4]. Các thuốc ức chế miễn dịch khác như methotrexate, cyclophosphamide hay leflunomide cũng bị nghiêm cấm trong thai kỳ ^[4].

Ngoài nguy cơ dị tật, việc sử dụng các chất kìm hãm miễn dịch còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng cho người mẹ và có thể dẫn đến nhiễm trùng bào thai ^[3]. Do đó, các bác sĩ sản khoa và nhi khoa luôn phải theo dõi sát sao tình trạng của mẹ và thai nhi nếu người mẹ buộc phải tiếp xúc với các liệu pháp điều trị này ^[3]. Dù dịch chiết lá chay là nguồn gốc tự nhiên, nhưng với cơ chế ức chế tế bào T và kìm hãm giải phóng hàng loạt cytokine thiết yếu, việc mẹ bầu tự ý uống nước lá sắc có thể vô tình đưa các hoạt chất ức chế miễn dịch không rõ liều lượng vào máu, tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến sự phát triển của thai nhi.

Những hiểu lầm phổ biến về việc dùng lá chay

Nhiều người thường có tâm lý chủ quan cho rằng "cây cỏ trong vườn thì hoàn toàn lành tính", uống nước thảo mộc chỉ mát gan, thanh nhiệt chứ không thể gây hại. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Nhiều loại thuốc tây y cực mạnh có nguồn gốc chiết xuất ban đầu từ thực vật, và các hợp chất flavonoid trong lá chay có hoạt tính dược lý thực thụ chứ không đơn thuần chỉ là nước uống giải khát ^[1].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng công dụng giữa quả chay và lá chay. Nhiều bà bầu nghĩ rằng quả ăn được thì lá nấu nước uống cũng an toàn. Trên thực tế, nồng độ và thành phần hoạt chất sinh học giữa các bộ phận của cây có thể rất khác biệt. Trong khi quả chay chủ yếu chứa nước, chất xơ, vitamin và các acid hữu cơ thực phẩm, thì lá chay lại là nơi tích tụ nhiều hợp chất polyphenol, flavonoid có tính ức chế miễn dịch mạnh như artonkin-4'-O-glucoside hay maesopsin-beta-D-glucoside ^[1], ^[2].

Bên cạnh đó, một số phụ nữ mang thai bị đau lưng, nhức mỏi khớp khi thai lớn thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng như uống nước lá chay khô để giảm đau. Việc tự ý sử dụng thảo dược để trị bệnh khớp trong thai kỳ mà không qua thăm khám bác sĩ có thể đánh đổi bằng sự an toàn của thai nhi.

Ai nên thận trọng và kiêng kỵ tuyệt đối?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có về hoạt tính sinh học của lá chay, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào: Tuyệt đối không uống nước sắc lá chay, cao lá chay, trà túi lọc lá chay hoặc các thực phẩm chức năng có thành phần từ cây chay.
• Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai: Nên ngừng sử dụng các sản phẩm lá chay đậm đặc để đảm bảo môi trường thể chất ổn định nhất trước khi thụ thai ^[3].
• Người đang cho con bú: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về việc các hoạt chất phân tử trong lá chay có bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó cũng cần tránh sử dụng để phòng ngừa nguy cơ cho trẻ sơ sinh.
• Người đang điều trị bệnh lý tự miễn hoặc suy giảm miễn dịch: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào có nguồn gốc từ lá chay để tránh tương tác bất lợi với thuốc điều trị ^[3], ^[4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế: Ăn sao cho đúng và an toàn?

Để vừa thỏa mãn khẩu vị ẩm thực vừa giữ an toàn tối đa cho thai kỳ, các mẹ bầu nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Đối với quả chay: Mẹ bầu hoàn toàn có thể thưởng thức món canh chua nấu từ 1–2 quả chay tươi hoặc vài lát quả chay khô để tạo vị chua tự nhiên cho món ăn gia đình. Việc dùng quả chay như gia vị nấu chín ở lượng nhỏ là thói quen ẩm thực an toàn, cung cấp vitamin và vị chua dịu kích thích cảm giác ngon miệng cho phụ nữ ốm nghén. Khi chọn quả chay, hãy chọn quả tươi, không dập nát, ngâm rửa sạch sẽ và nấu chín kỹ.
• Đối với lá chay: Hãy loại bỏ hoàn toàn thói quen hái lá chay tươi hay mua lá chay khô về đun nước uống hàng ngày thay nước lọc hoặc trà. Không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ lá chay để chữa đau nhức xương khớp hay các bệnh viêm nhiễm trong suốt thai kỳ.
• Khi bị đau nhức xương khớp trong thai kỳ: Đây là hiện tượng phổ biến do tăng cân và thay đổi tư thế cột sống. Mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp cơ học an toàn như nghỉ ngơi hợp lý, tập yoga nhẹ nhàng cho thai phụ, chườm ấm và bổ sung canxi, dưỡng chất theo đúng chỉ định của bác sĩ sản khoa thay vì tự ý tìm đến các loại nước lá thảo dược.

Tóm lại, quả chay dùng trong nấu nướng ẩm thực thường ngày là an toàn, nhưng nước sắc lá chay lại là một dược liệu có hoạt tính ức chế miễn dịch thực thụ cần tránh xa trong thai kỳ. Phụ nữ mang thai hãy luôn lắng nghe cơ thể, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào.