Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các đợt cảm cúm bùng phát khiến nhiều gia đình tìm đến siro cơm cháy như một giải pháp thần dược tự nhiên để chặn đứng triệu chứng. Những lời quảng cáo rầm rộ trên mạng xã hội ca ngợi loại quả màu tím thẫm này có thể cắt sốt cấp tốc và rút ngắn thời gian ốm chỉ sau vài ngày sử dụng.
Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy bức tranh hoàn toàn trái ngược với lời đồn đại tiếp thị. Quả cơm cháy không phải là thuốc đặc trị kỳ diệu; hiệu quả rút ngắn thời gian ốm từ các nghiên cứu đối chứng vẫn có độ không chắc chắn cao và xuất hiện nhiều kết quả hoàn toàn trái ngược nhau.
Cơ chế tác động: Kháng virus trên đĩa nghiệm và thực tế cơ thể
Hoạt chất nổi bật bên trong quả cơm cháy (tên khoa học Sambucus nigra) là hợp chất anthocyanin, sắc tố tạo màu tím thẫm của quả mang tác dụng điều hòa miễn dịch và chống viêm [1]. Trong điều kiện thí nghiệm invitro, anthocyanin có khả năng gắn kết trực tiếp với các glycoprotein trên màng bọc của virus cúm, từ đó gây cản trở và ngăn chặn virus xâm nhập vào tế bào vật chủ [1]. Thử nghiệm phòng thí nghiệm còn phát hiện thành phần flavonoid trong loại quả này có tác dụng ức chế trực tiếp men neuraminidase của virus cúm, tương tự một số loại thuốc kháng virus tiêu chuẩn [2].
Dung dịch chiết xuất từ quả cơm cháy cũng thể hiện khả năng ức chế sự nhân lên và lây lan phụ thuộc liều lượng của cả virus cúm A và cúm B trên các dòng tế bào hô hấp [1, 6]. Ngoài ra, trong môi trường nuôi cấy tế bào, dịch chiết từ hoa quả cơm cháy ở nồng độ 30 microgam/mL còn thể hiện đặc tính chống viêm khi kìm hãm sự sinh tổng hợp các cytokine gây viêm nguy hiểm như TNF-alpha, IL-1-alpha và IL-1-beta [1]. Các polysaccharide nguồn gốc thực vật như pectin và beta-glucan có trong cây cũng đóng vai trò hỗ trợ hoạt tính miễn dịch [1].
Dù vậy, khả năng kìm hãm mầm bệnh trong ống nghiệm hiếm khi đồng nghĩa với việc tiêu diệt virus hoàn toàn bên trong cơ thể người. Khi đi qua đường tiêu hóa, các phân tử sinh học này bị phân rã, chuyển hóa qua gan và có độ khả dụng sinh học thấp hơn nhiều so với nồng độ đậm đặc được đưa thẳng vào tế bào thí nghiệm [3]. Cơ thể con người là một hệ sinh thái phức tạp với nhiều phản ứng miễn dịch đa tầng, khiến cơ chế sinh học trên giấy tờ khó mang lại tác động mạnh mẽ tương tự ngoài thực tế.
Dữ liệu từ những thử nghiệm lâm sàng ban đầu đầy triển vọng
Những lời đồn thổi về quả cơm cháy phần lớn bắt nguồn từ các thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ trong quá khứ với kết quả ban đầu tương đối khả quan. Điển hình là một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên ghi nhận 40 bệnh nhân nhiễm cúm từ 5 đến 50 tuổi có ít nhất ba triệu chứng gồm sốt trên 38 độ C, đau cơ, chảy nước mũi và ho [4]. Bệnh nhân được chỉ định uống 2 đến 4 thìa cà phê siro chiết xuất quả cơm cháy chuẩn hóa hoặc giả dược trong 3 ngày [4].
Kết quả sau 3 ngày điều trị cho thấy triệu chứng cúm giảm rõ rệt ở 73,3% bệnh nhân dùng cơm cháy so với 33,3% ở nhóm dùng giả dược [4]. Sau 2 ngày, tỷ lệ khỏi bệnh hoàn toàn ở nhóm cơm cháy đạt 40% so với 16,7% ở nhóm đối chứng; đến ngày thứ 3, tỷ lệ khỏi hẳn vươn lên 86,7% ở nhóm can thiệp, trong khi nhóm giả dược chỉ đạt 33,4% [4]. Số ngày sốt trung bình của nhóm dùng cơm cháy là 2,36 ngày, thấp hơn đáng kể so với mức 3,33 ngày của nhóm dùng giả dược [4]. Tính chung, thời gian kéo dài cơn cúm trung bình giảm còn 2,7 ngày ở nhóm cơm cháy so với 4 ngày ở nhóm giả dược [4].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược khác thực hiện vào mùa cúm 1999-2000 tại Na Uy trên 60 bệnh nhân từ 18 đến 54 tuổi có triệu chứng cúm dưới 48 giờ cũng đưa ra kết luận tích cực [5]. Bệnh nhân được cho dùng 15 ml siro cơm cháy hoặc giả dược với tần suất 4 lần một ngày trong 5 ngày liên tục [5]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng siro cơm cháy giảm các triệu chứng sớm hơn trung bình 4 ngày, đồng thời giảm đáng kể nhu cầu dùng thuốc cắt triệu chứng khẩn cấp so với nhóm giả dược [5].
Đối với các triệu chứng cảm lạnh nói chung, thử nghiệm trên các hành khách bay đường dài ghi nhận nhóm bổ sung cơm cháy giảm mức độ triệu chứng (điểm trung bình 21 so với 34) và rút ngắn thời gian cảm lạnh khoảng 2 ngày (4,75 ngày so với 6,88 ngày) [6]. Một sản phẩm siro cơm cháy thương mại tên Sambucol (chứa 38% chiết xuất tương đương khoảng 5,7 mg dịch chiết kết hợp mật ong và chiết xuất mâm xôi) dùng liều 15 ml với 4 lần mỗi ngày trong 5 đến 6 ngày cũng từng báo cáo làm giảm thời gian bệnh [6].
Bằng chứng phản biện: Thử nghiệm phòng cấp cứu phủ nhận lợi ích
Trái ngược với những kết quả lạc quan ở nhóm nghiên cứu quy mô nhỏ, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược năm 2020 được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt đã giáng một đòn mạnh vào niềm tin này [7]. Nghiên cứu này được tiến hành từ tháng 1/2018 đến tháng 4/2019 tại 3 phòng cấp cứu (hai cơ sở ngoại ô, một cơ sở nội thành) thuộc Hệ thống Y tế Trung Tây nước Mỹ [7].
Đối tượng thử nghiệm là 87 bệnh nhân từ 5 tuổi trở lên có kết quả xét nghiệm PCR dương tính với virus cúm và xuất hiện ít nhất 2 triệu chứng mức độ vừa dưới 48 giờ [7]. Phác đồ điều trị được thiết kế rất chặt chẽ: trẻ từ 5 đến 12 tuổi uống 15 ml (5,7 g) chiết xuất cơm cháy hoặc giả dược 2 lần một ngày trong 5 ngày; người trên 12 tuổi uống 15 ml với 4 lần một ngày trong 5 ngày [7]. Bệnh nhân cũng được quyền lựa chọn dùng thêm thuốc kháng virus oseltamivir tiêu chuẩn [7].
Kết quả theo dõi cho thấy không có bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa hai nhóm [7]. Số ngày trung bình để tất cả các triệu chứng biến mất hoàn toàn hoặc chỉ còn ở mức độ nhẹ trong suốt 21,5 giờ là 5,3 ngày ở nhóm dùng cơm cháy, thậm chí còn dài hơn con số 4,9 ngày ở nhóm dùng giả dược [7]. Thời gian trung bình để sạch hoàn toàn triệu chứng trong 24 giờ ở nhóm cơm cháy là 8,6 ngày và nhóm giả dược là 8,7 ngày [7]. Nhóm nghiên cứu chính thức kết luận: không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy chiết xuất quả cơm cháy mang lại lợi ích trong việc giảm thời gian hoặc mức độ nghiêm trọng của bệnh cúm [7].
Đánh giá tổng quan: Lợi ích còn mơ hồ, chất lượng nghiên cứu hạn chế
Khi tập hợp toàn bộ các nghiên cứu lại để phân tích theo phương pháp y học thực chứng, bức tranh khoa học trở nên thận trọng hơn rất nhiều. Một đánh giá hệ thống năm 2021 sàng lọc qua 1.187 hồ sơ dữ liệu và chỉ chọn lọc được 5 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về quả cơm cháy trong việc phòng ngừa hoặc điều trị bệnh đường hô hấp do virus [8]. Báo cáo kết luận rằng quả cơm cháy không làm giảm nguy cơ mắc cảm lạnh thông thường [8]. Dù loại quả này có thể rút ngắn đôi chút thời gian mắc cúm và cảm lạnh, mức độ chắc chắn của các bằng chứng lâm sàng hiện tại vẫn chỉ dừng lại ở mức không rõ ràng [8].
Nhiều nghiên cứu trước đây bị hạn chế nghiêm trọng bởi cỡ mẫu quá nhỏ, dao động chỉ vài chục người bệnh nên nguy cơ sai số thống kê rất cao [1, 2, 4]. Một tổng quan y văn toàn diện trước đó chỉ ra rằng Ủy ban E của Đức (cơ quan chuyên môn thẩm định thảo dược) từng không đưa quả cơm cháy vào chuyên khảo chính thức do thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu đạt chuẩn [3]. Các chuyên gia quốc tế đều thống nhất rằng những tín hiệu đầy hứa hẹn từ phòng thí nghiệm cần phải được kiểm chứng qua các thử nghiệm quy mô lớn và độc lập trước khi đưa vào phác đồ điều trị khuyến nghị rộng rãi [3].
Thị trường thương mại đã đi trước khoa học quá xa khi doanh số bán các sản phẩm cơm cháy tại Mỹ từng tăng hơn gấp đôi chỉ trong giai đoạn 2017-2018, vượt mốc 100 triệu USD nhờ việc tiếp thị phóng đại [7]. Người tiêu dùng dễ bị nhầm lẫn giữa một sản phẩm hỗ trợ dinh dưỡng thông thường với thuốc kháng virus thực thụ.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng quả cơm cháy
Hiểu lầm tai hại nhất là coi siro cơm cháy như một loại thuốc kháng virus có thể thay thế Tamiflu (oseltamivir) hoặc vắc xin cúm. Các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng cơm cháy chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho can thiệp y tế chuẩn mực [8]. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn hoặc từ chối tiêm vắc xin cúm mùa hàng năm để chuyển sang dùng siro thảo dược là quyết định rất rủi ro.
Một hiểu lầm khác là càng uống nhiều siro cơm cháy thì bệnh càng nhanh khỏi. Các hoạt chất sinh học tự nhiên khi nạp vào cơ thể quá mức không làm gia tăng hiệu quả bảo vệ mà ngược lại có thể gây quá tải cho hệ thống chuyển hóa gan, thận và kích ứng niêm mạc dạ dày. Nhiều chế phẩm siro thương mại còn bổ sung thêm lượng đường rất lớn, hương liệu và phụ gia tổng hợp, khiến việc lạm dụng trở thành gánh nặng tiêu hóa không cần thiết [6].
Nhiều người cũng tin rằng quả cơm cháy hoàn toàn lành tính vì có nguồn gốc tự nhiên. Thực tế, quả cơm cháy tươi chưa chín hoặc các bộ phận khác của cây như lá, thân, rễ có chứa độc tố glycoside cyanogenic, có thể giải phóng xyanua gây ngộ độc tiêu hóa nghiêm trọng, nôn mửa và tiêu chảy dữ dội nếu không được bào chế đúng quy chuẩn.
Ai nên thận trọng khi muốn dùng quả cơm cháy?
Một mối bận tâm lâm sàng lớn là nguy cơ kích thích hệ miễn dịch quá mức. Quả cơm cháy có tác động tới hệ thống miễn dịch thông qua việc kích hoạt giải phóng một số cytokine kháng viêm và tiền viêm [1]. Dù các đánh giá hệ thống chưa tìm thấy bằng chứng quả cơm cháy gây ra biến cố bão cytokine trên người, hoạt tính điều hòa miễn dịch này đòi hỏi người mắc các bệnh lý tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, đa xơ cứng hoặc bệnh nhân sau ghép tạng phải tuyệt đối thận trọng [7, 8].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không nên tự ý dùng các chế phẩm thảo dược chiết xuất từ cơm cháy do dữ liệu an toàn dài hạn trên nhóm đối tượng này vẫn chưa được xác lập đầy đủ. Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi tuyệt đối không dùng các loại siro cơm cháy tự làm hoặc siro chứa mật ong do nguy cơ ngộ độc độc tố botulinum từ mật ong [6].
Những người mắc bệnh tiểu đường cần kiểm tra kỹ thành phần sản phẩm, bởi hầu hết các loại siro cơm cháy trên thị trường đều sử dụng mật ong, siro ngô hoặc đường tinh luyện để làm dịu vị đắng chát tự nhiên [6]. Lượng đường lỏng này có thể khiến chỉ số đường huyết tăng vọt mất kiểm soát. Ngoài ra, bất kỳ ai đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch hay thuốc điều trị bệnh mạn tính đều cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Nếu vẫn muốn sử dụng siro cơm cháy như một liệu pháp hỗ trợ nâng đỡ cơ thể lúc mệt mỏi, người tiêu dùng nên ưu tiên lựa chọn các chế phẩm chuẩn hóa có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng từ các nhà sản xuất dược phẩm uy tín, thay vì các loại siro tự nấu trôi nổi [1, 2]. Thời điểm dùng chỉ nên bắt đầu ngay khi cơ thể mới chớm xuất hiện các triệu chứng hô hấp đầu tiên trong vòng 24 đến 48 giờ đầu [2, 4].
Liều lượng áp dụng có thể tham khảo từ các nghiên cứu lâm sàng: người trưởng thành dùng khoảng 15 ml siro mỗi lần, duy trì từ 2 đến 4 lần một ngày và chỉ dùng liên tục trong tối đa 5 ngày [2, 4]. Tuyệt đối không uống kéo dài nhiều tuần lễ như một biện pháp phòng bệnh thường quy vì việc bổ sung liên tục có thể làm giảm dần các tác động lên chỉ dấu viêm [8].
Thay vì đặt trọn niềm tin vào siro thảo mộc đắt đỏ, các biện pháp chăm sóc y tế cơ bản vẫn là chìa khóa vàng giúp người bệnh vượt qua cơn cúm. Hãy ưu tiên nghỉ ngơi hoàn toàn tại giường, uống nhiều nước ấm, ăn thức ăn mềm lỏng giàu dưỡng chất và bổ sung thêm vitamin C từ chế độ ăn uống hàng ngày [6]. Đồng thời, người bệnh cần chủ động đi khám tại cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, tức ngực hoặc li bì.
Quả cơm cháy có thể là một sản phẩm bổ trợ trải nghiệm dễ chịu trong những ngày ốm, nhưng nó không phải là vũ khí tối thượng trị cúm như các chiến dịch quảng cáo thổi phồng. Một lối sống lành mạnh, tiêm phòng vắc xin đầy đủ và tuân thủ chỉ định điều trị y khoa chuẩn mực mới là giải pháp bảo vệ sức khỏe vững chắc nhất.
