Nhiều phụ nữ khi mang thai thường băn khoăn về việc bồi bổ dinh dưỡng và liệu các bữa ăn nhiều dầu mỡ có ảnh hưởng xấu đến sức khỏe hay không. Việc dung nạp quá nhiều chất béo trong thai kỳ có thể làm xáo trộn chỉ số mỡ máu của mẹ bầu, nhưng mức độ tác động cụ thể ra sao vẫn là điều khiến nhiều người lo lắng.

Dựa trên các nghiên cứu thực nghiệm hiện có, chế độ ăn nhiều chất béo làm trầm trọng thêm tình trạng tăng lipid máu tự nhiên của thai kỳ và làm biến đổi cấu trúc các phân tử mỡ trong tuần hoàn. Tuy nhiên, phần lớn các bằng chứng định lượng chi tiết hiện nay mới chỉ được ghi nhận trên các mô hình động vật gặm nhấm, chưa có đủ thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên phụ nữ mang thai để đưa ra kết luận đồng nhất cho người.

Cơ chế biến đổi lipid máu khi mang thai

Mang thai là giai đoạn cơ thể người mẹ có sự biến đổi sinh lý tự nhiên để tích lũy và điều động mỡ nhằm nuôi dưỡng thai nhi [1], [2]. Các thay đổi chuyển hóa này có thể dẫn đến hiện tượng tăng lipid máu sinh lý [1].

Khi người mẹ nạp thêm một lượng lớn chất béo từ khẩu phần, gánh nặng chuyển hóa sẽ gia tăng [1], [2]. Tình trạng rối loạn lipid máu của mẹ có mối liên hệ với các biến chứng sản khoa như đái tháo đường thai kỳ hoặc tiền sản giật, đồng thời làm suy giảm chức năng vận chuyển dưỡng chất của bánh nhau [2].

Bằng chứng nghiên cứu về chế độ ăn giàu béo và mỡ máu thai kỳ

Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã làm rõ phần nào tác động của khẩu phần nhiều chất béo đối với các chỉ số lipid máu:

Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột cống mang thai cho thấy chế độ ăn giàu chất béo làm trầm trọng thêm tình trạng tăng lipid máu thai kỳ ở chuột mẹ [1]. Hiện tượng này đi kèm với sự tích tụ các giọt lipid trong bánh nhau và làm giảm biểu hiện của các chất vận chuyển axit béo sang thai nhi [1]. Khi kết hợp chế độ ăn giàu chất béo với bệnh tiểu đường, chuột mẹ xuất hiện tình trạng rối loạn lipid máu rõ rệt [1].

Nghiên cứu công bố năm 2025 trên chuột ICR so sánh khẩu phần đối chứng (10% chất béo) với khẩu phần nhiều chất béo (60% chất béo) trong điều kiện chu kỳ sáng tối bình thường hoặc bị đảo lộn nhịp sinh học [3]. Kết quả phân tích 1.204 phân tử lipid cho thấy chế độ ăn làm biến đổi 10,9% phân tử lipid trong huyết tương của chuột mẹ [3]. Đáng chú ý, khẩu phần giàu béo làm tăng độ dài chuỗi carbon của triacylglycerol trong huyết tương, tuyến vú và sữa mẹ [3].

Một thử nghiệm năm 2014 trên chuột Sprague-Dawley mang thai tiêu thụ khẩu phần chứa 45% chất béo, hoặc kết hợp với 4% muối, bắt đầu từ 3 tuần trước thai kỳ và kéo dài suốt thời gian mang thai [4]. Kết quả ghi nhận chuột mẹ bị biến đổi cân bằng nội môi lipid tại gan, tăng khối lượng mô mỡ và gia tăng các dấu ấn viêm mô mỡ cùng sự thâm nhiễm đại thực bào [4].

Bên cạnh tổng lượng chất béo, loại chất béo tiêu thụ cũng đóng vai trò quyết định. Một nghiên cứu năm 2021 khảo sát các mức axit béo omega-3 khác nhau (9%, 3% hoặc 1% trọng lượng) trên chuột C57BL/6 [5]. Chế độ ăn rất ít omega-3 khiến chuột cái bị tăng lipid máu ngay từ trước khi mang thai và kéo dài tình trạng này vào thai kỳ, trong khi khẩu phần giàu omega-3 giúp ngăn ngừa rối loạn mỡ máu và duy trì hồ sơ lipid mong muốn [5].

Điều các nghiên cứu chưa thể trả lời

Các tài liệu hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với thực tế ở người:

Thứ nhất, hầu hết dữ liệu định lượng cụ thể về nồng độ triglyceride hay cholesterol toàn phần khi ăn nhiều béo chỉ đến từ mô hình chuột với tỷ lệ béo rất cao (45% đến 60%), mức này hiếm khi xuất hiện liên tục trong khẩu phần hàng ngày của con người [3], [4].

Thứ hai, các trích đoạn nghiên cứu chưa đưa ra ngưỡng dung nạp chất béo cụ thể hoặc giới hạn an toàn tối đa cho từng giai đoạn tam cá nguyệt của thai phụ. Mối liên hệ chính xác giữa từng loại thực phẩm béo quen thuộc và nguy cơ biến chứng tim mạch hoặc chuyển hóa ở mẹ bầu vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn [2].

Ai nên thận trọng với lượng chất béo trong khẩu phần?

Dựa trên các cảnh báo chuyển hóa, một số nhóm thai phụ cần đặc biệt chú ý kiểm soát chất béo nạp vào:

Thai phụ có tiền sử đái tháo đường hoặc thừa cân trước khi mang thai, vì sự kết hợp giữa rối loạn đường huyết và chế độ ăn nhiều mỡ làm gia tăng rõ rệt mức độ rối loạn lipid máu [1].

Những phụ nữ có nguy cơ cao hoặc đang được theo dõi tiền sản giật và đái tháo đường thai kỳ, do hồ sơ lipid máu bất thường có liên quan chặt chẽ đến sự phát triển của các biến chứng này [2].

Người có thói quen ăn nhiều mỡ động vật nhưng lại thiếu hụt các nguồn axit béo không bão hòa như omega-3, khiến nguy cơ tăng mỡ máu xuất hiện từ trước khi thụ thai [5].

Gợi ý điều chỉnh chế độ ăn uống cho mẹ bầu

Việc cắt giảm toàn bộ chất béo là không cần thiết và có thể gây thiếu chất, nhưng thai phụ nên điều chỉnh chất lượng chất béo nạp vào cơ thể:

Thay vì tiêu thụ quá mức các loại mỡ bão hòa từ đồ chiên rán ngập dầu hay thức ăn nhanh, mẹ bầu nên ưu tiên các nguồn axit béo chưa bão hòa, đặc biệt là nguồn bổ sung omega-3 hợp lý để duy trì hồ sơ lipid ổn định [5].

Không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng quá khắt khe hoặc ngược lại ăn quá nhiều chất béo theo quan niệm "ăn cho hai người". Mọi can thiệp về dinh dưỡng, đặc biệt khi xét nghiệm thấy chỉ số mỡ máu bất thường, cần được thảo luận kỹ với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và thai nhi [2].

Lời kết

Chế độ ăn quá nhiều chất béo khi mang thai có thể làm trầm trọng thêm tình trạng tăng mỡ máu và làm thay đổi cấu trúc lipid huyết tương trong các mô hình thực nghiệm. Phụ nữ mang thai không nên kiêng khem cực đoan mà cần tập trung cân đối khẩu phần, ưu tiên chất béo tốt và thăm khám định kỳ để kiểm soát sức khỏe chuyển hóa một cách an toàn.