Nhiều người lớn tuổi thường xuyên quên chìa khóa, chậm nhớ tên người quen hoặc gặp khó khăn khi tiếp nhận thông tin mới. Tình trạng suy giảm trí nhớ sinh lý khiến không ít người tìm đến các loại thực phẩm bổ sung, trong đó quả việt quất thường được truyền tai như một phương thuốc giúp não bộ minh mẫn tức thì.

Các bằng chứng khoa học cho thấy quả việt quất cùng hoạt chất anthocyanin hỗ trợ cải thiện tuần hoàn máu não và một số khía cạnh trí nhớ ở người lớn tuổi, đặc biệt là trí nhớ tình tiết và trí nhớ ngôn ngữ [1], [2]. Tuy nhiên, loại quả này không thể đảo ngược hoàn toàn bệnh sa sút trí tuệ hay thay thế phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu [1], [3].

Cơ chế tác động của anthocyanin lên não bộ

Anthocyanin là nhóm sắc tố flavonoid tan trong nước tạo nên màu xanh đậm đặc trưng của quả việt quất [4]. Đây là chất có hoạt tính sinh học cao với đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [1], [3].

Khi đi vào cơ thể, anthocyanin hỗ trợ kích hoạt tín hiệu thần kinh tại các trung tâm não bộ điều hòa chức năng ghi nhớ [3]. Hoạt chất này cũng làm giảm căng thẳng oxy hóa, ức chế các phản ứng viêm và hạn chế tổn thương thoái hóa tế bào não [2].

Bên cạnh tác động tế bào thần kinh, hợp chất này còn tác động tích cực đến hệ mạch máu não. Bằng chứng hình ảnh học cho thấy việc bổ sung việt quất giúp tăng tưới máu não và tăng mức độ kích hoạt tại các vùng não chịu trách nhiệm về nhận thức [2]. Anthocyanin cũng giúp cải thiện chuyển hóa glucose và hạ huyết áp tâm thu, từ đó giảm thiểu các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa liên quan đến suy giảm nhận thức [2], [3], [4].

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về việt quất và trí nhớ?

Năm 2025, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp được thực hiện trên 9 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 513 người tham gia [1]. Kết quả chỉ ra rằng ở người lớn tuổi suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) và suy giảm nhận thức chủ quan, việc dùng việt quất mạn tính mang lại cải thiện có ý nghĩa thống kê về trí nhớ tình tiết (SMD = 0,34; 95% CI 0,11 đến 0,57; p < 0,05) và trí nhớ ngôn ngữ ở bệnh nhân MCI (SMD = 0,30; 95% CI 0,01 đến 0,60; p < 0,05) [1]. Tuy vậy, nghiên cứu chưa ghi nhận cải thiện ở tốc độ xử lý, trí nhớ nhận diện, học tập không gian thị giác hay trí nhớ làm việc [1].

Trước đó, một nghiên cứu sơ bộ công bố năm 2011 tiến hành trên 9 người lớn tuổi có dấu hiệu suy giảm trí nhớ sớm [3]. Nhóm này được cho uống nước ép việt quất hoang dã hàng ngày liên tục trong 12 tuần [3]. Kết quả cho thấy người tham gia cải thiện đáng kể khả năng học cặp liên kết (p = 0,009) và gợi nhớ danh sách từ (p = 0,04), đồng thời có xu hướng giảm triệu chứng trầm cảm và hạ mức đường huyết [3]. Hạn chế lớn của nghiên cứu này là cỡ mẫu rất nhỏ.

Năm 2018, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đánh giá hoạt động não qua chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) ở người lớn tuổi suy giảm nhận thức nhẹ [5]. Sau 16 tuần bổ sung việt quất hàng ngày, hình ảnh fMRI ghi nhận sự gia tăng tín hiệu BOLD tại hồi trước trung tâm bên trái, hồi trán giữa bên trái và tiểu thùy đỉnh dưới bên trái khi thực hiện các bài tập tải trí nhớ làm việc (p hiệu chỉnh < 0,01) [5]. Dù đáp ứng thần kinh gia tăng rõ rệt, nghiên cứu chưa thấy biểu hiện cải thiện hành vi rõ ràng ở bài kiểm tra trí nhớ làm việc [5].

Cũng trong giai đoạn can thiệp dài ngày, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 24 tuần ở người lớn tuổi có khiếu nại nhận thức chủ quan cho thấy nhóm dùng việt quất báo cáo ít triệu chứng nhận thức hơn (p = 0,05) và tăng khả năng phân biệt trí nhớ (p = 0,04) [6]. Lợi ích nhận thức này đi liền với sự hiện diện của anthocyanin dạng tự nhiên trong nước tiểu [6]. Ngoài ra, một can thiệp 3 tháng với 100 mg chiết xuất việt quất cũng ghi nhận khả năng cải thiện trí nhớ tình tiết và giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch qua 6 tháng theo dõi ở người lớn tuổi [4].

Năm 2021, một tổng quan ghi nhận thử nghiệm ở 37 người (13 nam, 24 nữ, 60-75 tuổi) dùng 24 g bột việt quất sấy thăng hoa (chứa 19,2 mg/g anthocyanin) hoặc giả dược trong 90 ngày [7]. Nhóm dùng việt quất giảm lỗi chuyển đổi kích thích ở bài kiểm tra chức năng điều hành và giảm lỗi lặp lại từ ở bài kiểm tra trí nhớ lời nói so với nhóm chứng [7]. Tuy nhiên, can thiệp không tạo ra thay đổi đối với tốc độ tâm vận động, trí nhớ ngắn hạn, nhận thức không gian hay sự chú ý [7].

Một thử nghiệm khác trên 112 người từ 65 đến 80 tuổi dùng bột việt quất hoang dã nguyên quả (liều 1,35 mg hoặc 2,7 mg anthocyanin) hoặc chiết xuất tinh khiết (7 mg anthocyanin) so sánh với giả dược [7]. Ở mốc 3 tháng, nhóm dùng chiết xuất 7 mg anthocyanin cải thiện nhận diện từ trì hoãn và trí nhớ tình tiết không gian ngắn hạn, nhưng khác biệt này không còn ở mốc 6 tháng, và các liều bột thấp hơn không cho thấy hiệu quả rõ ràng [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các nghiên cứu lâm sàng khẳng định việc nạp anthocyanin từ việt quất đem lại lợi ích nhất định cho trí nhớ tình tiết, trí nhớ ngôn ngữ và chức năng điều hành ở người cao tuổi chớm suy giảm nhận thức [1], [7], [6]. Nguồn dưỡng chất này cũng hỗ trợ sức khỏe thành mạch và tưới máu não [2], [4].

Mặc dù triển vọng, bằng chứng hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống. Anthocyanin có sinh khả dụng thấp và tương đối kém bền trong dịch cơ thể ở pH 7 và 37 độ C, khiến các thử nghiệm thường phải dùng liều cao khó duy trì lâu dài [8]. Phân tích gộp cũng nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm đa trung tâm quy mô lớn hơn để xác nhận tính khái quát hóa và tác động dài hạn [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng việt quất dưỡng não

Nhiều người lầm tưởng ăn càng nhiều việt quất thì não bộ càng thông minh hoặc có thể đẩy lùi căn bệnh Alzheimer. Thực tế, việt quất chỉ là giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ, không thể thay thế thuốc điều trị sa sút trí tuệ [3], [5].

Một hiểu lầm khác là việt quất giúp phục hồi toàn diện mọi chức năng nhận thức. Các phân tích gộp đã chỉ ra việt quất không cải thiện tốc độ xử lý thông tin, trí nhớ nhận diện hay trí nhớ làm việc [1]. Hơn nữa, việc phối hợp bừa bãi các chất bổ sung chưa chắc đã tăng hiệu quả; thử nghiệm phối hợp dầu cá cùng việt quất trong 24 tuần không ghi nhận tăng cường nhận thức như kỳ vọng [6].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Dù quả việt quất là thực phẩm lành mạnh, một số nhóm người vẫn cần lưu ý trước khi dùng dạng chiết xuất đậm đặc:

  • Người đang điều trị đái tháo đường: Do việt quất có xu hướng hỗ trợ hạ đường huyết, người bệnh cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức khi kết hợp cùng thuốc điều trị [3].
  • Người đang dùng thuốc hạ áp: Hoạt chất trong các loại nước ép giàu anthocyanin có khả năng làm giảm huyết áp tâm thu, do đó cần chú ý tương tác với các phác đồ kiểm soát huyết áp [2].
  • Người có tiền sử dị ứng hoặc nhạy cảm tiêu hóa với các loại quả mọng.

Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bổ sung bất kỳ sản phẩm chiết xuất đậm đặc nào.

Gợi ý áp dụng việt quất vào chế độ ăn uống hàng ngày

Người tiêu dùng có thể đưa việt quất vào thực đơn với các hình thức linh hoạt dựa trên dữ liệu nghiên cứu:

  • Lượng dùng tham khảo: Các nghiên cứu thường sử dụng khoảng 24 g bột việt quất sấy thăng hoa mỗi ngày hoặc dùng quả tươi/nước ép nguyên chất tương đương trong thời gian từ 12 đến 24 tuần để ghi nhận tác động nhận thức [3], [7], [6].
  • Cách chế biến: Nên ăn trực tiếp quả tươi, sử dụng dạng quả sấy khô đông lạnh hoặc xay sinh tố cùng sữa hạt. Hạn chế đun nấu ở nhiệt độ cao kéo dài do anthocyanin dễ bị biến đổi dưới tác động nhiệt và môi trường [8]. Tránh thêm đường tinh luyện hoặc sữa đặc vì đường làm tăng gánh nặng chuyển hóa.
  • Thời điểm dùng: Có thể dùng kèm bữa ăn sáng hoặc làm bữa phụ buổi chiều để hỗ trợ chuyển hóa năng lượng ổn định trong ngày [3].

Việt quất là nguồn cung cấp chất chống oxy hóa anthocyanin quý giá, giúp tăng cường lưu lượng máu lên não và hỗ trợ khả năng gợi nhớ ở người lớn tuổi [1], [2]. Tuy nhiên, loại quả này không phải thần dược cho trí não. Một lối sống năng động, ngủ đủ giấc, kiểm soát tốt huyết áp cùng chế độ ăn uống cân bằng mới là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe nhận thức khi về già.