Mẹo dân gian quen thuộc mỗi khi chuyển mùa

Mỗi đợt gió lạnh ùa về, không ít gia đình lại chuẩn bị sẵn một hũ quất ngâm mật ong để phòng khi ngứa rát họng, ho gió hay ho có đờm. Vị chua dịu của quất kết hợp với tính ngọt thanh của mật ong tạo thành bài thuốc truyền miệng được rất nhiều người ưa chuộng.

Tuy nhiên, liệu bài thuốc tự nhiên này có thực sự đẩy lùi cơn ho hiệu quả tương đương hay vượt trội hơn các loại siro ho, thuốc tân dược bán tại nhà thuốc? Khoa học hiện đại đã phân tích chi tiết các thành phần này để đưa ra câu trả lời dựa trên bằng chứng xác thực.

Thực hư hiệu quả làm dịu ho của quất và mật ong

Xét theo các bằng chứng y học hiện có, mật ong đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ làm giảm tần suất ho và cải thiện giấc ngủ ở trẻ nhỏ mắc ho cấp tính, với hiệu quả tương đương một số thuốc giảm ho phổ biến [1], [2]. Mật ong tạo lớp màng bao phủ niêm mạc họng, hỗ trợ giảm kích thích ngứa tại chỗ.

Ngược lại, quả quất (tắc) hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác nhận khả năng cắt cơn ho. Vì vậy, hiệu quả thực tế của bài thuốc quất ngâm mật ong phần lớn đến từ tác dụng sinh học của mật ong, trong khi quất đóng vai trò cung cấp thêm hương vị tự nhiên và vitamin C theo kinh nghiệm dân gian.

Mật ong hoạt động như thế nào trong đường hô hấp?

Khi đi qua vùng hầu họng, mật ong có độ sánh đặc cao giúp bao phủ tạm thời các đầu dây thần kinh cảm giác đang bị kích ứng do viêm. Lớp màng cơ học này ngăn không khí lạnh hoặc dịch đờm kích hoạt liên tục phản xạ ho truyền lên hệ thần kinh trung ương.

Đồng thời, vị ngọt đậm kích thích tuyến nước bọt tiết ra nhiều hơn, bôi trơn niêm mạc họng bị khô rát. Nhờ đó, người bệnh bớt cảm giác ngứa họng và giảm số lần ho khan khó chịu, đặc biệt vào ban đêm khi thời tiết trở lạnh.

Nghiên cứu lâm sàng: Mật ong so với thuốc ho ở trẻ em

Năm 2010, một phân tích tổng quan đã đánh giá một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 108 trẻ em bị nhiễm trùng đường hô hấp trên nhằm so sánh tác dụng của mật ong, hoạt chất giảm ho dextromethorphan và nhóm không can thiệp điều trị [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng mật ong giảm tần suất ho tốt hơn nhóm không điều trị (độ chênh lệch trung bình MD -0,99; khoảng tin cậy 95% CI -1,63 đến -0,35), giảm ho gây phiền toái (MD -0,93; 95% CI -1,76 đến -0,10) và cải thiện điểm số chất lượng giấc ngủ của trẻ (MD -0,92; 95% CI -1,77 đến -0,07) [3]. Dù vậy, mức độ giảm độ nặng của cơn ho giữa nhóm dùng mật ong và không điều trị không có khác biệt mang ý nghĩa thống kê (MD -0,69; 95% CI -1,46 đến mốc không rõ) [3].

Đến năm 2012, một tổng quan Cochrane khác ghi nhận 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 265 trẻ em sử dụng thang đo Likert 7 điểm để đánh giá các triệu chứng [4]. Mật ong cho thấy hiệu quả giảm tần suất ho vượt trội hơn nhóm không can thiệp (MD -1,07; 95% CI -1,53 đến -0,60 trên 154 trẻ tham gia) [4]. Đáng chú ý, bằng chứng chất lượng trung bình chỉ ra mật ong không có sự khác biệt đáng kể so với thuốc giảm ho dextromethorphan trong việc cắt giảm số lần ho (MD -0,07; 95% CI -1,07 đến 0,94 trên 149 trẻ) [4]. Bên cạnh đó, bằng chứng chất lượng thấp gợi ý mật ong có thể nhỉnh hơn nhẹ so với hoạt chất kháng histamin diphenhydramine trong việc giảm tần suất ho (MD -0,57; 95% CI -0,90 đến -0,24 trên 80 trẻ) [4]. Một báo cáo năm 2014 cũng ghi nhận các kết quả tương tự trên 265 trẻ này [5].

Cũng trong năm 2014, một cập nhật tổng quan khác thu thập dữ liệu từ 3 thử nghiệm lâm sàng gồm 568 trẻ [6]. Bằng chứng chất lượng cao khẳng định mật ong giúp giảm tần suất ho tốt hơn hẳn so với giả dược (MD -1,85; 95% CI -3,36 đến -0,33 trên 300 trẻ) [6]. Bằng chứng chất lượng trung bình tiếp tục xác nhận mật ong vượt hơn nhóm không điều trị (MD -1,05; 95% CI -1,48 đến -0,62 trên 154 trẻ) và cho hiệu quả tương đương hoạt chất dextromethorphan (MD -0,07) [6].

Năm 2015, một nghiên cứu ngẫu nhiên mở tại Ý thực hiện trên 134 trẻ bị ho cấp tính không đặc hiệu nhằm so sánh hỗn hợp sữa kết hợp mật ong hoa dại với các thuốc giảm ho thông dụng như dextromethorphan hoặc levodropropizine [7]. Trẻ được cho dùng 90 ml sữa ấm pha 10 ml mật ong hoặc dùng thuốc điều chỉnh theo độ tuổi trong 3 buổi tối liên tiếp [7]. Kết quả điều trị thành công (giảm trên 50% điểm số bảng câu hỏi ho) đạt 80% ở nhóm uống sữa mật ong và 87% ở nhóm dùng thuốc tây, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê với p = 0,25 [7]. Điều này cho thấy mật ong dùng đa liều có tác dụng hỗ trợ ít nhất là tương đương các thuốc chống ho không kê đơn ở trẻ nhỏ [7].

Năm 2018, tổng quan hệ thống quy mô lớn cập nhật gồm 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 899 trẻ từ 12 tháng đến 18 tuổi ho cấp tính ngoại trú đã so sánh mật ong với dextromethorphan, diphenhydramine, salbutamol, bromelin, giả dược và không điều trị [2]. Hầu hết nghiên cứu dùng thang đo Likert 7 điểm để chấm mức độ giảm ho [2]. Các dữ liệu tiếp tục củng cố việc mật ong có tác dụng xoa dịu ho tương đương thuốc kê đơn nhẹ hoặc thuốc không kê đơn [2].

Năm 2023, một tổng quan hệ thống phân tích 10 nghiên cứu ngẫu nhiên trên trẻ em mắc ho cấp tính [1]. Mật ong làm giảm tần suất ho rõ rệt hơn giả dược hoặc không điều trị (mức độ hiệu quả quan sát từ 0,0 đến 1,1 điểm) và nhỉnh hơn một số thuốc trị ho (từ 0,2 đến 0,9 điểm) [1]. Chất lượng giấc ngủ cũng cải thiện tốt hơn ở nhóm dùng mật ong so với giả dược (từ 0,0 đến 1,1 điểm) và so với thuốc ho (từ -0,2 đến 1,1 điểm) [1]. Dù vậy, tổng quan kết luận chất lượng bằng chứng khoa học chung vẫn ở mức thấp đến rất thấp do nguy cơ sai lệch trong thiết kế thử nghiệm [1].

Mật ong có hiệu quả với người lớn bị viêm phế quản?

Trái ngược với các kết quả tích cực ở trẻ em, bằng chứng lâm sàng đối với người lớn lại không cho thấy lợi ích rõ rệt của mật ong trong một số bệnh lý hô hấp.

Năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa nhánh tại Catalonia (Tây Ban Nha) thực hiện trên 194 người bệnh từ 18 tuổi trở lên bị viêm phế quản cấp không biến chứng, có triệu chứng ho kéo dài dưới 3 tuần [8]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên dùng chăm sóc thông thường, uống 15 mg dextromethorphan 3 lần/ngày, xịt ipratropium bromide 20 microg 2 nhát 3 lần/ngày hoặc uống 30 mg mật ong 3 lần/ngày trong tối đa 14 ngày [8].

Kết quả cho thấy thời gian trung bình xuất hiện triệu chứng ho từ vừa đến nặng ở nhóm chăm sóc thông thường là 5 ngày, nhóm xịt thuốc là 5 ngày, nhóm dùng dextromethorphan là 5 ngày và nhóm uống mật ong là 6 ngày [8]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng các liệu pháp điều trị triệu chứng, bao gồm cả mật ong và thuốc giảm ho thông thường, đều không cho thấy hiệu quả rút ngắn thời gian ho ở người lớn bị viêm phế quản cấp tính [8].

Những hiểu lầm thường gặp về quất ngâm mật ong

Nhiều người lầm tưởng rằng quất ngâm mật ong có thể thay thế thuốc kháng sinh để tiêu diệt sạch các loại vi khuẩn gây viêm họng nặng. Trên thực tế, bài thuốc này thuần túy là biện pháp làm dịu kích ứng và giảm phản xạ ho tạm thời, hoàn toàn không có khả năng chữa dứt điểm nguyên nhân nhiễm khuẩn đường hô hấp sâu [8].

Một quan niệm sai lầm khác là siro quất mật ong dùng càng nhiều, uống càng đậm đặc thì họng càng nhanh khỏi. Mật ong có hàm lượng đường rất cao, việc lạm dụng quá mức có thể gây khó tiêu, tăng lượng đường trong máu hoặc gây xót rát niêm mạc vùng họng nếu nuốt liên tục khi cổ họng đang có vết loét hở.

Ai nên thận trọng khi dùng quất ngâm mật ong?

Trẻ em dưới 1 tuổi tuyệt đối không được sử dụng mật ong hoặc các chế phẩm chứa mật ong như quất ngâm mật ong do nguy cơ ngộ độc độc tố vi khuẩn (botulism) nguy hiểm đến tính mạng; các nghiên cứu lâm sàng chỉ áp dụng cho trẻ từ 12 tháng hoặc từ 2 tuổi trở lên [3], [2], [6].

Người mắc bệnh đái tháo đường cần thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên vì mật ong chứa hàm lượng đường tự nhiên lớn, có thể làm biến động đường huyết. Người có cơ địa dị ứng phấn hoa, dị ứng với các sản phẩm từ ong hoặc người đang bị trào ngược dạ dày thực quản nặng cũng nên cân nhắc vì acid từ quất có thể gây ợ nóng.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh từ 1 tuổi trở lên có thể dùng một lượng mật ong vừa phải hoặc mật ong ngâm lát quất tươi để ngậm nuốt từ từ khi cơn ho xuất hiện, đặc biệt là trước giờ đi ngủ để hỗ trợ giấc ngủ ngon hơn [1], [3]. Trẻ em có thể uống hỗn hợp 10 ml mật ong khuấy cùng 90 ml sữa ấm trong các đợt ho cấp tính [7].

Phương pháp tự nhiên này chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ giảm nhẹ cảm giác khó chịu. Nếu tình trạng ho kéo dài trên 3 tuần, sốt cao liên tục, khó thở hoặc ho ra đờm có màu bất thường, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị chuyên khoa kịp thời [8].

Quất ngâm mật ong là một bài thuốc dân gian lành tính, trong đó mật ong đã được y học xác nhận về khả năng hỗ trợ làm dịu triệu chứng ho cấp tính ở trẻ nhỏ ngang ngửa một số thuốc giảm ho phổ biến. Tuy nhiên, liệu pháp này không có tác dụng điều trị nguyên nhân gốc rễ và người bệnh cần tỉnh táo lắng nghe cơ thể, thăm khám bác sĩ khi cơn ho không thuyên giảm.