Nhiều thai phụ thường tìm đến các loại quả họ cam quýt chua mát như quất để tìm cảm giác dễ chịu khi bắt đầu xuất hiện những cơn nghén kéo dài trong ngày. Vị chua thanh, mùi tinh dầu thơm dễ chịu khiến quất trở thành lựa chọn quen thuộc giúp xua tan cơn buồn nôn khó chịu.
Bà bầu uống nước quất hằng ngày an toàn nếu dùng lượng vừa phải, nhưng hiện chưa có nghiên cứu khoa học xác định liều lượng cụ thể tuyệt đối cho loại quả này. Việc lạm dụng hoặc uống quá đậm đặc khi dạ dày rỗng có thể gây phản tác dụng, dễ làm trầm trọng thêm các triệu chứng ợ nóng và kích ứng đường tiêu hóa ở thai phụ.
Cơn nghén thai kỳ và sự thay đổi vị giác
Ốm nghén, biểu hiện bằng tình trạng buồn nôn và nôn ói, là tình trạng phổ biến ghi nhận ở 50% đến 70% thai phụ [1], thậm chí có tài liệu thống kê tỷ lệ này dao động từ 50% đến 90% [2], và khoảng 80% phụ nữ mang thai chịu ảnh hưởng ở các mức độ khác nhau [3]. Các đợt nôn nghén thường bắt đầu vào khoảng tuần thứ 4 đến tuần thứ 6 sau thụ thai, đạt đỉnh điểm ở tuần thứ 8 đến tuần thứ 12, rồi giảm dần vào khoảng tuần thứ 14 đến tuần thứ 15 của thai kỳ [2]. Dẫu vậy, vẫn có tới 20% trường hợp triệu chứng kéo dài dai dẳng đến tận lúc sinh nở [2].
Về mặt sinh lý, hiện tượng nghén xuất hiện do sự bài tiết hormone hCG cùng thyroxine, dẫn đến việc người mẹ giảm nạp năng lượng trong giai đoạn đầu [1]. Quá trình này giúp ức chế hormone đồng hóa như insulin và IGF-1, từ đó điều phối dinh dưỡng tập trung tối đa cho sự tăng sinh mô nhau thai [1]. Do sự biến đổi khứu giác và dạ dày nhạy cảm hơn, thai phụ thường sợ mùi thịt mỡ hoặc các loại thực phẩm dễ chứa mầm bệnh [2], từ đó có xu hướng thèm các vị chua tự nhiên để làm sạch khoang miệng và kích thích vị giác.
Nghiên cứu nói gì về trái cây họ cam quýt và chứng ợ nóng
Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu riêng biệt về việc uống nước quả quất hằng ngày ở thai phụ, nhưng các dữ liệu về nhóm trái cây chua họ cam quýt (citrus fruit) mang lại nhiều chỉ dấu thực tế.
Trong một nghiên cứu tiến cứu năm 1989 trên 50 phụ nữ mang thai tại Mỹ vào tam cá nguyệt thứ nhất và thứ ba, các nhà nghiên cứu đã phỏng vấn khẩu phần ăn 24 giờ cùng các khó chịu thai kỳ [4]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm phụ nữ ăn ít hoặc không ăn trái cây họ cam quýt, nhưng có uống bổ sung sắt và vitamin, lại liên quan đến các biểu hiện ợ nóng, táo bón và khó ngủ [4]. Nhóm ăn nhiều thịt nhưng ít rau cũng liên quan rõ rệt đến cơn buồn nôn [4]. Dù vậy, các tác giả lưu ý rằng nghiên cứu cần lặp lại trên mẫu số lớn hơn để khẳng định chắc chắn mối liên hệ này [4].
Bên cạnh đó, việc bổ sung trái cây họ cam quýt cần sự chừng mực theo thời gian. Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2010 theo dõi 931 trẻ em 5 tuổi tại Phần Lan thuộc diện có nguy cơ tiểu đường tuýp 1 cho thấy: mức tiêu thụ trái cây họ cam quýt của người mẹ trong thai kỳ tăng cao có mối liên hệ thuận với nguy cơ mẫn cảm dị ứng đường hô hấp ở trẻ khi lên 5 tuổi (OR = 1,14; khoảng tin cậy 95%: 1,05 - 1,25) [5]. Tổng lượng trái cây tiêu thụ nói chung cũng ghi nhận tỷ lệ tương tự (OR = 1,36; khoảng tin cậy 95%: 1,09 - 1,70) [5]. Ngược lại, việc mẹ hấp thu đủ vitamin D lại giúp giảm nguy cơ mẫn cảm dị ứng thực phẩm ở trẻ (OR = 0,56) [5].
Đối với chứng ợ nóng ở giai đoạn cuối thai kỳ, nghiên cứu năm 2010 trên 89 thai phụ ở tuần thai 34 cho thấy có 63% người tham gia bị ợ nóng ít nhất một lần mỗi tuần [6]. Việc ợ nóng ở tam cá nguyệt thứ ba liên quan đáng kể đến lượng axit béo không bão hòa đa tiêu thụ (11,2 mg ở nhóm ợ nóng so với 7,7 mg ở nhóm không triệu chứng), chứ không ghi nhận việc trái cây làm gia tăng trào ngược [6]. Tuy nhiên, phản xạ trào ngược axit dạ dày vẫn khiến niêm mạc thực quản dễ bị kích ứng nếu tiếp xúc trực tiếp dịch chua quá nhiều.
Giới hạn của bằng chứng và thảo luận về thảo dược
Một khảo sát năm 2000 về các biện pháp thảo dược điều trị ốm nghén cho thấy các cơ sở dữ liệu y khoa chính thức gần như thiếu vắng các bài báo nghiên cứu chuyên biệt về tính an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ [7]. Dù các nguồn thông tin phổ thông thường nhắc đến gừng (55%), lá mâm xôi (63%), bạc hà (44%) hay hoa cúc (37%) như những cách chữa tự nhiên, vẫn có từ 6% đến 16% nguồn tài liệu cảnh báo chúng có thể không an toàn [7]. Nước quất là thức uống dân dã nhưng cũng thiếu các thử nghiệm lâm sàng xác lập liều lượng trần chuẩn hóa cho thai phụ.
Các hướng dẫn y khoa nhấn mạnh rằng nôn nghén thai kỳ phần lớn ở mức độ nhẹ, tự giới hạn và chỉ cần các biện pháp kiểm soát dè dặt [3]. Khi các biện pháp dinh dưỡng ban đầu không hiệu quả, người bệnh nghén nặng hoặc gặp chứng nôn nghén nặng (hyperemesis gravidarum) có thể cần đến phác đồ dùng thuốc an toàn như pyridoxine kết hợp doxylamine dưới sự chỉ định của bác sĩ chứ không thể chỉ dựa vào nước quả [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước quất
Sai lầm phổ biến nhất của các mẹ bầu là nghĩ rằng "trái cây tự nhiên uống bao nhiêu cũng tốt". Nước quất có chứa hàm lượng axit tự nhiên cao. Nếu uống dồn dập vào lúc đói hoặc uống liên tục thay nước lọc suốt cả ngày, axit hữu cơ có thể làm cồn cào niêm mạc dạ dày, khiến triệu chứng ợ chua và rát bỏng vùng ngực thêm tồi tệ.
Một nhầm lẫn khác là thêm quá nhiều đường hoặc mật ong vào nước quất để át vị chua gắt. Việc hấp thụ quá mức lượng đường đơn giản không chỉ làm tăng đột biến calo rỗng mà còn ảnh hưởng đến sự cân bằng dinh dưỡng mà thai phụ cần duy trì để đảm bảo sức khỏe tổng thể.
Ai nên thận trọng khi uống nước quất hằng ngày?
Thai phụ có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc đang bị ợ nóng nặng trong tam cá nguyệt thứ ba cần hết sức cẩn trọng khi dùng nước quất [6]. Môi trường axit đậm đặc dễ kích thích cơ thắt thực quản dưới và gây nóng rát thượng vị.
Những người có cơ địa dị ứng mạnh hoặc gia đình có tiền sử mẫn cảm dị ứng hô hấp cũng nên cân nhắc không dùng quá mức các loại quả nhóm cam quýt [5]. Thai phụ đang điều trị tiểu đường thai kỳ cần tránh xa các loại nước quất ngâm đường, siro quất đóng chai pha sẵn.
Hướng dẫn sử dụng nước quất hợp lý
Do chưa có nghiên cứu ấn định mức gam hay số lượng quả quất cụ thể cho mỗi ngày, thai phụ chỉ nên uống ở lượng vừa phải, lắng nghe phản ứng tiêu hóa của cơ thể. Tuyệt đối không uống nước cốt quất nguyên chất chưa pha loãng.
Thời điểm dùng thích hợp nhất là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút, tránh uống khi bụng rỗng buổi sáng sớm hay sát giờ đi ngủ. Hãy pha loãng nước cốt quất cùng nước ấm, có thể thả thêm một lát gừng mỏng tươi để làm ấm dạ dày và hỗ trợ dịu cơn buồn nôn tốt hơn [3]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần cho phù hợp với thể trạng cá nhân.
Uống nước quất pha loãng với lượng vừa phải có thể là cách thức giải tỏa cảm giác buồn nôn và kích thích vị giác trong thai kỳ. Để tránh chứng ợ nóng và phản tác dụng tiêu hóa, mẹ bầu không nên lạm dụng hằng ngày với độ đậm đặc cao, đồng thời duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng và tuân thủ tư vấn y khoa định kỳ.
