Nhiều người lựa chọn ăn thực dưỡng Ohsawa tin rằng nhai thật kỹ gạo lứt, ngũ cốc thô hàng chục đến hàng trăm lần mỗi miếng sẽ tăng cường sức khỏe và hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian áp dụng lại đối mặt với hiện tượng ê buốt, răng ngả vàng và mòn vẹt mặt nhai.
Việc nhai ngũ cốc cứng, thô ráp liên tục tạo ra lực ma sát cơ học lớn lên bề mặt răng. Khoa học nha khoa chứng minh rằng bản thân thức ăn thô ráp khi kết hợp với các yếu tố ăn kiêng đặc biệt sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương men răng vĩnh viễn [1].
Hiểu đúng về hiện tượng mòn men răng
Mòn răng là sự mất mát dần dần và không hồi phục của các mô cứng trên thân răng [1, 7]. Quá trình này được phân loại thành nhiều dạng khác nhau dựa trên nguồn gốc tác động [6, 7].
Xói mòn hóa học (erosion) là sự hòa tan bề mặt khoáng chất do axit ngoại sinh từ thực phẩm hoặc axit nội sinh từ dạ dày mà không có sự tham gia của vi khuẩn [1, 2, 6]. Trong khi đó, mòn cọ sát (abrasion) là tổn thương vật lý do sự ma sát giữa răng với vật thể lạ bên ngoài, chẳng hạn như thức ăn thô cứng hoặc bàn chải đánh răng [6, 7]. Ngoài ra, mòn răng còn do hiện tượng nghiến, siết hai hàm vào nhau gọi là mòn ngót (attrition) [4, 6].
Khi các yếu tố hóa học và cơ học này phối hợp với nhau, quá trình mất men răng diễn ra nhanh hơn rất nhiều [4, 6]. Lực cơ học từ lưỡi, má hoặc hoạt động nhai sẽ làm bong tróc lớp men vốn đã bị khử khoáng một phần [2, 3]. Hiện tượng tích lũy này được gọi chung là mòn răng xói mòn (ETW) [2, 3].
Tác động cơ học khi nhai ngũ cốc liên tục
Theo các nhà nghiên cứu, với chế độ ăn uống hiện đại thông thường, hầu như không có sự mất mát men răng nào diễn ra do cọ sát vật lý nếu không có hiện tượng mềm men từ trước [2, 3]. Tuy nhiên, các chế độ ăn kiêng đặc biệt lại làm thay đổi hoàn toàn môi trường khoáng hóa này [1].
Việc nghiền các hạt ngũ cốc nguyên cám, chưa tinh chế đòi hỏi lực nhai lớn và thời gian tiếp xúc cơ học kéo dài. Khi các hạt cứng cọ xát liên tục vào bề mặt răng, chúng hoạt động như một chất mài mòn tự nhiên [2]. Nếu men răng đã bị suy yếu bởi chế độ ăn nhiều axit thực vật hoặc thay đổi nước bọt, lực nhai kéo dài này sẽ quét sạch các vi cấu trúc men răng [2, 3].
Sự mất cân bằng giữa yếu tố phá hủy (lực ma sát, thức ăn cứng) và yếu tố bảo vệ (nước bọt, khoáng chất) sẽ dẫn đến phá hủy cấu trúc răng không thể đảo ngược [3]. Khả năng phục hồi mô răng đã mất vô cùng phức tạp và tốn kém, bất kể mục tiêu điều trị là thẩm mỹ hay chức năng [3].
Bằng chứng khoa học về chế độ ăn và nguy cơ mòn răng
Nghiên cứu lâm sàng năm 2018 đánh giá ảnh hưởng của mô hình ăn uống lên độ mòn răng xói mòn trên 207 đối tượng [4]. Cụ thể, mẫu nghiên cứu bao gồm 29 người ăn chay trường, 96 người ăn chay có trứng sữa và 82 người ăn tạp [4].
Kết quả cho thấy những người theo chế độ ăn chay và ăn chay có trứng sữa có mức độ mòn răng xói mòn cao hơn rõ rệt so với người ăn tạp với ý nghĩa thống kê (p = 0.004) [4]. Nguy cơ mòn răng xói mòn ở người ăn chay cao gấp 4 lần, và ở người ăn chay có trứng sữa cao gấp 2,5 lần so với nhóm ăn uống bình thường [4]. Điều này phản ánh rõ việc áp dụng chế độ ăn thiên về thực vật thô ráp và axit tự nhiên tạo ra gánh nặng lớn cho lớp men ngoài cùng [1, 8].
Một khảo sát năm 2023 thực hiện trên 226 loại đồ uống, thực phẩm, chất kích thích, thuốc và nước súc miệng nhằm đo lường tiềm năng gây xói mòn mô cứng của răng [2, 3]. Thử nghiệm đo độ cứng vi mô trước và sau khi ngâm răng tiền hàm và răng cối sữa có màng sinh học người [2, 3]. Nghiên cứu chỉ ra việc bổ sung canxi có thể tác động đến khả năng gây mòn của dung dịch, trong khi phosphate thì không [2, 3]. Điều này cho thấy nếu chế độ ăn thiếu hụt canxi hoặc mất cân bằng khoáng chất, men răng mất đi lớp bảo vệ trước các tác nhân cọ xát [2, 3].
Một báo cáo ca bệnh năm 2018 theo dõi bệnh nhân bị mòn răng do ăn táo Granny Smith [5]. Dựa theo Thang đánh giá mòn răng xói mòn cơ bản (BEWE) - hệ thống tính điểm chia bề mặt tổn thương từ mức 0 (không mòn), mức 1 (mất kết cấu bề mặt), mức 2 (mất mô cứng dưới 50% diện tích, lộ ngà), đến mức 3 (mất mô cứng trên 50%), các chuyên gia nhận định việc tiêu thụ thực phẩm có tính axit thực vật lặp đi lặp lại tạo tiền đề cho tổn thương mô cứng nghiêm trọng [5]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mòn răng xói mòn ảnh hưởng tới 8% đến 13% người trưởng thành ở các nước đang phát triển [5].
Vai trò bảo vệ của nước bọt và cơ chế suy giảm
Nước bọt là tấm khiên tự nhiên quan trọng nhất của cơ thể để chống lại sự mòn răng [3]. Nước bọt có chức năng pha loãng axit, rửa trôi cặn thức ăn và cung cấp các khoáng chất như canxi để tái khoáng hóa bề mặt men [2, 7].
Chế độ ăn mất cân bằng hoặc các tình trạng dùng thuốc có thể tác động tiêu cực đến lưu lượng và thành phần nước bọt [6]. Nếu quá trình nhai kéo dài liên tục với lượng thức ăn khô, thô ráp mà cơ thể không được bù đủ nước, lượng nước bọt tiết ra có thể không đủ để duy trì độ pH trung hòa trong miệng [4, 7]. Khi thiếu nước bọt, axit từ thức ăn hoặc dịch tiêu hóa lưu lại lâu hơn, làm mềm bề mặt răng [2, 7]. Ngay lúc đó, hoạt động nhai siết các hạt ngũ cốc cứng sẽ trực tiếp bào mòn lớp men đã mất khoáng này [2, 3, 4].
Ngoài ra, ở những người có thói quen nghiến răng vô thức khi thức hoặc khi ngủ, lực cọ sát giữa các mặt răng tự nhiên (attrition) kết hợp cùng chế độ ăn nghèo khoáng càng khiến men răng mòn nhanh bất thường [6].
Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng phương pháp nhai Ohsawa
Nhiều người tin rằng nhai càng lâu, càng kỹ thì răng càng chắc khỏe nhờ "luyện tập". Đây là quan niệm sai lầm về mặt cơ sinh học nha khoa. Men răng không phải là cơ bắp; men răng là mô khoáng hóa không có tế bào sống và không thể tự tái tạo lại một khi đã bị mài mòn vật lý [1, 7].
Một hiểu lầm khác là ngũ cốc và hạt tự nhiên hoàn toàn lành tính, không thể gây hại men răng như bánh kẹo công nghiệp. Thực tế, ngũ cốc nguyên hạt thô ráp tạo ra lực cọ xát lớn [2]. Ngoài ra, chế độ ăn thuần chay thực vật nói chung đã được chứng minh làm tăng nguy cơ tổn thương men răng [1, 8].
Cũng có người cho rằng chỉ cần súc miệng bằng nước lọc ngay sau khi nhai là đủ bảo vệ răng. Tuy nhiên, nếu răng đã chịu lực mài mòn liên tục trong hàng giờ mỗi ngày cùng với độ pH khoang miệng biến đổi, việc súc miệng đơn thuần không thể bù đắp lại các vi chấn thương cơ học [4, 7].
Những ai cần thận trọng với chế độ ăn nhai hạt thô ráp?
Những người đang mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc có tiền sử rối loạn ăn uống tuyệt đối phải cẩn trọng [1, 7]. Lượng axit dạ dày trào ngược lên miệng làm hòa tan khoáng chất bề mặt cực nhanh; nếu tiếp tục nhai ngũ cốc cứng, men răng sẽ bị bóc tách với tốc độ nghiêm trọng [1, 2, 7].
Nhóm người có thói quen nghiến răng khi ngủ hoặc ban ngày cần kiểm soát chặt chẽ thói quen nhai đồ cứng, vì lực nghiến kết hợp xói mòn sẽ phá hủy cấu trúc răng tầng sâu [6].
Người cao tuổi hoặc người có các bệnh lý làm giảm lưu lượng nước bọt cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [4, 7]. Trẻ em và thanh thiếu niên có lớp men răng mỏng hơn người lớn, do đó chịu tác động mòn nhanh hơn khi chịu lực cọ xát kết hợp thực phẩm tính axit [1, 6].
Hướng dẫn bảo vệ men răng trong sinh hoạt hàng ngày
Người ăn ngũ cốc thô cần nấu chín mềm hoặc ngâm hạt trước khi chế biến để giảm độ cứng cơ học, tránh tác động mài mòn thô bạo lên thân răng [2]. Không nên nhai một miếng thức ăn quá lâu đến mức tạo áp lực ma sát kéo dài trên một vùng răng [6].
Nếu sử dụng các thực phẩm có tính axit tự nhiên như trái cây chua cùng bữa ngũ cốc, không đánh răng ngay lập tức. Cần chờ ít nhất 30 phút để nước bọt tái khoáng hóa bề mặt trước khi dùng bàn chải [2, 7]. Nên chọn bàn chải lông mềm và dùng kem đánh răng có bổ sung khoáng chất giúp củng cố độ cứng men [2, 7].
Thực hiện thăm khám nha khoa định kỳ mỗi 4 đến 6 tháng một lần để phát hiện sớm các dấu hiệu tổn thương bề mặt răng [3]. Việc phát hiện từ giai đoạn đầu cho phép bác sĩ áp dụng các biện pháp can thiệp tối thiểu hoặc sử dụng kỹ thuật dán dính bảo tồn thay vì phải can thiệp phục hình xâm lấn phức tạp khi ngà răng đã lộ [4, 5].
Chăm sóc sức khỏe qua chế độ ăn cần đi đôi với sự hiểu biết khoa học về cơ thể. Nhai ngũ cốc nguyên hạt đem lại lợi ích tiêu hóa nhất định, nhưng việc nhai thô ráp kéo dài thiếu kiểm soát có thể đánh đổi bằng chính men răng không thể phục hồi. Hãy lắng nghe cơ thể, điều chỉnh độ mềm của thực phẩm và tham khảo ý kiến nha sĩ để duy trì nụ cười khỏe mạnh.
