Ngũ cốc nguyên hạt có ngừa ung thư đại trực tràng? Bằng chứng nói gì

Nhiều người Việt có thói quen dùng cơm trắng, bánh mì trắng qua tinh chế trong mọi bữa ăn mà ít khi để ý đến ngũ cốc nguyên hạt. Trước thực trạng các bệnh lý đường tiêu hóa ngày càng gia tăng, câu hỏi liệu chuyển sang dùng ngũ cốc nguyên hạt có thực sự giúp ngăn ngừa nguy cơ ung thư đại trực tràng hay không đang nhận được rất nhiều sự quan tâm.

Các nghiên cứu khoa học quy mô lớn đã xác nhận mối liên hệ tích cực này. Dữ liệu dịch tễ học chỉ ra rằng việc bổ sung ngũ cốc nguyên hạt vào khẩu phần ăn hàng ngày giúp giảm rõ rệt rủi ro mắc ung thư đại trực tràng và các khối u đường tiêu hóa nói chung.

Cơ chế bảo vệ đường ruột của ngũ cốc nguyên hạt

Ngũ cốc nguyên hạt giữ lại trọn vẹn cả ba phần: cám, mầm và nội nhũ. Đây là nguồn cung cấp dồi dào chất xơ không hòa tan và các hợp chất có hoạt tính sinh học mà ngũ cốc tinh chế đã bị loại bỏ gần hết trong quá trình xay xát ^[1].

Về mặt sinh hóa, các axit phenolic tự nhiên trong ngũ cốc nguyên hạt như axit ferulic, axit p-coumaric và axit caffeic đã được các nghiên cứu tiền lâm sàng chứng minh có hoạt tính chống sinh ung thư ^[2]. Cụ thể, axit ferulic và axit p-coumaric liên quan trực tiếp đến việc ức chế sự phát triển của tế bào ung thư thông qua cơ chế điều hòa chu kỳ phân chia tế bào trên các dòng tế bào ung thư biểu mô đại tràng người ^[2]. Bên cạnh đó, việc tiêu thụ chất xơ giúp tăng cường khối lượng phân, pha loãng tác nhân gây ung thư và rút ngắn thời gian phân lưu lại trong lòng ruột [1, 7].

Bằng chứng dịch tễ từ các phân tích gộp lớn

Các phân tích tổng hợp quy mô quốc tế đã cung cấp nhiều số liệu đáng tin cậy về mức độ giảm nguy cơ bệnh tật khi duy trì thói quen ăn ngũ cốc nguyên hạt.

Một phân tích gộp trên 25 nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2011 cho thấy lượng chất xơ tổng số tăng thêm 10 g mỗi ngày giúp giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng với tỷ số rủi ro tương đối (RR) là 0,90 (KTC 95%: 0,86-0,94) ^[3]. Trong đó, chất xơ từ ngũ cốc đóng vai trò rõ nét với RR là 0,90 (KTC 95%: 0,83-0,97 qua 8 nghiên cứu), trong khi chất xơ từ trái cây (RR 0,93; KTC 95%: 0,82-1,05), rau củ (RR 0,98; KTC 95%: 0,91-1,06) và cây họ đậu (RR 0,62; KTC 95%: 0,27-1,42) chưa đạt mức giảm ý nghĩa thống kê riêng biệt ^[3]. Cũng trong phân tích này, khi tăng thêm 3 khẩu phần ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày (dựa trên 6 nghiên cứu), rủi ro mắc bệnh giảm sâu với RR là 0,83 (KTC 95%: 0,78-0,89) ^[3].

Một phân tích gộp khác năm 2020 gồm 34 bài báo với 35 nghiên cứu trên 2.663.278 người tham gia và 28.921 ca bệnh ghi nhận nhóm ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt nhất giảm 11% nguy cơ ung thư đại trực tràng so với nhóm ăn ít nhất (RR = 0,89; KTC 95%: 0,84-0,93; P < 0,001) ^[4]. Phân tích này cũng chỉ ra tác dụng bảo vệ với ung thư dạ dày (RR = 0,64) và ung thư thực quản (RR = 0,54) ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2009 trên 11 nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 1.719.590 người trong độ tuổi 25-76 suốt 6 đến 16 năm (ghi nhận 7.745 ca mắc mới) cũng cho kết quả nghịch biến giữa tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt và ung thư đại trực tràng, trong đó nguy cơ đối với u đại tràng là 0,93 (KTC 95%: 0,83-1,02) và trực tràng là 0,89 (KTC 95%: 0,79-1,00) ^[5].

Năm 2018, một phân tích gộp các nghiên cứu tiến cứu về các nhóm thực phẩm đã xác nhận cứ mỗi 30 g ngũ cốc nguyên hạt ăn vào mỗi ngày làm giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng với tỷ số nguy cơ RR là 0,95 (KTC 95%: 0,93-0,97 dựa trên 9 nghiên cứu) ^[6]. Ngược lại, thịt đỏ (tăng mỗi 100 g/ngày, RR = 1,12) và thịt chế biến sẵn (tăng mỗi 50 g/ngày, RR = 1,17) làm tăng nguy cơ rõ rệt ^[6].

Đặc biệt, nghiên cứu tổng quan dạng umbrella năm 2020 đánh giá 23 công trình tổng quan đã xếp bằng chứng nghịch biến giữa tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt và nguy cơ mắc bệnh tiểu đường type 2 cùng ung thư đại trực tràng ở mức độ thuyết phục ^[7].

Lợi ích định lượng và tác động lên các nhóm đối tượng

Các khảo sát dài hạn trên các quần thể dân số lớn đã bổ sung thêm những góc nhìn thực tế về liều lượng và giới tính.

Một đánh giá tổng hợp năm 2022 trích dẫn dữ liệu từ 6 thử nghiệm cho thấy cứ 3 khẩu phần (tương đương 90 g/ngày) ngũ cốc nguyên hạt giúp giảm 17% nguy cơ ung thư đại trực tràng ^[2]. Một tổng quan trên 40 nghiên cứu đường tiêu hóa cũng cho thấy nhóm ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt giảm từ 21% đến 43% rủi ro ung thư so với nhóm ăn ít ^[2]. Phân tích trên hơn 786.000 cá nhân tại Mỹ, Anh và các nước Scandinavia chỉ ra rằng ăn 70 g ngũ cốc nguyên hạt/ngày giúp giảm 20% tỷ lệ tử vong do ung thư và 22% tỷ lệ tử vong chung ^[2].

Đối với yếu tố giới tính, nghiên cứu thuần tập Swedish Mammography Cohort trên 61.433 phụ nữ được theo dõi trung bình 14,8 năm (phát hiện 805 ca mắc) cho thấy nhóm ăn lượng ngũ cốc nguyên hạt cao nhất (từ 4,5 khẩu phần/ngày trở lên) giảm đáng kể nguy cơ ung thư đại tràng so với nhóm ăn dưới 1,5 khẩu phần/ngày (tỷ lệ nguy cơ RR hiệu chỉnh đa biến là 0,67; KTC 95%: 0,47-0,96) ^[1]. Một nghiên cứu thuần tập khác ghi nhận phụ nữ ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt giảm được 19% tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng ^[2]. Nghiên cứu quy mô lớn NIH-AARP theo dõi 291.988 nam giới và 197.623 phụ nữ cũng khẳng định việc sử dụng loại thực phẩm này giúp giảm 21% nguy cơ ung thư đại trực tràng ^[2].

Giới hạn của bằng chứng và các phát hiện trái chiều

Mặc dù xu hướng bảo vệ rất rõ ràng, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại một số mâu thuẫn nhất định.

Không phải mọi nghiên cứu đều phát hiện ra mối liên hệ. Điển hình, một nghiên cứu trên 58.279 nam giới không tìm thấy mối liên quan giữa chất xơ trong chế độ ăn và ung thư đại trực tràng ^[2]. Tương tự, hai nghiên cứu đoàn hệ tại Mỹ và Phần Lan cũng từng ghi nhận tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt nói chung không liên quan đến ung thư đại trực tràng hoặc ung thư đại tràng ^[1].

Khi phân tích nhóm nhỏ trong nghiên cứu năm 2020, mối liên hệ bảo vệ này không đạt ý nghĩa thống kê ở các nghiên cứu bệnh - chứng hoặc các nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ dưới 500 người ^[4]. Thêm vào đó, phần lớn các dữ liệu hiện có bắt nguồn từ nghiên cứu quan sát nên khó tránh khỏi các yếu tố gây nhiễu dư thừa hoặc sai số đo lường lượng ăn qua bảng câu hỏi tự điền ^[3]. Hầu hết các thử nghiệm can thiệp lâm sàng khó thực hiện trong thời gian hàng thập kỷ để ghi nhận tiến trình tạo u ^[2].

Đối với ngũ cốc tinh chế, phân tích năm 2020 cho thấy lượng tiêu thụ cao làm tăng nguy cơ ung thư đại tràng và dạ dày, tuy nhiên dữ liệu còn rất hạn chế khi chỉ có 4 ấn phẩm cung cấp ước tính rủi ro và các nghiên cứu thường thiếu định nghĩa thống nhất về ngũ cốc tinh chế ^[8]. Đáng chú ý, một tổng quan umbrella năm 2020 còn phát hiện ngũ cốc nguyên hạt có thể liên quan đến tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, một kết quả đòi hỏi phải nghiên cứu thận trọng hơn ^[7].

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn ngũ cốc nguyên hạt là hoàn toàn có thể "triệt tiêu" nguy cơ ung thư, kể cả khi vẫn duy trì lối sống kém lành mạnh. Đây là quan điểm sai lầm vì ung thư đại trực tràng là bệnh lý đa yếu tố, phụ thuộc vào di truyền, môi trường và tổng thể chế độ ăn ^[3]. Tiêu thụ nhiều ngũ cốc nguyên hạt không thể bù đắp hoàn toàn tác hại nếu khẩu phần vẫn lạm dụng quá nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn ^[6].

Một hiểu lầm khác là ngũ cốc nguyên hạt có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp tầm soát y khoa. Việc bổ sung thực phẩm này chỉ mang tính hỗ trợ phòng ngừa, không thể thay thế cho nội soi định kỳ nhằm phát hiện và cắt bỏ polyp tiền ung thư.

Ai nên thận trọng khi tăng lượng ngũ cốc nguyên hạt?

Mặc dù ngũ cốc nguyên hạt tốt cho đa số dân số, một số nhóm người cần cẩn trọng khi thay đổi chế độ ăn đột ngột:

Người đang mắc các đợt bùng phát của viêm ruột mạn tính (IBD), viêm loét đại tràng hoặc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Lượng chất xơ không hòa tan tăng nhanh có thể gây trướng bụng, đầy hơi, co thắt dạ dày hoặc kích ứng niêm mạc ruột. Những người có tiền sử hẹp lòng ruột, dính ruột sau phẫu thuật cũng cần điều chỉnh lượng xơ phù hợp để tránh nguy cơ tắc ruột cơ học. Khi có bệnh lý nền tiêu hóa hoặc đang điều trị thuốc, người bệnh cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi thay đổi thực đơn lớn.

Áp dụng thực tế vào bữa ăn gia đình

Để đạt được các lợi ích đã được ghi nhận trong nghiên cứu, người tiêu dùng có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

• Định lượng sử dụng: Mục tiêu có thể hướng tới là 30 g đến 90 g ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày (tương đương 1 đến 3 khẩu phần) để nhận được mức giảm nguy cơ tối ưu theo các phân tích gộp [1, 3, 6].
• Lựa chọn thay thế: Thay thế một phần gạo trắng bằng gạo lứt, yến mạch, lúa mạch hoặc ngô nguyên hạt. Nên chuyển đổi từ từ để hệ tiêu hóa làm quen.
• Kết hợp đa dạng: Xây dựng khẩu phần ăn phối hợp cân đối giữa ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, trái cây và sản phẩm từ sữa, đồng thời chủ động cắt giảm thịt đỏ và các loại thịt chế biến sẵn như xúc xích, dăm bông ^[6].
• Uống đủ nước: Khi tăng khẩu phần ngũ cốc và chất xơ, bắt buộc phải uống đủ nước trong ngày để giúp chất xơ di chuyển thuận lợi trong đường ruột, tránh táo bón.

Tóm lại, các phân tích gộp cho thấy việc bổ sung ngũ cốc nguyên hạt là một giải pháp dinh dưỡng dựa trên bằng chứng giúp giảm nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng. Tuy nhiên, chìa khóa của sức khỏe đường ruột vẫn nằm ở lối sống vận động, chế độ ăn cân bằng toàn diện và chủ động tầm soát định kỳ.