Nhiều người truyền tai nhau dùng rau xương cá (còn gọi là cỏ sừng nước, tên khoa học Myosoton aquaticum) như bài thuốc dân gian giúp mát gan, tiêu độc và hạ mỡ máu. Trong bối cảnh tỷ lệ người mắc rối loạn lipid máu ngày càng tăng, các loại thảo mộc mọc hoang dễ tìm luôn thu hút sự quan tâm lớn.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay cho thấy chưa có bằng chứng xác thực về khả năng hạ mỡ máu của loại rau này ở người. Việc tự ý sử dụng rau xương cá thay thế thuốc điều trị mỡ máu tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.

Hiểu đúng về rau xương cá

Rau xương cá (Myosoton aquaticum L.) là loài thực vật thân thảo thuộc họ Cẩm chướng, thường mọc ở các vùng đất ẩm ướt hoặc ruộng lúa mì [1], [2]. Trong tự nhiên, loài cây này phát triển rất mạnh mẽ và thường được xem là một loại cỏ dại cạnh tranh dinh dưỡng với cây trồng mùa đông [1], [2].

Trong y học dân gian, cây thường được hái về nấu canh hoặc sắc lấy nước uống nhằm thanh nhiệt. Dù vậy, những công dụng được đồn thổi, đặc biệt là khả năng làm sạch mạch máu hay hạ lipid huyết thanh, phần lớn chỉ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng.

Cơ chế tác động: Khoa học ghi nhận những gì?

Khi nhắc đến việc điều hòa lipid máu, y học thường tìm kiếm các hợp chất thực vật có khả năng ức chế sinh tổng hợp cholesterol tại gan hoặc giảm hấp thu chất béo qua đường ruột. Một số loài thực vật khác như cây lai (Aleurites moluccana) từng được ghi nhận cơ chế ức chế tổng hợp cholesterol ở gan và giảm hấp thu mỡ ruột trên mô hình động vật [3].

Tuy nhiên, đối với Myosoton aquaticum, các nghiên cứu sinh học chuyên sâu tập trung vào đặc tính kháng hóa chất diệt cỏ của cây chứ không ghi nhận cơ chế chuyển hóa lipid ở người hay động vật có vú [1], [4], [5], [2]. Cây có hệ thống enzyme cytochrome P450 và glutathione S-transferase (GST) phát triển mạnh giúp chuyển hóa thuốc diệt cỏ [1], [4], [5]. Cơ chế nội tại này phục vụ cho sự sinh tồn của chính cây cỏ, hoàn toàn không liên quan đến chuyển hóa mỡ máu trong cơ thể người.

Bằng chứng nghiên cứu hiện có nói gì?

Xem xét kỹ lưỡng các tài liệu nghiên cứu công bố về Myosoton aquaticum, trọng tâm nghiên cứu hoàn toàn thuộc lĩnh vực nông nghiệp và bảo vệ thực vật [1], [4], [5], [2], [6].

Nghiên cứu năm 2019 khảo sát quần thể Myosoton aquaticum (mã AH03) thu thập tại tỉnh An Huy (Trung Quốc) phát hiện cây tiến hóa tính kháng đa dạng với nhiều loại thuốc trừ cỏ nhóm ức chế acetolactate synthase (ALS) như tribenuron-methyl, flucarbazone-Na và florasulam [1]. Tính kháng này xuất phát từ đột biến gen Pro197Ala và sự gia tăng chuyển hóa qua trung gian cytochrome P450 [1]. Hoàn toàn không có thử nghiệm nào liên quan đến mỡ máu [1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2022 trên tiểu quần thể RF1 của Myosoton aquaticum phân tích cơ chế kháng thuốc không qua vị trí đích [4]. Nghiên cứu cho thấy khi kết hợp thuốc diệt cỏ với malathion (chất ức chế cytochrome P450), tính kháng của cây bị đảo ngược, chứng minh quá trình chuyển hóa nhanh chóng thúc đẩy bởi P450 [4]. Dữ liệu này chỉ phục vụ giải thích sinh lý thực vật học [4].

Năm 2018, các nhà khoa học thực hiện giải trình tự transcriptome trên Myosoton aquaticum kháng thuốc trừ cỏ [5]. Kết quả ghi nhận 25 gen biểu hiện khác biệt, trong đó các gen mã hóa P450, GST và chất vận chuyển ABC tăng biểu hiện [5]. Cùng năm 2018, một nghiên cứu khác công bố xác định các gen CYP734A1, CYP76C1, CYP86B1 và ABCC10 đóng vai trò thiết yếu trong việc kháng thuốc tribenuron-methyl của loài cây này [2].

Năm 2017, nghiên cứu so sánh chức năng enzyme ALS và động học phát triển giữa các cá thể Myosoton aquaticum nhạy cảm và kháng thuốc [6]. Kết quả cho thấy các đột biến như Pro197Ser, Pro197Leu hay Pro197Ala làm thay đổi hoạt tính enzyme ALS nhưng không gây tác động tiêu cực lên tốc độ phát triển sinh dưỡng của cây, dù hạt kháng thuốc có tỷ lệ nảy mầm thấp hơn [6].

Tổng hợp các nghiên cứu trên cho thấy: Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người, cũng như không có nghiên cứu tiền lâm sàng nào trên chuột hay thỏ chứng minh rau xương cá (Myosoton aquaticum) có tác dụng hạ mỡ máu [1], [4], [5], [2], [6].

Lợi ích của việc hạ mỡ máu đã được chứng minh

Việc kiểm soát lipid máu thực sự mang lại ý nghĩa to lớn trong phòng ngừa tai biến tim mạch. Khi lipid máu được hạ thấp, quá trình viêm và tổn thương thành mạch giảm đi rõ rệt [7], [8].

Nghiên cứu năm 2000 trên thỏ bị xơ vữa động mạch chỉ ra việc hạ lipid khẩu phần làm giảm tích tụ đại thực bào, giảm biểu hiện matrix metalloproteinase (MMP) và yếu tố mô (TF), đồng thời tăng collagen gian bào giúp ổn định mảng xơ vữa [7]. Nghiên cứu năm 1999 trên thỏ được gây tổn thương động mạch chủ và ăn chế độ giàu cholesterol cũng chứng minh hạ lipid làm giảm đáng kể sự biểu hiện và hoạt tính sinh học của yếu tố mô (TF) liên quan đến phân tử CD40L [8].

Tuy nhiên, lợi ích hạ lipid này đạt được bằng chế độ can thiệp dinh dưỡng khoa học hoặc các hoạt chất đã được chứng minh, chứ không phải từ rau xương cá [7], [8].

Hiểu lầm thường gặp về rau xương cá

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng rau xương cá với các dược liệu hạ lipid máu đã được nghiên cứu như chiết xuất lá cây lai (Aleurites moluccana) – loài từng được ghi nhận giảm cholesterol toàn phần, LDL-C và triglyceride ở liều 300 mg/kg trên chuột [3]. Rau xương cá là loài thực vật hoàn toàn khác biệt về mặt sinh học lẫn hoạt tính [3], [1].

Một ngộ nhận khác là tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Người bệnh rối loạn mỡ máu nếu ngưng thuốc bác sĩ kê để uống nước rau xương cá sẽ đối mặt nguy cơ tăng mỡ máu mất kiểm soát, dẫn đến xơ vữa động mạch và đột quỵ.

Ai nên thận trọng?

Người mắc rối loạn mỡ máu di truyền hoặc mỡ máu mức độ trung bình đến nặng tuyệt đối không dùng rau xương cá thay phác đồ y khoa. Việc tự điều trị làm chậm trễ thời gian vàng can thiệp y tế.

Người bệnh gan, thận, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần thận trọng trước mọi loại nước lá chưa rõ độc tính và liều lượng. Cây cỏ mọc hoang tại các vùng trồng trọt có nguy cơ cao tồn dư thuốc bảo vệ thực vật do loài này có khả năng sống sót tốt trong môi trường phun xịt hóa chất [1], [4], [2].

Người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ thảo dược lạ nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu sử dụng rau xương cá như một món rau ăn thông thường trong bữa cơm gia đình, chỉ nên dùng với lượng vừa phải như các loại rau rừng khác. Trước khi chế biến, cần rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước để loại bỏ đất cát và dư lượng hóa học.

Để kiểm soát lipid máu hiệu quả, phương pháp chuẩn mực đã được y học xác lập bao gồm:

  • Ăn uống cân bằng: Hạn chế mỡ động vật, đồ chiên rán; tăng cường chất xơ hòa tan từ rau xanh, yến mạch, đậu đỗ.
  • Tăng cường vận động: Duy trì ít nhất 30 phút tập thể dục vừa sức mỗi ngày.
  • Khám định kỳ: Xét nghiệm bộ mỡ máu định kỳ và tuân thủ đơn thuốc hạ lipid nếu có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Rau xương cá (Myosoton aquaticum) hiện không có bằng chứng khoa học chứng minh tác dụng hạ mỡ máu ở người [1], [4], [5], [2]. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo trước các lời đồn thổi truyền miệng. Khi có vấn đề về mỡ máu, hãy thăm khám tại cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.