Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại thảo dược đồng quê về đun nước uống hàng ngày để giải nhiệt, mát gan và thanh lọc cơ thể. Trong số đó, cỏ bấc đèn (còn gọi là đăng tâm thảo) là vị thuốc dân gian quen thuộc thường được truyền tai nhau để trị chứng nóng trong, bứt rứt, mất ngủ hoặc tiểu gắt. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau vài ngày uống nước sắc thảo dược này lại xuất hiện triệu chứng đau quặn bụng âm ỉ, đầy trướng và đi ngoài phân lỏng.

Đối với câu hỏi người hay bị lạnh bụng, tiêu chảy có nên uống nước cỏ bấc đèn hay không, câu trả lời rõ ràng là không nên tùy tiện sử dụng. Việc tự ý dùng thảo dược có đặc tính thanh nhiệt, lợi tiểu khi đường tiêu hóa đang suy yếu, hư hàn có thể khiến triệu chứng tiêu chảy trầm trọng hơn và gây rối loạn cân bằng điện giải trong cơ thể.

Cơ chế tác động của cỏ bấc đèn và vì sao người hư hàn cần tránh

Trong y học cổ truyền bản địa, cỏ bấc đèn có tên khoa học là Juncus effusus, vốn được sử dụng như một phương thuốc giúp lợi tiểu, hạ sốt và giảm đau [1]. Theo quan niệm y học phương Đông, dược liệu này mang tính hàn lương (mát, lạnh), quy vào các kinh tâm, phế, tiểu trường nhằm thanh nhiệt giáng hỏa và thông tiểu tiện.

Đối với người có cơ địa "tỳ vị hư hàn" – biểu hiện qua việc bụng thường xuyên bị lạnh, sợ gió lạnh, hay sôi bụng, ăn đồ lạ hoặc đồ sống lạnh là bị tiêu chảy – hệ thống tiêu hóa vốn đã thiếu hụt dương khí và giảm sút men tiêu hóa. Khi tiếp nạp các loại thảo dược có tính mát đậm và thúc đẩy bài tiết nước như cỏ bấc đèn, quá trình co bóp và hấp thu của ruột non càng bị ức chế. Nước và chất dinh dưỡng không được giữ lại mà bị tống xuất nhanh ra ngoài, gây nên những đợt tiêu chảy cấp hoặc làm trầm trọng thêm chứng phân sống kéo dài.

Bên cạnh đó, việc kích thích lợi tiểu từ dược tính tự nhiên của cỏ bấc đèn [1] vô tình khiến cơ thể mất thêm tân dịch qua đường nước tiểu. Nếu người bệnh vừa bị mất dịch do tiêu chảy, vừa bị mất nước qua thận do tác dụng lợi tiểu, nguy cơ rối loạn điện giải và suy nhược cơ thể sẽ gia tăng nhanh chóng.

Những bằng chứng khoa học hiện đại về cỏ bấc đèn

Để đánh giá toàn diện giá trị cũng như rủi ro của cỏ bấc đèn, y học hiện đại đã thực hiện nhiều nghiên cứu phân tích các hợp chất sinh học và tác động lâm sàng của loài cây này.

Trước hết, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2025 đã khảo sát tác dụng của bột chiết xuất cỏ bấc đèn giàu hợp chất dehydroeffusol trên 41 người cao tuổi với độ tuổi trung bình là 69 [2]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên thành nhóm dùng viên chiết xuất thử nghiệm và nhóm dùng viên giả dược một lần mỗi ngày, liên tục trong 24 tuần [2].

Kết quả đánh giá qua bài kiểm tra Five-Cog sau 24 tuần cho thấy nhóm dùng chiết xuất đạt điểm số cao hơn đáng kể ở các nhiệm vụ ghi nhớ gợi ý và vẽ đồng hồ so với nhóm dùng giả dược [2]. Đồng thời, điểm số trong bài kiểm tra độ khéo léo tay (nhiệm vụ lắp ráp) của nhóm dùng thảo dược cũng vượt trội hơn [2]. Đáng chú ý, các nhà khoa học không ghi nhận bất kỳ biến cố bất lợi nào trên lâm sàng trong suốt 24 tuần thử nghiệm [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này được thực hiện với chế phẩm chiết xuất tinh khiết chuẩn hóa liều lượng nhằm mục đích cải thiện nhận thức trên người già khỏe mạnh, hoàn toàn không tương đồng với việc tự đun sắc thảo dược tươi thô để uống khi đang có vấn đề về dạ dày, đường ruột.

Về khả năng chống oxy hóa và bảo vệ cơ quan nội tạng, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của cỏ bấc đèn và cỏ bấc đèn sao cháy (Carbonized Juncus effusus) trên chuột bị tổn thương gan cấp tính do hóa chất D-galactosamine [3]. Cỏ bấc đèn và dạng sao cháy được cho chuột uống qua đường xông dạ dày mỗi ngày một lần, bắt đầu từ 7 ngày trước khi gây tổn thương bằng D-galactosamine [3].

Kết quả ghi nhận cả hai dạng thảo dược đều ức chế sự gia tăng men gan alanine transaminase (ALT), aspartate aminotransferase (AST), nồng độ malondialdehyde (MDA) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trong huyết thanh [3]. Đồng thời, hoạt độ của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) gia tăng rõ rệt [3]. Cỏ bấc đèn thúc đẩy sự biểu hiện protein và mRNA của con đường chống oxy hóa Nrf2, bao gồm NQO-1, HO-1 và GCLC, trong đó dạng sao cháy nén cho hiệu quả tối ưu nhất [3].

Ở mức độ tế bào niêm mạc, một nghiên cứu năm 2022 cho thấy dịch chiết nước từ cỏ bấc đèn có khả năng bảo vệ các tế bào biểu mô miệng trước sự kích thích hóa học và nhiễm trùng vi khuẩn [1]. Dịch chiết nước làm giảm đáng kể sự sản sinh các hóa ứng động bạch cầu gây viêm như interleukin-8 và CCL20 do vi khuẩn Porphyromonas gingivalis hoặc độc tố nội bào LPS gây ra [1]. Tác dụng chống viêm này tương đương hoặc thậm chí mạnh hơn hợp chất epigallocatechin gallate trong trà xanh, đồng thời bảo vệ biểu mô trước các chất khử khuẩn như cetylpyridinium chloride và benzethonium chloride [1].

Cảnh báo tương tác dược chất: Gánh nặng tiềm ẩn cho đường ruột và thận

Mặc dù có các tiềm năng sinh học như chống oxy hóa và kháng viêm biểu mô, việc tự ý uống nước cỏ bấc đèn tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm. Nghiên cứu sàng lọc công bố năm 2017 về tương tác giữa 172 chiết xuất thực vật với các chất vận chuyển anion hữu cơ ở người OAT1 và OAT3 đã phát hiện chiết xuất cỏ bấc đèn có khả năng ức chế mạnh các thụ thể này [4].

OAT1 và OAT3 là hai chất vận chuyển quan trọng ở ống thận, chịu trách nhiệm bài tiết nhiều loại thuốc điều trị ra khỏi tuần hoàn máu [4]. Khi thử nghiệm trên chuột, việc dùng đồng thời cỏ bấc đèn đã làm thay đổi đáng kể dược động học của furosemide – một loại thuốc lợi tiểu quai phổ biến [4]. Cụ thể, diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC0-t) của furosemide đã tăng tới 80% khi dùng chung qua đường uống và tăng 55% khi dùng qua đường tiêm tĩnh mạch cùng với cỏ bấc đèn [4].

Sự gia tăng nồng độ thuốc một cách đột ngột do ức chế thải trừ có thể dẫn đến việc lợi tiểu quá mức, gây tụt huyết áp, mất nước và làm rối loạn tiêu hóa trầm trọng hơn [4]. Đối với người đang bị tiêu chảy, đường ruột vốn đang mất dịch và chất điện giải, nếu dùng thêm cỏ bấc đèn có thể tạo ra những tương tác bất lợi khó lường với các thuốc đang sử dụng để cầm tiêu chảy hoặc bổ sung vi chất [4].

Hiểm họa nhiễm kim loại nặng từ dược liệu không rõ nguồn gốc

Một lý do cốt yếu khác khiến người có hệ tiêu hóa yếu không nên tự tiện uống nước cỏ bấc đèn là nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng từ cây thu hái tự nhiên. Cỏ bấc đèn là loài thực vật sống ở vùng đất ngập nước, có khả năng tích lũy và chuyển hóa sinh học cao đối với nhiều khoáng chất trong bùn đất [5].

Một khảo sát môi trường và độc chất năm 2018 tại vùng luyện kẽm truyền thống ở tỉnh Quý Châu (Trung Quốc) đã phân tích các mẫu rễ và thân khí sinh của cỏ bấc đèn [5]. Kết quả phân tích cho thấy các mẫu cỏ bấc đèn tại đây bị nhiễm kim loại nặng nghiêm trọng, trong đó nồng độ của thạch tín (As), cadimi (Cd) và chì (Pb) đều vượt quá ngưỡng giới hạn tiêu chuẩn cho phép đối với nguyên liệu làm dược phẩm [5]. Nghiên cứu kết luận rằng cỏ bấc đèn sở hữu cơ chế dung nạp và loại trừ kim loại tốt, thích hợp làm cây tiên phong để xử lý ô nhiễm đất ngập nước hơn là dùng làm dược liệu tiêu thụ nếu không được kiểm định nghiêm ngặt [5].

Khi người bệnh có đường ruột nhạy cảm uống phải nước sắc cỏ bấc đèn thu hái từ những khu vực đất hoặc nguồn nước bị ô nhiễm kim loại nặng, lớp niêm mạc ruột vốn đang tổn thương sẽ bị kích ứng dữ dội bởi As, Cd hoặc Pb [5]. Điều này không chỉ dẫn đến những cơn co thắt đại tràng đau đớn, nôn nao, tiêu chảy dữ dội mà còn tiềm ẩn nguy cơ tích tụ độc chất phá hủy chức năng gan và thận về lâu dài [5].

Những nhóm người cần tránh xa nước cỏ bấc đèn

Từ các bằng chứng khoa học và đặc tính dược lý thực tế, các chuyên gia y tế khuyến cáo những đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng nước cỏ bấc đèn:

  • Người có cơ địa hư hàn, bụng thường xuyên lạnh, sôi bụng, dễ bị đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy mạn tính. Đặc tính lợi tiểu và thanh nhiệt của thảo dược sẽ làm tổn thương dương khí tỳ vị, khiến bệnh kéo dài [1].
  • Người đang sử dụng các thuốc điều trị có chuyển hóa qua kênh vận chuyển OAT1 và OAT3, đặc biệt là thuốc lợi tiểu như furosemide, thuốc tim mạch hoặc kháng sinh [4]. Nguy cơ tích lũy độc tính của thuốc do cỏ bấc đèn làm tăng AUC lên tới 80% là rất nguy hiểm [4].
  • Người đang bị mất nước do tiêu chảy cấp, sốt xuất huyết hoặc nôn mửa kéo dài. Việc uống thảo dược lợi tiểu sẽ thúc đẩy thận bài tiết nước nhiều hơn, dẫn đến kiệt nước tế bào nguy hiểm [1].
  • Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên dùng thảo dược chưa qua chế biến chuẩn hóa do nhạy cảm cao với nguy cơ nhiễm kim loại nặng [5].

Hiểu lầm phổ biến và cách tiếp cận khoa học

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, cứ thấy tiểu vàng hay người mệt mỏi là nấu cỏ bấc đèn uống để "mát trong". Thực tế, nước tiểu sẫm màu ở người đang bị tiêu chảy hoặc lạnh bụng phần lớn là do cơ thể đang thiếu nước nghiêm trọng, chứ không phải do "nóng trong gan" cần thanh nhiệt. Việc tiếp tục uống nước lợi tiểu trong trường hợp này sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng cô đặc máu.

Khi bị lạnh bụng và tiêu chảy, ưu tiên hàng đầu là phục hồi niêm mạc tiêu hóa và bù điện giải. Người bệnh nên sử dụng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, uống nước ấm, ăn cháo loãng nấu cùng gừng tươi để làm ấm tỳ vị.

Nếu muốn ứng dụng các lợi ích của cỏ bấc đèn như cải thiện trí nhớ cho người lớn tuổi [2] hay hỗ trợ chức năng tế bào [3], [1], người dân cần tìm đến các chế phẩm đã được chiết xuất chuẩn hóa, loại bỏ hoàn toàn dư lượng kim loại nặng [5] và có chỉ định cụ thể của thầy thuốc. Tuyệt đối không tự ý mua dược liệu trôi nổi về đun nước uống thay trà khi đang mắc các bệnh lý đường ruột. Việc lắng nghe cơ thể và thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa.