Áp lực công việc kéo dài khiến nhiều người rơi vào trạng thái kiệt sức, mệt mỏi triền miên. Thay vì lạm dụng cà phê hay chất kích thích, nhiều độc giả tìm đến các thảo dược tự nhiên như sâm Tây Bá Lợi Á (tên khoa học là Eleutherococcus senticosus) với kỳ vọng cải thiện sức bền và giảm căng thẳng.
Thực tế, sâm Tây Bá Lợi Á hoạt động như một chất thích nghi (adaptogen) giúp cơ thể tăng khả năng chống chịu trước các yếu tố bất lợi từ môi trường và tránh tổn thương do các yếu tố này gây ra [1]. Cơ chế cốt lõi của dược liệu này là điều hòa trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA), từ đó kiểm soát nồng độ hormone căng thẳng cortisol và chất trung gian nitric oxide (NO), giúp cơ thể duy trì sự cân bằng nội môi [2].
Căng thẳng tàn phá cơ thể qua trục HPA và cortisol như thế nào?
Trục HPA là hệ thống nội tiết chính chịu trách nhiệm giúp cơ thể thích nghi với căng thẳng [3]. Khi đối mặt với tác nhân gây áp lực, trục HPA hoạt động qua một chuỗi hormone và kích hoạt giải phóng cortisol - một hormone căng thẳng chính thuộc nhóm glucocorticoid [4]. Sự gia tăng cortisol này giúp cơ thể đối phó với mối đe dọa bằng cách huy động nguồn năng lượng dự trữ, tăng sự cảnh giác và kích hoạt quá trình học tập, ghi nhớ [5].
Ở trạng thái bình thường không có áp lực, cortisol vẫn được tiết ra theo nhịp sinh học ngày đêm: đạt đỉnh vào buổi sáng để chuẩn bị cho ngày mới, giảm dần vào giữa ngày và xuống thấp nhất vào buổi tối [5]. Sau khi trải qua căng thẳng, lượng cortisol dư thừa sẽ gắn vào các thụ thể glucocorticoid để đưa hệ thống phản ứng về lại trạng thái cân bằng nội môi [4]. Hoạt động tối ưu của cortisol trước một thử thách vừa phải thường có dạng hình chữ U ngược, nghĩa là mức phản ứng vừa phải sẽ hỗ trợ tốt cho sự chú ý và kiểm soát nỗ lực [4].
Tuy nhiên, không phải phản ứng căng thẳng nào cũng mang tính thích nghi có lợi [5]. Khi căng thẳng kích hoạt quá mạnh hoặc kéo dài, trục HPA có thể bị rối loạn điều hòa, biểu hiện qua việc hoạt động quá mức hoặc suy giảm hoạt động [5]. Đáng lưu ý, việc tiếp xúc kéo dài với nồng độ cortisol cao sẽ gây hại cho não bộ [3]. Cụ thể, tình trạng này làm giảm sự hình thành tế bào thần kinh mới, tăng quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) tại vùng hồi hải mã và làm giảm thể tích vỏ não trước trán [3]. Ngược lại, một số trường hợp tiếp xúc căng thẳng mạn tính lại dẫn đến hiện tượng suy giảm cortisol (hypocortisolism) do kích hoạt quá mức các đường phản hồi âm tính nhằm bảo vệ cơ thể khỏi lượng cortisol tăng cao liên tục [5].
Cơ chế chống stress của sâm Tây Bá Lợi Á
Thuật ngữ "chất thích nghi" (adaptogen) được nhà khoa học Nga Lazarev đưa ra vào giữa thế kỷ 20 để mô tả các cây thuốc có khả năng nâng cao "trạng thái đề kháng không đặc hiệu" của cơ thể trước stress [6]. Khái niệm này sau đó được cập nhật thành nhóm các chất điều hòa chuyển hóa mới, giúp tăng khả năng thích nghi với yếu tố môi trường và tránh tổn thương từ chúng [7]. Chiết xuất từ sâm Tây Bá Lợi Á (Eleutherococcus senticosus) thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) là một chất thích nghi thực vật tự nhiên tiêu biểu, giúp tăng sự ổn định của cơ thể trước tải trọng thể chất mà không làm tăng mức tiêu thụ oxy [8].
Tác dụng của sâm Tây Bá Lợi Á thay đổi tùy theo cách sử dụng liều đơn hay đa liều [1]. Khi dùng một liều duy nhất trong các tình huống cần phản ứng nhanh với sự căng thẳng cấp tính, tác động của thảo dược liên quan đến hệ giao cảm - tủy thượng thận (SAS), giúp kiểm soát phản ứng tức thì và tăng hiệu suất tinh thần lẫn khả năng làm việc thể chất ở người [1]. Hoạt chất tạo nên tác dụng kích thích ở liều đơn của thảo dược này là các glycoside của hợp chất phenolic như syringin [1].
Khi sử dụng lặp lại nhiều liều, lợi ích chống căng thẳng của chất thích nghi chủ yếu gắn liền với việc điều hòa trục HPA [1]. Ở cấp độ phân tử, sâm Tây Bá Lợi Á và các chất thích nghi thực vật kiểm soát các chất trung gian chính của phản ứng stress bao gồm protein sốc nhiệt (như Hsp70, Hsp72), neuropeptide Y (NPY), kinase protein hoạt hóa bởi stress (JNK1), yếu tố phiên mã Forkhead Box O (DAF-16), cortisol và nitric oxide (NO) [7].
Điểm mấu chốt trong cơ chế này là việc kích thích biểu hiện và giải phóng hormone NPY cùng protein "cảm biến stress" Hsp70/Hsp72 như một phản ứng phòng vệ bẩm sinh giúp tăng sức chịu đựng [7]. Protein Hsp70 đóng vai trò quan trọng giúp tế bào sống sót, ức chế biểu hiện gen NO synthase II và tương tác trực tiếp với các thụ thể glucocorticoid cũng như thông qua con đường JNK [2]. Nhờ đó, thảo dược kiểm soát được lượng cortisol và NO lưu hành trong máu [2]. Việc ngăn chặn sự gia tăng NO do stress giúp ngăn ngừa tình trạng sụt giảm sản xuất năng lượng ATP, từ đó duy trì sức bền và hiệu suất hoạt động [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Một bài tổng quan công bố năm 2005 đã đánh giá hiệu quả của các chất thích nghi thực vật gồm Rhodiola rosea, Schisandra chinensis và sâm Tây Bá Lợi Á (Eleutherococcus senticosus) khi dùng liều đơn qua hệ SAS và đa liều qua trục HPA [1]. Kết quả tổng hợp cho thấy việc dùng liều đơn các thảo dược này giúp tăng hiệu suất tinh thần và thể chất ở người mà thường không gây tác dụng phụ [1]. Tuy nhiên, trong 3 loại thảo dược được khảo sát, Rhodiola rosea là chất có hoạt tính mạnh nhất với tác dụng xuất hiện trong vòng 30 phút và kéo dài ít nhất 4-6 giờ, đồng thời hoạt chất triandrin hoạt động mạnh hơn các chất khác [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật công bố năm 2007 đã kiểm tra các dấu ấn sinh học chống stress trên thỏ bị gây căng thẳng bằng cách cố định bất động [6]. Các nhóm thỏ được cho uống giả dược hoặc các chiết xuất thảo dược bao gồm sâm Tây Bá Lợi Á hàng ngày trong thời gian 7 ngày [6]. Sau liều cuối cùng 10 phút, thỏ bị cố định trong 2 giờ và được xét nghiệm máu để đo nồng độ p-SAPK/p-JNK, NO, cortisol, testosterone, prostaglandin E2, leukotriene B4 và thromboxane B2 [6]. Kết quả ở nhóm dùng giả dược cho thấy nồng độ p-SAPK/p-JNK, NO và cortisol tăng vọt từ 200-300% so với mức cơ bản sau khi bị stress cấp tính [6]. Ngược lại, ở nhóm thỏ được uống nhiều liều chất thích nghi bao gồm sâm Tây Bá Lợi Á, nồng độ NO và cortisol hầu như không thay đổi sau khi bị cố định [6]. Giới hạn của sâm Tây Bá Lợi Á trong thí nghiệm này là thảo dược có rất ít tác động lên nồng độ p-SAPK/p-JNK, trong khi chiết xuất Rhodiola rosea và Schisandra chinensis lại ức chế mạnh dấu ấn này [6].
Năm 2009, một bài tổng quan đánh giá mức độ bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng về chất thích nghi đối với chứng mệt mỏi [2]. Dữ liệu ghi nhận có bằng chứng khoa học tốt trong các thử nghiệm cho thấy sâm Tây Bá Lợi Á và Schisandra chinensis giúp tăng sức bền và hiệu suất tinh thần ở những bệnh nhân bị mệt mỏi nhẹ và suy nhược [2]. Dù vậy, mức độ bằng chứng "mạnh" về cải thiện sự chú ý và nhận thức trong hội chứng mệt mỏi mạn tính được ghi nhận thuộc về chiết xuất Rhodiola rosea SHR-5 [2].
Một nghiên cứu tế bào học công bố năm 2012 đã làm rõ mục tiêu tác động ban đầu của chất thích nghi trên các tế bào thần kinh đệm (neuroglia) cô lập của người [7]. Nhóm nghiên cứu sử dụng chế phẩm cố định ADAPT-232 (kết hợp chiết xuất rễ sâm Tây Bá Lợi Á, quả Schisandra chinensis, rễ Rhodiola rosea SHR-5) và hoạt chất salidroside [7]. Kết quả chứng minh ADAPT-232 kích thích biểu hiện và giải phóng NPY cùng protein Hsp72 ở tế bào thần kinh đệm người [7]. Khi xử lý trước các tế bào này bằng NPY-siRNA và HSF1-siRNA, sự giải phóng NPY và Hsp72 do ADAPT-232 tạo ra bị ức chế đáng kể, qua đó xác nhận vai trò trung tâm của NPY [7]. Giới hạn của dữ kiện này là thí nghiệm thực hiện trên tế bào cô lập với chế phẩm kết hợp nhiều thành phần thay vì chỉ riêng sâm Tây Bá Lợi Á đơn độc [7].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 về lịch sử và triển vọng của chất thích nghi thực vật cho biết các thảo dược này bắt đầu được ứng dụng trong thể thao chuyên nghiệp từ khoảng 50 năm trước để tăng sức đề kháng với stress và cải thiện sức bền thể chất [8]. Dữ liệu phân tích gộp (meta-analysis) được đề cập trong bài cho thấy chất thích nghi thực vật mang lại nhiều lợi ích trong việc hỗ trợ điều trị mệt mỏi mạn tính, suy giảm nhận thức và bảo vệ miễn dịch [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ rõ giới hạn quan trọng là dù hiện nay có nhiều người sử dụng, số lượng các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế [8].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược chống stress
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng sâm Tây Bá Lợi Á với các chất kích thích thần kinh truyền thống như caffeine. Thực tế, các chất kích thích truyền thống tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện, nhờn thuốc, lạm dụng, làm ảnh hưởng tiêu cực đến cấu trúc giấc ngủ và gây ra hiện tượng buồn ngủ dội ngược (rebound hypersomnolence) hoặc suy sụp sau khi hết thuốc [1]. Ngược lại, các chất thích nghi như sâm Tây Bá Lợi Á giúp tăng khả năng làm việc mà thường không gây ra các tác dụng phụ này [1].
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng thảo dược chống stress sẽ triệt tiêu hoàn toàn hormone cortisol trong cơ thể. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, cortisol đóng vai trò thiết yếu trong nhịp sinh học hàng ngày, tham gia vào quá trình học tập, trí nhớ, cảm xúc, chuyển hóa và miễn dịch [4]. Mục tiêu của sâm Tây Bá Lợi Á không phải là xóa bỏ cortisol, mà là ngăn chặn sự gia tăng quá mức của cortisol và NO khi gặp stress cấp tính, giúp duy trì trạng thái cân bằng nội môi [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù các tài liệu tổng quan ghi nhận việc sử dụng nhóm chất thích nghi này thường không tạo ra tác dụng phụ như chất kích thích truyền thống, nhưng số lượng các thử nghiệm lâm sàng trên người hiện vẫn còn hạn chế [8]. Do đó, người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng bừa bãi với liều cao kéo dài khi chưa rõ tình trạng sức khỏe của bản thân.
Sâm Tây Bá Lợi Á và các chất thích nghi là những chế phẩm thảo dược giúp tăng khả năng chịu đựng trước sự kiệt sức tinh thần, không phải là thuốc đặc trị để chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý tâm thần kinh hay nội tiết [2]. Những người đang có bệnh nền, rối loạn nội tiết liên quan đến trục HPA, trầm cảm hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để đảm bảo an toàn. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ em cũng là những nhóm đối tượng nhạy cảm cần có sự tư vấn y khoa chuyên môn trước khi bổ sung bất kỳ chiết xuất dược liệu nào.
Áp dụng thực tế thế nào để đạt hiệu quả?
Trong đời sống lịch sử và hiện đại, chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á được sử dụng để hỗ trợ phục hồi sau ốm, cải thiện tình trạng suy nhược thể chất, mệt mỏi nhẹ và suy giảm trí nhớ [8]. Để đạt được mục tiêu điều hòa trục HPA và ổn định nồng độ cortisol trước các áp lực lặp đi lặp lại trong công việc, người dùng cần áp dụng theo hướng đa liều (dùng đều đặn nhiều ngày) thay vì chỉ uống một lần duy nhất [1]. Trong khi đó, việc dùng liều đơn sẽ phù hợp hơn cho các tình huống cần sự tỉnh táo và phản ứng nhanh trước căng thẳng tức thời thông qua hệ giao cảm - tủy thượng thận [1].
Các nghiên cứu cũng cho thấy sâm Tây Bá Lợi Á thường được sử dụng dưới dạng chiết xuất rễ chuẩn hóa hoặc kết hợp cùng các chất thích nghi khác như Rhodiola rosea và Schisandra chinensis (như trong chế phẩm ADAPT-232) để tối ưu hóa cơ chế bảo vệ tế bào qua NPY và Hsp70/Hsp72 [7]. Vì cortisol có nhịp sinh học tự nhiên đạt đỉnh vào buổi sáng và giảm thấp nhất vào buổi tối, người dùng nên ưu tiên sử dụng các thảo dược hỗ trợ năng lượng và sự tỉnh táo vào ban ngày, kết hợp với chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước và ngủ nghỉ hợp lý để bảo vệ trục HPA một cách bền vững.
Tóm lại, sâm Tây Bá Lợi Á là một chất thích nghi tự nhiên có cơ sở khoa học trong việc hỗ trợ cơ thể chống lại sự mệt mỏi và căng thẳng thông qua việc điều hòa trục HPA, kiểm soát cortisol và nitric oxide [2]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế, do đó độc giả nên xem đây là giải pháp hỗ trợ kết hợp cùng lối sống lành mạnh và luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi có vấn đề sức khỏe nền [8].
