Hiếm muộn đang trở thành nỗi lo của nhiều cặp vợ chồng hiện đại, trong đó nguyên nhân từ nam giới chiếm khoảng một nửa số trường hợp [1], [2]. Trong hành trình tìm kiếm giải pháp cải thiện chất lượng tinh binh, nhiều quý ông truyền tai nhau việc bổ sung các loại khoáng chất chống oxy hóa, đặc biệt là selen.

Thực tế, selen là một vi chất thiết yếu đóng vai trò quan trọng đối với khả năng sinh sản của nam giới [3]. Bằng chứng khoa học cho thấy việc bổ sung selen đúng liều lượng có thể giảm thiểu tổn thương do stress oxy hóa gây ra, từ đó hỗ trợ cải thiện khả năng vận động của tinh trùng và nâng cao tỷ lệ thụ thai [3], [4].

Bức tranh toàn cảnh về hiếm muộn nam và stress oxy hóa

Tình trạng vô sinh, hiếm muộn hiện ảnh hưởng đến khoảng 15% các cặp đôi trên toàn thế giới [1]. Thống kê cho thấy có khoảng 70 triệu cặp vợ chồng trên toàn cầu gặp khó khăn khi thụ thai sau ít nhất một năm quan hệ tình dục đều đặn mà không dùng biện pháp bảo vệ [2]. Đáng chú ý, 50% nguyên nhân xuất phát đơn thuần từ các vấn đề ở người chồng [1].

Trong số các yếu tố ảnh hưởng, sự suy giảm độ di động của tinh trùng được xem là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn tới vô sinh nam [1]. Những bất thường phổ biến về tinh dịch bao gồm số lượng tinh trùng ít, tinh trùng di động kém hoặc hình thái bất thường [2].

Tổn thương DNA tinh trùng do stress oxy hóa đóng vai trò then chốt trong bệnh sinh dẫn đến chất lượng tinh dịch kém [4]. Khi các gốc tự do (chất oxy hóa) tích tụ quá nhiều, chúng sẽ tấn công màng tế bào và cấu trúc di truyền của tinh trùng [3], [4]. Nam giới có khả năng sinh sản bình thường thường có nồng độ selen trong cơ thể cao hơn so với người bị vô sinh [3]. Ngược lại, nồng độ selen quá thấp liên quan mật thiết đến chất lượng tinh dịch kém và làm tăng nguy cơ vô sinh ở nam giới [3].

Cơ chế chống oxy hóa của selen lên tinh trùng

Selen là khoáng chất không thể thiếu cho quá trình phát triển mô tinh hoàn, sinh tinh và chức năng vận động của tinh trùng [4]. Trong cơ thể, tác động sinh hóa chính của selen là hoạt động như một chất chống oxy hóa thông qua enzym glutathione peroxidase phụ thuộc selen, bảo vệ màng tế bào và bào quan khỏi tổn thương peroxy hóa [4].

Khoáng chất này điều hòa quá trình sinh tinh chủ yếu qua trung gian của hai loại selenoprotein quan trọng [3]. Một trong số đó là phospholipid hydroperoxide glutathione peroxidase biểu hiện tại tế bào mầm tinh hoàn, và Selenoprotein P - loại protein huyết tương vận chuyển selen vào tinh hoàn [5]. Ngoài ra, selen còn được tích hợp trực tiếp vào bao ty thể của tinh trùng, từ đó tác động đến hành vi và chức năng vận động của tế bào này [6].

Nhờ cơ chế bảo vệ chống lại các gốc tự do (ROS), selen ngăn chặn sự phá hủy DNA, bảo toàn khả năng sống sót và di động tiến tới của tinh trùng [3], [5]. Đồng thời, sự có mặt của selen kích hoạt quá trình tiết testosterone, gián tiếp thúc đẩy tạo tinh trùng mới [3]. Nồng độ selen liên quan chặt chẽ đến số lượng, sức sống và hình thái bình thường của tinh trùng [3].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về selen đơn độc?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được triển khai để kiểm chứng hiệu quả của vi chất này trên người bệnh thực tế. Một nghiên cứu của Scott và các đồng nghiệp ghi nhận việc bổ sung selen với liều 100 mcg mỗi ngày trong 3 tháng đã làm tăng đáng kể độ di động của tinh trùng ở nam giới vô sinh [3].

Trong một nghiên cứu khác trên 64 nam giới có tinh trùng di động kém, bổ sung selen liều thông thường 100 mcg/ngày trong 3 tháng giúp cải thiện độ di động lên mức 28,2%, vượt trội so với mức 20,1% ở nhóm dùng giả dược [7]. Nghiên cứu kéo dài 12 tuần của nhóm tác giả Scott năm 1998 với mức liều 100 mcg/ngày trên nam giới giảm khả năng sinh sản cũng mang lại kết quả tăng độ di động tinh trùng tương tự [5].

Ở liều cao hơn, nghiên cứu của Safarinejad và Safarinejad năm 2009 cho nam giới vô sinh dùng 200 mcg selen mỗi ngày trong 26 tuần đã ghi nhận sự cải thiện chất lượng tinh dịch [5]. Cụ thể hơn, một thử nghiệm trên 105 nam giới có thông số tinh dịch bất thường sử dụng 200 mcg selen/ngày trong 26 tuần cho thấy: mật độ tinh trùng tăng lên 27,6 triệu/ml so với 22,4 triệu/ml ở nhóm đối chứng; độ di động tăng từ 22,1% lên 26,1%; hình thái bình thường tăng từ 7,2% lên 9,2% và thể tích tinh dịch tăng từ 2,7 ml lên 3,2 ml [7]. Nồng độ testosterone huyết thanh cũng tăng từ 17,4 nmol/l lên 20,1 nmol/l, đồng thời hai hormone LH và FSH đều giảm [7].

Hiệu quả tăng cường khi kết hợp selen với các chất chống oxy hóa

Bên cạnh dùng đơn lẻ, các nhà khoa học thường thử nghiệm phối hợp selen với những chất thu dọn gốc tự do khác để tối ưu hóa tác dụng. Nghiên cứu trên 104 nam giới kết hợp 200 mcg selen với 600 mg N-acetyl-cysteine (NAC) mỗi ngày trong 26 tuần đã nâng mật độ tinh trùng từ 21,6 triệu/ml lên 32,1 triệu/ml, độ di động từ 22,8% lên 29,2%, và thể tích tinh dịch từ 2,7 ml lên 3,4 ml [7].

Sự kết hợp giữa selen và vitamin E cũng được nghiên cứu rộng rãi. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mở trên 54 nam giới vô sinh chia làm hai nhóm: nhóm dùng vitamin E (400 mg) phối hợp selen (225 mcg) mỗi ngày trong 3 tháng, đối chứng với nhóm dùng vitamin B [8]. Kết quả cho thấy nhóm dùng vitamin E và selen có sự suy giảm rõ rệt chất chỉ thị peroxy hóa lipid (MDA) trong tinh dịch, đồng thời cải thiện độ di động của tinh trùng so với nhóm dùng vitamin B [8].

Đáng chú ý nhất là nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên 690 nam giới vô sinh có tinh trùng yếu và dị dạng vô căn, độ tuổi trung bình 28,5 [4]. Những bệnh nhân này được cho dùng phối hợp 200 mcg selen và 400 đơn vị vitamin E mỗi ngày trong ít nhất 100 ngày [4]. Sau 14 tuần, có 52,6% trường hợp (362 người) cải thiện tổng thể về độ di động hoặc hình thái tinh trùng, và ghi nhận tỷ lệ mang thai tự nhiên đạt 108% (75 cặp vợ chồng) [4].

Ở mức độ phòng thí nghiệm, thử nghiệm xử lý mẫu tinh dịch người trong 75 phút ở 37 độ C với hỗn hợp chứa serotonin, selen (2 mcg/ml), kẽm, vitamin D và vitamin E cho thấy độ di động toàn phần tăng từ 71,96% lên 82,85%, trong khi mức ROS giảm từ 8,97% xuống còn 4,23% [1]. Kết quả này mở ra tiềm năng ứng dụng hỗn hợp vi chất vào môi trường xử lý tinh trùng trong hỗ trợ sinh sản [1].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học

Dù nhiều báo cáo đưa ra kết quả tích cực, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Số lượng nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao về việc bổ sung selen vẫn còn hạn chế và cần được nhìn nhận thận trọng do thiết kế nghiên cứu [5].

Không phải thử nghiệm nào cũng cho kết quả cải thiện đồng nhất. Hawkes và các đồng nghiệp từng ghi nhận trong một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng rằng việc bổ sung liều 300 mcg selen/ngày kéo dài suốt 48 tuần không hề tạo ra sự thay đổi nào đối với tình trạng selen ở tinh hoàn hay chất lượng tinh dịch của nam giới [5].

Bên cạnh đó, sau khi ngừng bổ sung selen (hoặc selen kèm NAC) 26 tuần, tương đương hai chu kỳ sinh tinh, toàn bộ các chỉ số tinh dịch và nồng độ hormone đều trở về mức ban đầu trước điều trị [7]. Trong nghiên cứu kết hợp selen và vitamin E trên 690 người, vẫn có tới 36,6% trường hợp không đáp ứng sau 14 tuần điều trị [4]. Hiện tại, y học vẫn chưa có một phác đồ điều trị chuẩn xác định rõ ràng về liều lượng chống oxy hóa tối ưu cho vô sinh nam [8].

Hiểu lầm thường gặp: Càng uống nhiều càng tốt?

Nhiều nam giới vì nóng lòng có con nên tự ý mua các loại thực phẩm bổ sung liều cao uống kéo dài. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe.

Các y văn ghi nhận rằng cả nồng độ selen quá thấp lẫn quá cao đều có thể gây tác động tiêu cực lên số lượng và độ di động của tinh trùng [6]. Mức nồng độ tối ưu của selen trong tinh dịch hiện vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu xác định [6]. Việc cung cấp dinh dưỡng vừa đủ sẽ đảm bảo khả năng sinh sản tối ưu, trong khi việc bổ sung quá thừa mứa có thể dẫn đến tác dụng ngược [6].

Ngoài ra, selen không phải là phương thuốc "chữa bách bệnh" cho mọi trường hợp tinh trùng yếu. Một số bằng chứng chỉ ra rằng khiếm khuyết trong quá trình chuyển hóa selen vào tế bào tinh trùng có thể liên quan đến vô sinh nam, trường hợp này việc uống thông thường sẽ không mang lại kết quả [6].

Ai nên thận trọng khi dùng selen?

Nam giới có kết quả xét nghiệm tinh dịch đồ hoàn toàn bình thường không cần thiết phải tự ý dùng thêm các viên uống bổ sung vi chất chống oxy hóa liều cao. Bổ sung không đúng cách khi cơ thể không thiếu hụt có thể làm mất cân bằng nội môi [6].

Những người mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu liệu trình bổ sung. Tuyệt đối không tự ý dùng các liều vượt mức khuyến cáo kéo dài mà không có sự theo dõi y tế [6], [5]. Việc chẩn đoán và xác định nguyên nhân hiếm muộn cần được thực hiện tại các cơ sở y tế chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp hỗ trợ nào.

Áp dụng thực tế để nâng cao sức khỏe sinh sản

Để bảo vệ và cải thiện chất lượng tinh trùng, nam giới nên ưu tiên tối ưu hóa chế độ ăn uống hàng ngày. Các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu selen rất dễ tiếp cận, bao gồm cá, các sản phẩm thịt, sữa và các loại thực vật [5]. Bên cạnh selen, kẽm từ thịt, lúa mì và các loại hạt cũng là khoáng chất quan trọng cần được dung nạp cân đối để hỗ trợ quá trình sinh tinh [7], [5].

Đối với những người được chẩn đoán tinh trùng di động kém hoặc stress oxy hóa qua tinh dịch đồ, bác sĩ có thể cân nhắc phác đồ bổ sung selen với liều lượng từ 100 mcg đến 200 mcg mỗi ngày [3], [7]. Thời gian sử dụng thường kéo dài tối thiểu 3 tháng (khoảng 100 ngày đến 26 tuần) nhằm bao trọn chu kỳ sinh tinh của cơ thể [7], [4].

Việc phối hợp selen cùng vitamin E (như mức 400 mg hoặc 400 đơn vị) có thể được áp dụng để tăng hiệu quả giảm stress oxy hóa và nâng cao tỷ lệ thụ thai tự nhiên [8], [4]. Tuy nhiên, bất kỳ can thiệp nào cũng cần đi đôi với lối sống lành mạnh, hạn chế tiếp xúc độc chất và kiểm tra lại tinh dịch đồ định kỳ để đánh giá mức độ đáp ứng [8], [7].

Lời kết

Selen là khoáng chất thiết yếu đóng vai trò bảo vệ tinh trùng khỏi các tổn thương oxy hóa và hỗ trợ cải thiện khả năng di động ở nam giới hiếm muộn. Tuy nhiên, dưỡng chất này không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chuyên sâu và không mang lại hiệu quả tức thì. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng kết hợp với sự tư vấn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa sinh sản là chìa khóa an toàn, bền vững nhất giúp các cặp đôi gia tăng cơ hội đón nhận tin vui.