Nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung prebiotic với hy vọng kiểm soát cân nặng tự nhiên. Trào lưu này bắt nguồn từ thông tin prebiotic giúp đường ruột tự sản sinh hormone tạo cảm giác no GLP-1, tương tự các loại thuốc giảm cân nổi tiếng. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của phương pháp này đến đâu vẫn là dấu hỏi lớn.

Bổ sung prebiotic hỗ trợ kích thích tiết hormone no như PYY và GLP-1, nhưng hiệu quả giảm cân trên người chỉ ở mức rất khiêm tốn. Việc dùng chất xơ hòa tan không thể tạo ra tác dụng ép cân mạnh mẽ như thuốc điều trị chuyên biệt.

Prebiotic kích thích cơ thể tạo cảm giác no như thế nào?

Prebiotic bản chất là các chất xơ hòa tan lên men được mà cơ thể người không tự tiêu hóa được. Khi đi xuống đại tràng, chúng trở thành thức ăn cho các vi sinh vật đường ruột [1]. Quá trình chuyển hóa này tạo ra các chất chuyển hóa như axit béo chuỗi ngắn [1].

Các chất chuyển hóa từ hệ vi sinh vật có khả năng tương tác trực tiếp với tế bào nội tiết ruột và hệ thần kinh [1]. Sự kích hoạt này thúc đẩy giải phóng các peptide thần kinh và hormone ngoại vi liên quan đến hành vi ăn uống [1]. Điển hình trong số đó là việc tăng tiết hai hormone quan trọng: GLP-1 và PYY ở người béo phì khi có sự kết hợp của chất xơ inulin, oligofructose và vi khuẩn có lợi [1].

Bên cạnh đó, các chất xơ hòa tan và lên men tác động lên khoang miệng, dạ dày và ruột già, hỗ trợ kéo dài thời gian no [1]. Tuy nhiên, mức độ kích thích hormone tự nhiên này khác xa với nồng độ dược lý có trong các can thiệp y tế.

Nghiên cứu lâm sàng về prebiotic và cơn thèm ăn nói lên điều gì?

Dù cơ chế sinh học rất hứa hẹn, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên lại ghi nhận kết quả thực tế không đồng nhất.

Năm 2021, một thử nghiệm mù đôi, chéo ngẫu nhiên có đối chứng giả dược đánh giá tác động của 16 g chất xơ prebiotic dạng inulin mỗi ngày trên 35 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 [2]. Can thiệp kéo dài 6 tuần, xen kẽ 4 tuần rửa trôi, dùng maltodextrin làm đối chứng [2]. Dữ liệu từ 29 người hoàn thành cho thấy prebiotic không làm thay đổi ghrelin (p = 0,71), điểm đói (p = 0,62), độ no (p = 0,56) hay lượng calo nạp vào [2]. Thậm chí, nồng độ hormone no PYY sau bữa ăn ở nhóm đối chứng tăng trung bình 11,1 pg/ml, trong khi nhóm prebiotic là -0,3 pg/ml (p = 0,013) [2]. Nghiên cứu kết luận inulin không tác động lên hormone thèm ăn hay lượng năng lượng nạp vào ở nhóm bệnh nhân này [2].

Năm 2020, một phân tích hậu kiểm từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 81 bệnh nhân rối loạn trầm cảm nặng được công bố [3]. Người tham gia dùng prebiotic galactooligosaccharide, men vi sinh hoặc giả dược trong 8 tuần [3]. Kết quả cho thấy prebiotic không tạo ra tác động đáng kể nào lên cảm giác thèm ăn [3]. Không có sự khác biệt về chỉ số khối cơ thể (BMI) hay cân nặng giữa các nhóm can thiệp sau 8 tuần [3].

Một thử nghiệm hai giai đoạn công bố năm 2022 trên nam giới khỏe mạnh kiểm tra bổ sung 16 g inulin [4]. Ở giai đoạn cấp tính đầu tiên, đồ uống prebiotic giúp giảm lượng năng lượng nạp vào trong bữa trưa tự chọn (p = 0,017) và giảm calo nạp vào trong 24 giờ so với giả dược (p < 0,05) [4]. Tuy nhiên, sang giai đoạn 2 khi can thiệp kéo dài 21 ngày, các chỉ số nhân trắc học, điểm đói - no và nồng độ hormone PYY, ghrelin trong máu không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê [4].

Phân biệt hormone no tự nhiên và thuốc chủ vận GLP-1

Nhiều người lầm tưởng bổ sung prebiotic sẽ cho hiệu quả kiểm soát cân nặng ngang ngửa các loại thuốc kích thích thụ thể GLP-1. Đây là nhận định hoàn toàn sai lệch về mặt cơ chế và liều lượng tác động.

Bình thường, GLP-1 tự nhiên do tế bào L ở ruột non, tế bào alpha tuyến tụy và hệ thần kinh trung ương tiết ra, có nhiệm vụ kích thích tiết insulin phụ thuộc glucose và giảm glucagon [5]. Tại hệ thần kinh trung ương, GLP-1 tác động lên sợi thần kinh phế vị làm chậm làm rỗng dạ dày, đồng thời tác động lên thân não và vùng hạ đồi để ức chế thèm ăn [5].

Các loại thuốc chủ vận thụ thể GLP-1 khuếch đại hoạt tính này ở mức độ rất cao [5]. Một phân tích gộp năm 2017 trên 37 nghiên cứu ghi nhận mức giảm cân trung bình gộp là -1,59 kg khi dùng thuốc chủ vận GLP-1 [5]. Trong đó, lixisenatide giảm trung bình -0,21 kg, còn liraglutide giảm tới -2,51 kg [5]. Thuốc tác dụng kéo dài tiêm hàng tuần giảm cân nhiều hơn loại dùng hàng ngày (-1,67 kg so với -1,32 kg) [5].

Các tổng quan hệ thống năm 2022 và 2023 cũng chỉ ra thuốc hoặc truyền peptide GLP-1 làm giảm cảm giác đói rõ rệt trên thang đo thị giác (VAS), hỗ trợ giảm BMI từ 1,5 đến 16,0 kg/m2 trên người bệnh đặc thù [4, 5]. Prebiotic thông thường chỉ kích thích nồng độ nội sinh ở mức sinh lý bình thường, không đủ lực để tạo ra chuyển biến cân nặng lớn như thuốc [2, 6, 7].

Lợi ích thực sự và những hiểu lầm phổ biến

Prebiotic như inulin hay oligofructose mang lại lợi ích tốt cho hệ vi sinh vật ruột và hỗ trợ chuyển hóa [1]. Các chất xơ lên men này có thể hỗ trợ tạo cảm giác no ngắn hạn trong ngày khi dùng cùng bữa ăn [6, 8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng thường mắc phải hai hiểu lầm lớn:

  • Xem prebiotic là "thần dược ép cân": Các thử nghiệm kéo dài từ 3 tuần đến 8 tuần đều cho thấy prebiotic không làm giảm đáng kể trọng lượng cơ thể hay chỉ số BMI [1, 7, 8].
  • Cho rằng prebiotic luôn làm tăng hormone no PYY và GLP-1: Thực tế trên người đái tháo đường típ 2, việc bổ sung 16 g inulin mỗi ngày không hề làm tăng nồng độ PYY hay ghrelin máu [2].

Prebiotic chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa đường ruột, không thể thay thế cho chế độ ăn kiểm soát năng lượng và tập luyện.

Những đối tượng cần thận trọng khi bổ sung

Dù prebiotic là thành phần tự nhiên, không phải ai cũng dung nạp tốt loại chất xơ này ở liều cao.

Những người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm dễ gặp tác dụng phụ khi vi khuẩn lên men prebiotic nhanh chóng trong đại tràng. Quá trình lên men sinh hơi có thể gây đầy bụng, chướng hơi, đau quặn bụng và tiêu chảy.

Bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường hoặc các bệnh mạn tính chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung prebiotic liều lượng lớn. Việc tự ý dùng thực phẩm chức năng thay cho phác đồ chuẩn không mang lại hiệu quả giảm đường huyết hay giảm cân rõ rệt [2].

Gợi ý cách áp dụng prebiotic an toàn và hợp lý

Để nhận được lợi ích sức khỏe từ prebiotic mà không gặp rắc rối tiêu hóa, người dùng nên thực hiện các bước sau:

  • Ưu tiên thực phẩm tự nhiên: Nạp prebiotic từ thực phẩm giàu chất xơ hòa tan như tỏi, hành tây, măng tây, chuối, lúa mạch thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào bột bổ sung tinh chế.
  • Liều lượng thăm dò: Nếu dùng thực phẩm bổ sung chứa inulin, nên bắt đầu ở lượng nhỏ (khoảng 3–5 g mỗi ngày) rồi tăng dần nếu cơ thể thích nghi, tránh nạp ngay liều cao 16 g/ngày [7, 8].
  • Thời điểm sử dụng: Có thể dùng kèm bữa ăn sáng hoặc bữa ăn chính để hỗ trợ cảm giác no và làm chậm quá trình tiêu hóa trong ngày [4].
  • Kết hợp dưỡng chất: Kết hợp chất xơ lên men với nguồn đạm hợp lý, vì protein là chất có khả năng kích thích tiết hormone no mạnh mẽ nhất sau khi hấp thu ở ruột non [1].
  • Uống đủ nước: Bổ sung chất xơ hòa tan luôn cần đi kèm việc uống đủ nước hàng ngày để hệ tiêu hóa vận hành trơn tru.

Tóm lại, bổ sung prebiotic mang lại tác động tích cực cho sức khỏe tiêu hóa và có thể hỗ trợ cảm giác no ở mức khiêm tốn [6, 8]. Đây không phải giải pháp giảm cân thần tốc hay sự thay thế cho thuốc GLP-1 [1, 2]. Người dùng cần duy trì chế độ dinh dưỡng thâm hụt calo bền vững và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền trước khi bổ sung bất kỳ hoạt chất nào.