Sốt rét run nhưng thân nhiệt cao: nên uống nước ấm hay mát?

Cơn sốt ập đến thường kéo theo nghịch lý khó chịu: trán nóng hừng hực nhưng tay chân lạnh ngắt, người run rẩy từng cơn. Phản xạ tự nhiên khiến nhiều người vội vội vàng vàng tìm một ly nước nóng bốc khói để sưởi ấm cơ thể.

Tuy nhiên, việc chọn nước ấm hay nước mát khi thân nhiệt trung tâm đang tăng cao không đơn giản là thỏa mãn cảm giác tức thì. Uống sai loại nước có thể cản trở nỗ lực hạ nhiệt, thậm chí làm nặng thêm tình trạng mất nước của cơ thể.

Nghịch lý sốt cao nhưng rét run dưới góc nhìn sinh lý

Khi cơ thể đối mặt tác nhân gây sốt, trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi não bộ bị kích thích và nâng "ngưỡng nhiệt độ" chuẩn lên mức cao hơn bình thường. Dù thân nhiệt thực tế đo được đã lên tới 38,5 hay 39 độ C, cơ thể vẫn cảm nhận bản thân đang "quá lạnh" so với mức cài đặt mới.

Hệ quả là các phản xạ sinh nhiệt và giữ nhiệt được kích hoạt tối đa. Các mạch máu ngoại vi co lại để hạn chế thoát nhiệt khiến đầu ngón tay, ngón chân lạnh buốt; đồng thời cơ bắp co giật liên tục tạo thành cơn rét run nhằm sinh thêm nhiệt.

Lúc này, cảm giác ớn lạnh chỉ là tín hiệu thần kinh đánh lừa nhận thức. Thân nhiệt trung tâm thực chất đang ở mức rất cao và cơ thể cần thoát nhiệt thay vì tích tụ thêm lượng nhiệt từ bên ngoài.

Nên chọn nước mát hay ấm khi sốt cao rét run?

Câu trả lời tối ưu từ các cơ chế cân bằng thân nhiệt là chọn nước mát vừa phải (khoảng 15-22 độ C) hoặc nước ở nhiệt độ phòng, tránh dùng nước đá lạnh buốt hoặc nước nóng bỏng. Nước mát hỗ trợ hấp thu bớt nhiệt lượng dư thừa mà không gây kích ứng phản xạ co mạch quá mức.

Nếu người bệnh đang run lẩy bẩy và cực kỳ nhạy cảm với đồ mát, nước ấm nhẹ tương đương nhiệt độ phòng là giải pháp thỏa hiệp tạm thời. Nước ấm nhẹ giúp dịu cơn rét run về mặt cảm giác, nhưng tuyệt đối không dùng nước nóng trên 40 độ C vì sẽ trực tiếp tiếp thêm nhiệt lượng cho cơ thể đang sốt.

Nguyên tắc quan trọng nhất lúc này là duy trì bù dịch đều đặn. Việc thiếu hụt thể tích dịch tuần hoàn do sốt và mất mồ hôi sẽ khiến quá trình điều hòa thân nhiệt sụp đổ nhanh hơn nhiều so với việc chỉ băn khoăn vài độ chênh lệch của nước uống.

Nước mát hạ nhiệt trung tâm: Nghiên cứu khoa học nói gì?

Tác động của nhiệt độ nước uống lên thân nhiệt trung tâm đã được kiểm chứng rõ nét qua nhiều thử nghiệm sinh lý học khi cơ thể rơi vào tình trạng tăng nhiệt.

Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2010 phân tích 10 thử nghiệm lâm sàng về việc dùng nước lạnh đối với điều hòa thân nhiệt trong điều kiện môi trường nóng ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng đồ uống lạnh có khả năng làm giảm tốc độ gia tăng thân nhiệt trung tâm ở 3 trên 7 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn phân tích, đồng thời cải thiện hiệu suất vận động thêm 10% ở 4 thử nghiệm đánh giá thể lực ^[1]. Dù vậy, tổng quan này cũng lưu ý các bằng chứng hiện có còn chưa đồng nhất và cần thêm dữ liệu tiêu chuẩn hóa ^[1].

Tiếp tục làm rõ cơ chế này, một thử nghiệm ngẫu nhiên thực hiện trên 7 nam giới (độ tuổi trung bình 32,8 ± 6,1 tuổi) thực hiện bài tập đạp xe kéo dài 90 phút ở điều kiện môi trường 28 độ C và độ ẩm 70% ^[2]. Những người tham gia được uống dung dịch điện giải chứa carbohydrate 7,4% ở nhiệt độ 4 độ C hoặc 37 độ C với liều lượng 2,3 ml/kg cân nặng mỗi 10 phút ^[2]. Kết quả ghi nhận mức tăng nhiệt độ da (0,22 ± 1,1 độ C so với 1,14 ± 0,9 độ C; P = 0,02) cũng như mức tăng thân nhiệt trung bình (1,2 ± 0,3 độ C so với 1,6 ± 0,3 độ C; P = 0,03) ở nhóm uống nước mát 4 độ C đều thấp hơn rõ rệt so với nhóm uống nước ấm 37 độ C ^[2]. Mức trữ nhiệt của cơ thể ở nhóm dùng nước mát cũng giảm đáng kể ^[2].

Những số liệu này khẳng định việc đưa dịch lỏng mát vào đường tiêu hóa có tác dụng trực tiếp làm tiêu hao một phần nhiệt lượng cơ thể thông qua truyền nhiệt dẫn truyền.

Tác động của nhiệt độ nước tới lượng dịch hấp thu

Mục tiêu cốt lõi khi sốt là chống mất nước. Nhiệt độ của nước ảnh hưởng trực tiếp đến khẩu vị và lượng nước mà người bệnh thực tế có thể uống vào.

Một tổng quan hệ thống năm 2012 tổng hợp các nghiên cứu đánh giá mối liên hệ giữa nhiệt độ đồ uống và hành vi bù dịch ^[3], ^[4]. Phân tích gộp trên 5 nghiên cứu chỉ ra rằng người tham gia có xu hướng tiêu thụ nhiều hơn khoảng 50% lượng nước khi được cung cấp đồ uống mát hoặc lạnh so với đồ uống ấm (từ 22 độ C trở lên) ^[3], ^[4]. Phân tích phân nhóm trên 4 nghiên cứu đánh giá tình trạng mất nước cho thấy việc dùng nước mát hoặc lạnh giúp giảm mức độ mất nước tương đương 1,3% trọng lượng cơ thể (khoảng tin cậy 95%: 0,9 - 1,6%; p < 0,001) ^[3], ^[4]. Hầu hết các thử nghiệm đều ghi nhận nước lạnh (0-10 độ C) hoặc nước mát (10-22 độ C) được ưa thích vượt trội so với nước ấm ^[3], ^[4].

Nhiều dữ liệu trước đó cũng cho thấy nhiệt độ nước uống tối ưu cho việc bù dịch tự nguyện nằm trong khoảng 15-21 độ C ^[5]. Trong một thử nghiệm vận động kéo dài 6 giờ, người tham gia tiêu thụ nước ở 15 độ C nhiều hơn đáng kể so với nước ở 40 độ C, và mức uống đạt đỉnh khi dùng nước 15 độ C; nhiệt độ quá lạnh hoặc quá ấm đều khiến tổng lượng nước uống vào bị sụt giảm ^[5].

Tại môi trường lao động nhiệt đới, một nghiên cứu trên 10 nam giới khỏe mạnh so sánh mức tiêu thụ giữa nước lạnh và đồ uống ở nhiệt độ phòng (khoảng 25-40 độ C theo nhiệt độ môi trường) ^[6]. Kết quả cho thấy lượng nước uống tuyệt đối giữa hai đợt thử nghiệm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (1730 ± 316 ml ở nhóm nước lạnh so với 1510 ± 219 ml ở nhóm nhiệt độ phòng, p > 0,05) với tốc độ uống tương đương nhau (608 ± 88 ml/30 phút so với 674 ± 82 ml/30 phút) ^[6]. Điều này chứng minh nước ở nhiệt độ phòng vẫn duy trì được khả năng bù nước rất tốt khi điều kiện không cho phép làm mát đồ uống ^[6].

Giải tỏa hiểu lầm: Uống nước mát có làm nghẽn dạ dày?

Một quan niệm sai lầm phổ biến là uống nước mát hoặc lạnh sẽ làm "đông cứng" dạ dày, khiến nước bị giữ lại lâu và làm chậm quá trình hấp thu vào máu ^[7].

Báo cáo phân tích năm 2017 về việc bù dịch đã bác bỏ quan điểm này ^[7]. Cơ chế làm rỗng dạ dày (chuyển dịch từ dạ dày xuống ruột non) chủ yếu được điều hòa bởi thể tích chất lỏng trong dạ dày và mật độ năng lượng của đồ uống, chứ không phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ ^[7].

Nếu nhiệt độ có ảnh hưởng đến tốc độ làm rỗng dạ dày thì tác động đó cũng chỉ ở mức độ rất nhỏ và kéo dài không quá 5 phút ^[7]. Nguyên nhân là dịch lỏng sau khi vào cơ thể sẽ nhanh chóng được làm ấm lên bởi thân nhiệt trung tâm đang tăng cao ^[7]. Ngược lại, nhờ độ ngon miệng cao hơn, nước mát giúp người bệnh uống được thể tích lớn hơn, chính thể tích dạ dày tăng lên này mới là yếu tố thúc đẩy dạ dày làm rỗng nhanh hơn để vận chuyển nước tới ruột hấp thu ^[7], ^[5].

Khuyên người đang có thân nhiệt cao kiêng hoàn toàn nước mát là một sự suy diễn thiếu cơ sở khoa học, vô tình làm giảm lượng dịch nạp vào cơ thể ^[7].

Ai nên thận trọng khi uống nước mát?

Dù nước mát có lợi thế hạ nhiệt và kích thích uống nhiều, một số nhóm đối tượng cần có sự điều chỉnh linh hoạt:

• Trẻ nhỏ đang sốt cao kèm run giật: Hướng dẫn từ các tổ chức nhi khoa khuyến khích dùng đồ uống mát có hương vị để kích thích trẻ uống, bởi việc thêm 15-20 mmol/L muối natri có thể tăng lượng uống tự nguyện lên tới 90% so với nước lọc ^[8]. Tuy nhiên, nếu trẻ quấy khóc và từ chối đồ mát do đang rét run dữ dội, cha mẹ nên chuyển sang nước ở nhiệt độ phòng để tránh làm trẻ hoảng sợ.
• Người có bệnh lý hô hấp kèm theo: Những người đang viêm họng cấp mủ, viêm amidan hoặc có tiền sử co thắt phế quản có thể bị kích ứng phản xạ ho khi nuốt nước đá quá lạnh. Với nhóm này, nước ở nhiệt độ phòng (khoảng 22-25 độ C) là lựa chọn an toàn.
• Người có hệ tiêu hóa mẫn cảm: Người thường xuyên bị hội chứng ruột kích thích hoặc rối loạn tiêu hóa khi tiếp xúc nhiệt độ lạnh đột ngột nên chọn nước hơi ấm nhẹ để tránh co thắt đại tràng.
• Bệnh nhân mắc bệnh tim mạch, suy thận: Cần tuân thủ chỉ định chặt chẽ của bác sĩ điều trị về tổng lượng dịch bù mỗi ngày, không được uống tự do số lượng lớn.

Hướng dẫn thực hành bù dịch đúng cách khi sốt rét run

Để cân bằng giữa việc xoa dịu cảm giác rét run và hỗ trợ cơ thể hạ nhiệt trung tâm, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Phân tầng nhiệt độ nước theo từng giai đoạn sốt: Khi cơ thể đang ở pha rét run đỉnh điểm, hãy uống từng ngụm nhỏ nước ở nhiệt độ phòng hoặc hơi ấm nhẹ (khoảng 25-30 độ C) để làm dịu niêm mạc họng và giảm co giật cơ miệng. Khi cơn rét run lắng xuống và cơ thể chuyển sang giai đoạn vã mồ hôi nóng bừng, hãy chuyển sang dùng nước mát (khoảng 15-20 độ C) để hỗ trợ quá trình giải phóng nhiệt.
• Cách uống nước hiệu quả: Uống từng ngụm nhỏ, rải đều liên tục sau mỗi 10-15 phút thay vì uống ực một cốc lớn khi thấy khát. Việc duy trì thể tích dịch ổn định trong dạ dày giúp thúc đẩy quá trình hấp thu nước vào hệ tuần hoàn ^[7].
• Bổ sung hương vị và điện giải: Khi mất nhiều nước qua mồ hôi, dùng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, hoặc nước có pha chút hương vị trái cây tự nhiên. Nghiên cứu cho thấy đồ uống có hương vị thơm ngon và chứa chất điện giải giúp lượng dịch tiêu thụ tăng lên rõ rệt so với nước lọc đơn thuần ^[6], ^[5], ^[8].
• Kết hợp chăm sóc ngoại vi: Mặc quần áo rộng rãi, thoáng khí từ chất liệu cotton. Tuyệt đối không trùm chăn bông kín mít khi đang rét run vì sẽ chặn đứng con đường tản nhiệt của da, khiến thân nhiệt trung tâm tăng vọt lên mức nguy hiểm.

Lựa chọn giữa nước mát hay nước ấm khi sốt rét run không phải là sự đối đầu tuyệt đối, mà là nghệ thuật lắng nghe cơ thể theo từng giai đoạn bệnh. Nước mát là trợ thủ hạ nhiệt và duy trì thể tích nước khoa học, trong khi nước nhiệt độ phòng mang lại sự dễ chịu cho cảm giác ban đầu. Quan trọng nhất, hãy nhớ rằng uống đủ nước và tìm đến cơ sở y tế khi cơn sốt kéo dài mới là chìa khóa bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.