Sử dụng màn hình kép (dual screen) có làm tăng căng cơ cổ hơn màn hình đơn?

Thiết lập hai màn hình máy tính đang trở thành lựa chọn phổ biến tại nhiều văn phòng nhằm tăng không gian hiển thị và nâng cao hiệu suất làm việc. Tuy nhiên, đi kèm với sự tiện lợi đó là tình trạng ngày càng nhiều người phàn nàn về cảm giác căng cứng cổ, mỏi vai gáy và nhức mắt sau nhiều giờ ngồi máy tính. Liệu việc sử dụng màn hình kép có thực sự khiến các bó cơ vùng cổ phải chịu tải trọng lớn hơn so với khi dùng một màn hình đơn?

Câu trả lời là có, việc sử dụng hai màn hình thường xuyên làm gia tăng chuyển động xoay cổ lặp đi lặp lại và phân bổ tải trọng bất đối xứng lên các cơ nâng đỡ vùng cổ và vai gáy. Mức độ căng cơ phụ thuộc rất lớn vào cách bố trí góc đặt màn hình cũng như tính chất công việc văn phòng hằng ngày.

Thực trạng nhức mỏi cổ vai gáy ở người làm việc với máy tính

Đau cổ và mỏi vai gáy hiện là một trong những rối loạn cơ xương khớp phổ biến hàng đầu trong môi trường văn phòng hiện đại ^[1]. Tỷ lệ nhân viên văn phòng tại châu Âu gặp phải triệu chứng đau cổ ước tính lên tới 31% ^[1]. Thói quen ngồi sai tư thế cùng các trạm làm việc không đáp ứng đúng hướng dẫn công thái học được xác định là nguyên nhân chính dẫn tới tình trạng này ^[1].

Tình trạng đau mỏi cổ kéo dài không chỉ gây khó chịu tức thời mà còn ảnh hưởng đến chất lượng sống của người lao động. Hiện tượng này dẫn tới các giai đoạn phải nghỉ làm, giảm hiệu suất công việc và làm gia tăng chi phí chăm sóc y tế ^[1]. Thậm chí, tư thế làm việc sai lệch kéo dài còn có khả năng gây ảnh hưởng bất lợi đến chức năng hô hấp của cơ thể ^[1]. Do đó, việc tìm hiểu tác động cơ sinh học từ các thiết bị ngoại vi như màn hình máy tính là vấn đề sức khỏe nghề nghiệp vô cùng cấp thiết.

Cơ chế khiến màn hình kép làm tăng căng cơ cổ và cơ thang

Khi bạn làm việc trên một màn hình đơn đặt chính diện, tầm nhìn thường chỉ dao động trong một góc hẹp trước mặt. Đầu và cổ duy trì ở vị trí trung tính tương đối ổn định, giúp trọng lượng đầu được phân bổ đều lên các đốt sống và hệ thống cơ nâng đỡ. Ngược lại, việc mở rộng diện tích hiển thị bằng hai màn hình buộc người dùng phải liên tục thực hiện các chuyển động xoay trục cổ sang trái và sang phải.

Vùng cổ được nâng đỡ bởi nhiều nhóm cơ phức tạp, trong đó cơ thang trên (upper trapezius), cơ dựng gai đốt sống cổ (cervical erector spinae) và cơ ức đòn chũm đóng vai trò then chốt trong việc giữ vững tư thế và xoay đầu. Khi bạn liên tục liếc nhìn hoặc quay cổ về một phía để đối chiếu tài liệu, các sợi cơ này phải co thắt liên tục mà không có thời gian nghỉ ngơi. Việc giữ đầu lệch trục trong thời gian dài khiến cơ thang bị kéo căng đẳng trường, dẫn tới giảm lưu thông máu cục bộ và gây cảm giác đau mỏi, xơ cứng cơ vai gáy.

Bằng chứng khoa học: Cách bố trí màn hình kép tác động tới cơ cổ

Một nghiên cứu đã tiến hành đánh giá chi tiết ảnh hưởng cơ sinh học của các cách bố trí màn hình kép lên hoạt động của cơ cổ vai và sự thay đổi tư thế đầu cổ ^[2]. Thử nghiệm được thực hiện trên 20 người tình nguyện khỏe mạnh trong độ tuổi từ 19 đến 26 ^[2]. Các tình nguyện viên được yêu cầu thực hiện ba nhiệm vụ văn phòng gồm đọc văn bản, gõ phím và tìm kiếm thông tin trong vòng 30 phút trên hai kiểu bố trí màn hình kép: kiểu chữ V (hai màn hình đặt góc chữ V hơi nghiêng vào nhau) và kiểu chữ L ^[2].

Các nhà nghiên cứu đã sử dụng thiết bị đo điện cơ bề mặt để ghi lại hoạt động của các nhóm cơ: cơ dựng gai đốt sống cổ hai bên, cơ ức đòn chũm và cơ thang trên ^[2]. Đồng thời, các góc nghiêng bên, góc xoay trục và góc gập cổ cũng được đo lường chính xác bằng cảm biến quang học ^[2]. Kết quả cho thấy hoạt động cơ ở vị trí cơ thang trên bên trái và cơ dựng gai đốt sống cổ bên phải khi sử dụng bố trí kiểu chữ V cao hơn đáng kể so với kiểu chữ L ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về góc xoay và góc gập đầu cổ giữa hai kiểu bố trí màn hình trong các tác vụ đọc và gõ phím ^[2]. Riêng với tác vụ tìm kiếm thông tin, sự khác biệt về góc xoay và gập cổ giữa hai bố trí không có ý nghĩa thống kê ^[2]. Đáng chú ý, điểm số mỏi thị giác đánh giá qua thang đo tương tự thị giác (VAS) ở kiểu bố trí chữ V cao hơn rõ rệt so với bố trí chữ L ^[2]. Điều này chứng minh rằng việc sắp xếp góc nghiêng giữa hai màn hình không phù hợp sẽ làm tăng tải trọng lên cơ thang và cơ dựng cột sống cổ một cách đáng kể ^[2].

Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng có giới hạn nhất định khi chỉ thực hiện thử nghiệm trong thời gian ngắn là 30 phút cho mỗi tác vụ trên nhóm đối tượng trẻ tuổi từ 19 đến 26 ^[2]. Tác động tích lũy trong ca làm việc thực tế kéo dài 8 tiếng mỗi ngày hoặc trên những người lớn tuổi có thể còn phức tạp hơn.

Không chỉ đau cổ: Màn hình kép còn làm tăng gánh nặng cho cơ mắt

Mối liên hệ giữa vùng cổ và mắt là sự phối hợp tự nhiên của hệ vận động; khi cơ mắt căng thẳng, vùng cơ cổ cũng có xu hướng co cứng để giữ vững thị trường nhìn. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã so sánh hoạt động của cơ vòng mi (orbicularis oculi) khi làm việc trên màn hình đơn và màn hình kép ^[3]. Thử nghiệm được tiến hành trên 10 nhân viên văn phòng trong độ tuổi từ 22 đến 27 bằng hệ thống đo điện cơ MP150 ^[3].

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt động của cơ vòng mi khi làm việc với một màn hình đơn giảm đáng kể so với khi sử dụng thiết lập hai màn hình ^[3]. Cụ thể, mức độ co cơ vòng mi ở điều kiện dùng một màn hình thấp hơn rõ rệt so với hai điều kiện dùng màn hình kép ^[3]. Nghiên cứu kết luận rằng việc sử dụng hai màn hình làm gia tăng hoạt động của cơ mắt, dẫn đến mỏi mắt nhanh hơn ^[3].

Để giảm thiểu tình trạng mỏi mắt, nghiên cứu khuyến nghị người dùng máy tính nên ưu tiên sử dụng một màn hình đơn hoặc nếu dùng màn hình kép thì nên dùng hai màn hình giống hệt nhau từ cùng một nhà sản xuất ^[3]. Sự chênh lệch về độ sáng, độ phân giải hoặc kích thước giữa hai màn hình khác loại có thể khiến cơ mắt phải liên tục điều tiết để bù trừ, từ đó gián tiếp thúc đẩy thói quen đưa đầu và cổ lại gần màn hình hơn để nhìn rõ, làm tăng thêm áp lực lên đốt sống cổ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng màn hình kép

Nhiều người lầm tưởng rằng màn hình càng lớn và số lượng càng nhiều thì hiệu suất làm việc càng tự động tăng lên mà không gây hại cho sức khỏe. Thực tế, không gian hiển thị rộng hơn thường kéo theo phạm vi chuyển động của mắt và đầu rộng hơn mức bình thường. Nếu người dùng không biết cách sắp xếp nội dung hiển thị, đầu sẽ phải liên tục xoay qua lại giữa hai cực của bàn làm việc, tạo ra vi chấn thương lặp lại trên các gân cơ vùng cổ.

Một hiểu lầm phổ biến khác là đặt điểm giao nhau của hai màn hình ngay chính giữa tầm mắt khi cả hai đều được sử dụng với tần suất như nhau. Khi đó, người dùng không có một màn hình trung tâm thực sự mà liên tục phải giữ cổ ở tư thế hơi xoay sang một bên để nhìn vào một trong hai nửa màn hình. Việc duy trì tư thế cổ xoay lệch góc liên tục trong nhiều giờ liền là thủ phạm chính gây co rút cơ thang một bên và vẹo cơ cổ.

Ai nên đặc biệt thận trọng khi thiết lập đa màn hình?

Người có tiền sử thoái hóa đốt sống cổ, thoát vị đĩa đệm cổ hoặc thường xuyên bị đau mỏi vai gáy mạn tính cần hết sức lưu ý. Việc xoay cổ liên tục có thể làm gia tăng ma sát tại các khớp liên mấu đốt sống và chèn ép rễ thần kinh, khiến cơn đau trở nên trầm trọng hơn.

Những người làm công việc đòi hỏi phải nhập liệu liên tục từ văn bản giấy sang máy tính hoặc phải đối chiếu dữ liệu giữa hai cửa sổ cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Nếu không có giá đỡ tài liệu ngang tầm mắt và bố trí màn hình hợp lý, các nhóm cơ nâng đỡ vùng cổ sẽ nhanh chóng bị quá tải. Người đã có tật khúc xạ hoặc bệnh lý về mắt cũng cần cẩn trọng vì mỏi mắt sẽ khiến tư thế đầu cổ bị sai lệch theo phản xạ tự nhiên.

Hướng dẫn bố trí màn hình và can thiệp giảm căng cơ hiệu quả

Các can thiệp công thái học đúng cách và bài tập trị liệu đã được chứng minh mang lại hiệu quả rất tích cực cho nhân viên văn phòng bị đau cổ ^[4]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 6 tháng cho thấy việc áp dụng các bài tập vận động kết hợp với điều chỉnh công thái học bàn làm việc, cũng như phương pháp tập luyện đơn thuần, đã làm giảm đáng kể mức độ đau cổ ở những người làm công việc bàn giấy ^[4]. Các bài tập tăng cường cơ gập cổ sâu và cải thiện kiểm soát tư thế giúp khôi phục sự cân bằng cơ và giảm bớt tình trạng đau nhức dai dẳng ^[4].

Để hạn chế căng cơ thang và cơ cổ khi sử dụng màn hình kép, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Xác định màn hình chính: Nếu bạn dành 70% thời gian cho một tác vụ, hãy đặt màn hình đó ngay chính giữa trước mặt. Màn hình phụ nên đặt chếch sang bên mắt thuận với góc nghiêng vừa phải để giảm biên độ xoay cổ.
• Đồng bộ thông số hiển thị: Nên chọn hai màn hình cùng kích cỡ, độ phân giải và cân chỉnh độ sáng tương đương để giảm tải cho cơ vòng mi ^[3].
• Điều chỉnh độ cao: Mép trên của màn hình nên ngang hoặc thấp hơn tầm mắt một chút từ 5 đến 10 cm, giúp mắt nhìn xuống tự nhiên và cổ không bị ưỡn quá mức.
• Rèn luyện và nghỉ ngơi: Tích cực thực hiện các bài tập vận động cổ nhẹ nhàng và các bài tập cơ gập cổ sâu theo hướng dẫn chuyên môn để duy trì độ dẻo dai cho cơ bắp ^[4].

Tóm lại, việc sử dụng hai màn hình hoàn toàn có thể làm tăng mức độ căng cơ cổ và cơ thang nếu người dùng liên tục xoay đầu quá mức. Bằng cách sắp xếp góc nhìn hợp lý, chọn màn hình đồng bộ và thường xuyên vận động ngắt quãng, bạn có thể tận dụng tối đa tiện ích công việc mà vẫn bảo vệ tốt hệ cơ xương khớp vùng cổ. Nếu tình trạng đau mỏi cổ kéo dài không thuyên giảm, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp.