Nhiều phụ nữ sau sinh có thói quen nhâm nhi một tách trà thảo mộc ấm áp để thư giãn tinh thần và làm dịu đường tiêu hóa. Trong đó, trà bạc hà Âu với hương thơm tươi mát là lựa chọn phổ biến hàng đầu của nhiều gia đình. Tuy nhiên, không ít bà mẹ bỉm sữa lại rỉ tai nhau rằng uống trà bạc hà có thể gây "tắt sữa", khiến lượng sữa mẹ sụt giảm nhanh chóng.

Thực tế, mối lo ngại này bắt nguồn từ việc tinh dầu bạc hà đậm đặc có chứa hoạt chất gây ức chế quá trình tạo sữa trong các thử nghiệm tiền lâm sàng. Đối với trà bạc hà pha loãng từ lá thông thường, bằng chứng về việc gây mất sữa đột ngột ở người chưa thực sự rõ ràng, nhưng việc tiêu thụ lượng lớn hoặc dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ bạc hà Âu lại tiềm ẩn rủi ro giảm tiết sữa mẹ.

Băn khoăn của mẹ nuôi con bú về trà bạc hà

Trong giai đoạn cho con bú, chế độ ăn uống của người mẹ luôn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa vì bất kỳ hoạt chất nào nạp vào cơ thể cũng có thể tác động đến sức khỏe của mẹ và chất lượng nguồn sữa. Bạc hà và các chế phẩm từ bạc hà Âu (Mentha piperita) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống thường nhật. Trà bạc hà thường được dùng nhằm hỗ trợ giảm cảm giác buồn nôn, đầy hơi hoặc làm dịu chứng khó tiêu ở giai đoạn trước và sau sinh [1].

Tuy vậy, trong dân gian và y học cổ truyền ở nhiều nơi, bạc hà lại được lưu truyền như một liệu pháp giúp giảm tiết sữa khi người mẹ bước vào giai đoạn cai sữa [2]. Sự đối nghịch giữa công dụng làm dịu tiêu hóa và lời đồn "làm cạn dòng sữa" khiến không ít sản phụ hoang mang, đặc biệt là những người vốn đã có tâm lý lo lắng về nguồn sữa của mình.

Nỗi sợ thiếu sữa là một rào cản tâm lý rất lớn đối với phụ nữ sau sinh. Một khảo sát thực hiện năm 2021 tại Tây Úc trên 423 bà mẹ gặp khó khăn trong việc nuôi con bú cho thấy, có tới 44% sản phụ có cảm giác nhận thức rằng mình bị thiếu sữa trong vòng 3 tuần đầu sau sinh [3]. Đáng chú ý, 74% trong số những bà mẹ lo lắng thiếu sữa này đưa ra lý do là do em bé có vẻ không thỏa mãn sau mỗi cữ bú, và 66% đã vội vã cho con dùng thêm sữa công thức trước khi nhận được tư vấn từ chuyên gia [3]. Khi tâm lý đã sẵn có sự hoang mang, việc vô tình uống một vài ngụm trà bạc hà rồi thấy lượng sữa hút ra có vẻ giảm đi rất dễ khiến các mẹ quy kết hoàn toàn trách nhiệm cho loại thảo mộc này.

Cơ chế menthol tác động lên tế bào tiết sữa

Để làm rõ liệu bạc hà có thực sự ức chế tạo sữa hay không, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích ở cấp độ tế bào và phân tử. Bạc hà Âu theo truyền thống vốn được xem như một chất hỗ trợ tiêu sữa (antigalactagogue), nhưng cơ chế cụ thể chỉ mới được sáng tỏ gần đây [2].

Một công trình nghiên cứu công bố vào năm 2020 đã làm sáng tỏ cách thức tác động của các thành phần trong tinh dầu bạc hà lên mô hình tế bào biểu mô tuyến vú (MEC) [2]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng tinh dầu bạc hà (PMO) có khả năng ức chế trực tiếp quá trình sản xuất beta-casein, một trong những protein sữa quan trọng nhất [2]. Đồng thời, sự xuất hiện của tinh dầu bạc hà còn gây ra hiện tượng phì đại các giọt lipid trong tế bào chất (CLD) [2].

Đi sâu vào con đường truyền tín hiệu sinh sữa, các nhà nghiên cứu phát hiện tinh dầu bạc hà làm bất hoạt đáng kể hai yếu tố then chốt là STAT5 và mTOR [2]. Đây là hai con đường tín hiệu tối quan trọng thúc đẩy sự tổng hợp protein và chất béo của sữa mẹ.

Đặc biệt, khi tách riêng từng hợp chất, menthol - hoạt chất chính tạo nên vị cay the đặc trưng của bạc hà Âu - chính là thủ phạm gây ra sự suy giảm beta-casein, làm phì đại giọt lipid và bất hoạt STAT5 cùng mTOR [2]. Trong khi đó, các thành phần khác có trong cây bạc hà như eucalyptol hay menthyl acetate lại không thể hiện tác dụng ức chế này trên tế bào biểu mô tuyến vú [2].

Các nhà khoa học còn nhận diện được rằng trên các tế bào biểu mô tuyến vú có biểu hiện của TRPM8 và TRPA1, vốn là các thụ thể cảm nhận nhiệt độ lạnh tiếp nhận phân tử menthol [2]. Khi menthol kích hoạt các thụ thể này, dòng truyền tín hiệu sẽ dẫn đến việc ức chế tổng hợp thành phần sữa mẹ [2]. Tác động ức chế hai thụ thể STAT5 và mTOR khi dùng menthol cũng được ghi nhận trên tế bào biểu mô phế nang tuyến vú của chuột đang trong thời kỳ tiết sữa [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về bạc hà và sữa mẹ?

Khi xem xét tác động của bạc hà, điều tối quan trọng là phải phân định rạch ròi giữa việc uống chiết xuất đậm đặc, uống trà thảo mộc thông thường và sử dụng chế phẩm bạc hà bôi ngoài da.

Khảo sát cắt ngang trên quy mô toàn quốc tại Úc vào năm 2022 về việc sử dụng các sản phẩm y học bổ sung cho thấy, trà bạc hà và trà hoa cúc là những loại thảo mộc rất phổ biến được phụ nữ dùng để làm dịu chứng khó tiêu và buồn nôn trước cũng như sau khi sinh [1]. Tuy nhiên, báo cáo này cũng nêu rõ những quan ngại y khoa xoay quanh việc nuốt phải hoặc dung nạp tinh dầu bạc hà hay các dạng chiết xuất bạc hà cô đặc trong giai đoạn mang thai và cho con bú [1]. Tinh dầu chứa hàm lượng menthol rất cao, khác xa với lượng menthol khuếch tán trong một túi trà nhúng nhẹ.

Ở khía cạnh sử dụng ngoài da, bạc hà Âu lại cho thấy những lợi ích nhất định mà không ghi nhận ảnh hưởng tiêu cực lên việc tiết sữa toàn thân. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện năm 2007 nhằm đánh giá hiệu quả của nước bạc hà (peppermint water) trong việc phòng ngừa nứt đầu ti ở các bà mẹ sinh con so [4]. Nghiên cứu chia các sản phụ thành nhóm can thiệp dùng bông thấm nước bạc hà đắp lên núm vú và quầng vú sau mỗi cữ bú (từ ngày 1 đến ngày 14 và rửa sạch trước cữ bú tiếp theo), so sánh với nhóm đối chứng dùng chính sữa mẹ vắt ra để thoa [4]. Kết quả theo dõi qua các mốc 4 ngày, 8 ngày, 14 ngày và tuần thứ 6 cho thấy nước bạc hà mang lại hiệu quả hỗ trợ bảo vệ mô da núm vú khi cho con bú [4].

Cùng năm 2007, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên khác được tiến hành trên 216 sản phụ sinh con so để so sánh gel bạc hà, thuốc mỡ lanolin và gel giả dược [5]. Mỗi nhóm gồm 72 bà mẹ thoa chế phẩm liên tục trong 14 ngày [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nứt núm vú ở nhóm dùng gel bạc hà thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng lanolin hoặc giả dược (p = 0.01) [5]. Nguy cơ tương đối về nứt núm vú ở nhóm dùng lanolin cao hơn rõ rệt (RR: 2.41, KTC 95%: 1.20 - 3.01) so với nhóm thoa gel bạc hà (RR: 1.85, KTC 95%: 1.64 - 3.10) [5]. Thử nghiệm kết luận việc bôi gel bạc hà dự phòng có hiệu quả giảm tổn thương đầu ti và khuyến nghị kết hợp biện pháp này cùng việc hướng dẫn kỹ thuật khớp ngậm đúng [5].

Như vậy, các bằng chứng lâm sàng hiện có chỉ ra rằng việc thoa ngoài da các chế phẩm chứa nồng độ bạc hà tiêu chuẩn giúp phòng ngừa tổn thương đầu ti và không làm suy giảm nguồn sữa mẹ [1, 8]. Trong khi đó, việc uống tinh dầu hoặc nạp menthol liều cao lại tiềm ẩn nguy cơ ức chế tế bào tiết sữa theo các mô hình tiền lâm sàng [2].

Bằng chứng hiện nay có điểm mạnh và hạn chế gì?

Điểm mạnh của các bằng chứng khoa học là đã xác định chính xác cơ chế sinh học phân tử qua công trình nghiên cứu năm 2020 [2]. Việc tìm ra thụ thể TRPM8, TRPA1 cũng như con đường bất hoạt STAT5 và mTOR giúp giải thích thỏa đáng vì sao dân gian từ lâu lại dùng bạc hà để hỗ trợ dứt sữa cho trẻ [2].

Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất hiện nay là thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người đo lường thể tích sữa sau khi uống trà bạc hà. Nghiên cứu của cơ chế [2] được thực hiện trên nuôi cấy tế bào biểu mô và chuột thí nghiệm, với nồng độ menthol tinh khiết hoặc tinh dầu bạc hà đậm đặc. Trên thực tế, một tách trà bạc hà pha từ lá khô có hàm lượng menthol thấp hơn rất nhiều lần so với tinh dầu nguyên chất. Cơ thể người mẹ còn có quá trình chuyển hóa qua hệ tiêu hóa và gan trước khi các hoạt chất đi vào tuần hoàn máu.

Do đó, chưa thể khẳng định rằng việc chỉ vô tình uống một tách trà bạc hà loãng sẽ ngay lập tức làm "tắt ngấm" sữa mẹ. Nhưng ngược lại, phát hiện về khả năng ức chế tế bào tiết sữa của menthol là lời cảnh báo khoa học rất rõ ràng, không thể xem thường [2].

Những hiểu lầm thường gặp về bạc hà khi nuôi con nhỏ

Hiểu lầm thứ nhất: "Bạc hà tuyệt đối an toàn vì là thảo mộc tự nhiên". Nhiều người quan niệm thảo mộc lành tính nên có thể uống trà bạc hà thay nước lọc cả ngày. Thực tế, thảo dược cũng chứa các hoạt chất có dược tính sinh học mạnh mẽ [1]. Nuốt phải tinh dầu bạc hà hay uống dịch chiết cô đặc có thể đưa vào cơ thể lượng lớn menthol, gây tác động tiêu cực đến các thụ thể tạo sữa [2].

Hiểu lầm thứ hai: "Mẹ uống trà bạc hà thấy sữa ít đi chứng tỏ đã bị mất sữa hoàn toàn". Như nghiên cứu tâm lý sản phụ đã ghi nhận, cảm giác thiếu sữa thường xuất phát từ việc thấy bé quấy khóc, bú lâu hoặc bầu ngực không còn căng cứng như những ngày đầu [3]. Sau giai đoạn mới sinh, ngực mẹ điều tiết sữa theo nhu cầu bú của bé, mềm hơn nhưng không có nghĩa là thiếu sữa. Nếu người mẹ vừa uống trà bạc hà vừa căng thẳng lo âu, chính tâm lý bất an và việc vội vã dặm thêm sữa công thức mới là nguyên nhân trực tiếp làm giảm tần suất bé kích thích bú mẹ, từ đó kéo lượng sữa đi xuống [3].

Hiểu lầm thứ ba: "Bôi gel bạc hà lên ngực cũng gây mất sữa". Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh việc sử dụng nước bạc hà hoặc gel bạc hà bôi tại chỗ ngoài da giúp làm lành và ngừa nứt núm vú rất tốt [1, 8]. Tác động này mang tính cục bộ tại lớp biểu bì da, không đi vào tuần hoàn với nồng độ đủ để gây ức chế tế bào tạo sữa sâu bên trong tuyến vú. Dẫu vậy, các mẹ cần lưu ý lau sạch đầu ti trước khi bé bú để tránh trẻ nuốt phải [4].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với bạc hà Âu?

Dựa trên các dữ liệu khoa học về cơ chế tác động của menthol và các khuyến cáo sử dụng bổ sung, những nhóm đối tượng sau cần hết sức cẩn trọng:

  • Những bà mẹ đang gặp tình trạng ít sữa, chậm về sữa hoặc đang chật vật kích sữa: Tuyệt đối không nên sử dụng trà bạc hà, kẹo ngậm bạc hà đậm đặc hay bất kỳ chế phẩm nào chứa tinh dầu bạc hà. Bất kỳ tác nhân nào có nguy cơ làm bất hoạt con đường mTOR và STAT5 đều có thể khiến việc gọi sữa về khó khăn hơn [2].
  • Mẹ có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản: Bạc hà có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến chứng ợ nóng trở nên nghiêm trọng hơn dù nó có thể làm dịu cảm giác đầy trướng bụng [1].
  • Người đang mang thai hoặc mẹ cho con bú muốn dùng tinh dầu: Cần tránh tuyệt đối việc uống tinh dầu bạc hà nguyên chất hoặc các sản phẩm chiết xuất đậm đặc không qua hướng dẫn chuyên môn [1].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Không thoa tinh dầu bạc hà hay sản phẩm chứa menthol nồng độ cao trực tiếp lên vùng mũi, mặt của bé vì có thể gây ức chế hô hấp.

Hướng dẫn sử dụng và lời khuyên thực tế cho mẹ bỉm sữa

Để vừa đảm bảo sự an toàn cho nguồn sữa dồi dào, vừa chăm sóc sức khỏe đường tiêu hóa hiệu quả, mẹ đang cho con bú nên lưu ý các nguyên tắc sau:

  • Về việc dùng trà bạc hà: Nếu mẹ có nguồn sữa dồi dào, ổn định và muốn uống trà bạc hà để giải tỏa căng thẳng hay giảm đầy bụng, chỉ nên uống thỉnh thoảng một tách trà pha loãng từ lá tươi hoặc túi lọc tiêu chuẩn [1]. Không nên uống liên tục nhiều ngày, không hãm trà quá đặc và không sử dụng trà bạc hà thay thế nước uống hàng ngày. Luôn chú ý theo dõi phản ứng của cơ thể và lượng sữa tiết ra sau khi dùng.
  • Tránh xa tinh dầu đường uống: Tuyệt đối không nhỏ tinh dầu bạc hà vào nước uống hoặc dùng các viên nang tinh dầu đậm đặc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ [2, 7].
  • Xử trí khi thấy sữa giảm: Nếu nhận thấy sữa có dấu hiệu giảm sau khi lỡ dùng bạc hà, mẹ hãy dừng ngay lập tức. Sau đó, tăng cường cho con bú mẹ trực tiếp nhiều cữ hơn hoặc tăng tần suất hút sữa để kích thích phản xạ prolactin và oxytocin tự nhiên.
  • Tìm kiếm sự trợ giúp đúng cách: Thay vì vội vã cho con ăn sữa công thức vì nghĩ mình mất sữa, mẹ nên tìm đến chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ [3]. Hướng dẫn chuyên môn đúng lúc đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể nhận thức và khôi phục sự tự tin về nguồn sữa cho các sản phụ [3].
  • Khi dùng chế phẩm bôi ngoài da: Nếu sử dụng gel hoặc nước bạc hà để làm dịu đầu ti bị đau rát, nứt nẻ theo khuyến nghị lâm sàng, hãy đảm bảo vệ sinh, rửa sạch vùng quầng vú và núm vú trước khi cho bé ngậm bú [1, 8].

Tóm lại, menthol trong bạc hà Âu đã được khoa học chứng minh có khả năng ức chế các con đường tạo sữa ở cấp độ tế bào khi dùng ở nồng độ cao [2]. Dù một ngụm trà loãng khó có thể gây mất sữa tức thì, người mẹ đang cho con bú tốt nhất vẫn nên hạn chế uống trà bạc hà thường xuyên để bảo vệ nguồn sữa ngọt ngào cho bé yêu. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào trong thời kỳ cho con bú.