Bạc hà Âu (Mentha × piperita) có nhiều dạng sử dụng như lá pha trà, nước bạc hà bôi ngoài da, gel có công thức xác định và tinh dầu cô đặc. Bằng chứng về từng dạng không thể đánh đồng. Câu hỏi liệu trà bạc hà thông thường có làm giảm lượng sữa ở người hiện chưa được trả lời bằng thử nghiệm lâm sàng trực tiếp.

Menthol ảnh hưởng một số dấu hiệu tạo sữa trong nghiên cứu tế bào và động vật, nhưng kết quả tiền lâm sàng không chứng minh rằng uống trà loãng gây mất sữa ở người. Trong khi đó, nước và gel bạc hà bôi đầu ti đã được nghiên cứu cho tổn thương da; nếu dùng, LactMed khuyên thoa sau cữ bú và lau sạch trước cữ tiếp theo. Xem bài nước bạc hà bôi đầu ti khi cho con bú để biết thêm về hiệu quả, mức độ chắc chắn và cách giảm tiếp xúc của trẻ.

Băn khoăn của mẹ nuôi con bú về trà bạc hà

Trong giai đoạn cho con bú, chế độ ăn uống của người mẹ luôn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa vì bất kỳ hoạt chất nào nạp vào cơ thể cũng có thể tác động đến sức khỏe của mẹ và chất lượng nguồn sữa. Bạc hà và các chế phẩm từ bạc hà Âu (Mentha piperita) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống thường nhật. Trà bạc hà thường được dùng nhằm hỗ trợ giảm cảm giác buồn nôn, đầy hơi hoặc làm dịu chứng khó tiêu ở giai đoạn trước và sau sinh [1].

Tuy vậy, trong dân gian và y học cổ truyền ở nhiều nơi, bạc hà lại được lưu truyền như một liệu pháp giúp giảm tiết sữa khi người mẹ bước vào giai đoạn cai sữa [2]. Sự đối nghịch giữa công dụng làm dịu tiêu hóa và lời đồn "làm cạn dòng sữa" khiến không ít sản phụ hoang mang, đặc biệt là những người vốn đã có tâm lý lo lắng về nguồn sữa của mình.

Nỗi sợ thiếu sữa là một rào cản tâm lý rất lớn đối với phụ nữ sau sinh. Một khảo sát thực hiện năm 2021 tại Tây Úc trên 423 bà mẹ gặp khó khăn trong việc nuôi con bú cho thấy, có tới 44% sản phụ có cảm giác nhận thức rằng mình bị thiếu sữa trong vòng 3 tuần đầu sau sinh [3]. Đáng chú ý, 74% trong số những bà mẹ lo lắng thiếu sữa này đưa ra lý do là do em bé có vẻ không thỏa mãn sau mỗi cữ bú, và 66% đã vội vã cho con dùng thêm sữa công thức trước khi nhận được tư vấn từ chuyên gia [3]. Khi tâm lý đã sẵn có sự hoang mang, việc vô tình uống một vài ngụm trà bạc hà rồi thấy lượng sữa hút ra có vẻ giảm đi rất dễ khiến các mẹ quy kết hoàn toàn trách nhiệm cho loại thảo mộc này.

Bằng chứng tiền lâm sàng về menthol không chứng minh tác động trên người

Nghiên cứu trong tế bào tuyến vú và động vật đã khảo sát tác động của menthol hoặc tinh dầu bạc hà lên một số dấu hiệu liên quan đến quá trình tạo sữa [2]. Đây là bằng chứng cơ chế tiền lâm sàng. Nồng độ, đường tiếp xúc và mô hình nghiên cứu khác với việc uống một tách trà thông thường; kết quả không xác định được liều uống nào làm giảm lượng sữa ở người.

LactMed ghi nhận bạc hà từng được dùng theo truyền thống để giảm tiết sữa, nhưng chưa tìm thấy thử nghiệm lâm sàng chứng minh tác dụng ức chế sữa ở người. Menthol có thể ức chế sản xuất sữa trong tế bào nuôi cấy và ở chuột, còn ảnh hưởng của lượng bạc hà thường dùng trong thực phẩm lên nguồn sữa ở người vẫn chưa rõ [6]. Vì vậy, không nên mô tả cơ chế trong phòng thí nghiệm như bằng chứng rằng mẹ uống trà bạc hà sẽ mất sữa.

Cũng cần tách nghiên cứu dùng đường uống khỏi nghiên cứu bôi ngoài da. Nồng độ và đường hấp thu khác nhau; một kết quả không thể tự động áp dụng cho hình thức sử dụng còn lại.

Nghiên cứu khoa học nói gì về bạc hà và sữa mẹ?

Hiện thiếu các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo lượng sữa ở người sau khi uống trà bạc hà. Do đó chưa thể kết luận một tách trà pha loãng làm giảm nguồn sữa, cũng chưa xác định được mức dùng đường uống an toàn hoặc có tác dụng giảm sữa.

Ở đường bôi ngoài da, thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2007 trên 196 bà mẹ sinh con so ghi nhận tỷ lệ nứt đầu ti thấp hơn ở nhóm dùng nước bạc hà so với nhóm dùng sữa mẹ vắt ra (9% so với 27%) [4]. Một thử nghiệm khác với 216 người so sánh gel bạc hà, lanolin và gel giả dược trong 14 ngày cũng ghi nhận ít vết nứt hơn ở nhóm gel bạc hà [5]. Các kết quả này liên quan đến tổn thương đầu ti và chế phẩm cụ thể; chúng không chứng minh tinh dầu uống vào làm giảm sữa hoặc mọi sản phẩm bôi đều an toàn cho trẻ.

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 gồm 11 nghiên cứu với 1.495 người tham gia ghi nhận bạc hà bôi ngoài da có liên quan đến giảm tổn thương đầu ti [7]. Các thử nghiệm khác nhau về cách bào chế và phương pháp, nên kết quả không bảo đảm hiệu quả giống nhau giữa mọi sản phẩm. Bài nước bạc hà bôi đầu ti khi cho con bú phân tích riêng tác dụng trên da, mức độ bằng chứng và lưu ý giảm tiếp xúc của trẻ.

LactMed cho biết menthol và 1,8-cineole có thể xuất hiện trong sữa mẹ với lượng nhỏ sau khi mẹ dùng đường uống; dữ liệu về lượng trẻ tiếp xúc, các thành phần khác và ảnh hưởng lâm sàng còn hạn chế [6]. Đây không phải bằng chứng cho thấy các lượng thông thường gây hại, nhưng cũng không đủ để đánh giá mọi dạng tinh dầu hoặc chế phẩm cô đặc.

Bằng chứng hiện nay có điểm mạnh và hạn chế gì?

Điểm mạnh là đã có thử nghiệm ngẫu nhiên về nước và gel bạc hà bôi đầu ti, cùng một tổng quan hệ thống cập nhật các thử nghiệm này. Tuy nhiên, số người tham gia của từng thử nghiệm còn giới hạn, một số nghiên cứu cùng khu vực, chế phẩm và cách đo khác nhau; kết quả về tổn thương da không trả lời được ảnh hưởng lên lượng sữa hoặc mọi kết cục ở trẻ.

Đối với trà bạc hà đường uống, không có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đủ để kết luận về thay đổi lượng sữa ở người. Cơ chế tế bào/động vật giúp hình thành giả thuyết nhưng chưa cho biết mức phơi nhiễm từ trà thông thường. Theo LactMed, tác dụng ức chế tiết sữa ở người chưa được chứng minh trong thử nghiệm lâm sàng; menthol có tác động tiền lâm sàng, còn ảnh hưởng của mức dùng thông thường chưa rõ [6].

Vì vậy, thông tin hiện có không hỗ trợ khẳng định trà bạc hà làm “tắt sữa”, cũng không đủ để khẳng định mọi sản phẩm bạc hà đều vô hại. Dạng sản phẩm, lượng dùng, đường dùng, tuổi và sức khỏe của trẻ đều quan trọng.

Những hiểu lầm thường gặp về bạc hà khi nuôi con nhỏ

“Uống một tách trà bạc hà chắc chắn làm mất sữa”: Chưa có thử nghiệm trực tiếp xác nhận điều này ở người. Menthol có tác động tiền lâm sàng, nhưng không thể dùng kết quả đó để dự đoán chắc chắn phản ứng sau một lượng trà thông thường.

“Thảo mộc tự nhiên luôn an toàn”: Không đúng. Tinh dầu và dịch chiết cô đặc có thể khác nhiều về nồng độ so với lá dùng trong thực phẩm. Thực phẩm bổ sung cũng có thể khác nhau về thành phần và hàm lượng.

“Gel bạc hà đã được nghiên cứu nên tinh dầu nguyên chất cũng dùng được”: Không đúng. Nghiên cứu trên một chế phẩm có công thức xác định không chứng minh tinh dầu đậm đặc hoặc sản phẩm tự pha tương đương. Nếu bôi lên núm vú, LactMed khuyên dùng sau cữ bú và lau sạch trước cữ sau [6].

“Đau đầu ti chỉ cần bôi sản phẩm”: Đau có thể do khớp ngậm, tư thế, máy hút, bệnh da hoặc nhiễm trùng. Đánh giá nguyên nhân quan trọng hơn việc đổi liên tục các loại kem.

Những ai cần trao đổi với nhân viên y tế?

Người đang lo về lượng sữa, có tiền sử dị ứng với bạc hà/menthol, có bệnh lý hoặc đang dùng thuốc, và gia đình có trẻ sinh non hay bệnh nền nên hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng chế phẩm có dược tính. Không tự dùng tinh dầu cô đặc với mục đích tăng hoặc giảm tiết sữa.

Trẻ sơ sinh có thể tiếp xúc trực tiếp với sản phẩm còn trên núm vú. Dữ liệu về ảnh hưởng ở trẻ còn hạn chế; không dùng sản phẩm không rõ thành phần hoặc nồng độ ở vùng trẻ ngậm. Nếu sau tiếp xúc trẻ có dấu hiệu bất thường, hãy ngừng sản phẩm và hỏi nhân viên y tế; biểu hiện nặng cần cấp cứu.

Hướng dẫn thực tế cho mẹ đang cho con bú

Không cần tự kiêng tuyệt đối mọi thực phẩm có bạc hà chỉ dựa trên nghiên cứu tế bào. Nếu muốn uống trà, hãy phân biệt đồ uống pha loãng với tinh dầu hoặc dịch chiết cô đặc; chưa có bằng chứng để đưa ra một liều điều trị hay ngưỡng an toàn cá nhân. Tránh uống tinh dầu nguyên chất hoặc sản phẩm cô đặc không theo chỉ định.

Nếu cân nhắc chế phẩm bôi đầu ti, kiểm tra thành phần và hỏi chuyên gia chăm sóc cho con bú. Dùng sau cữ bú và lau sạch trước lần bú tiếp theo theo khuyến nghị của LactMed [6]. Không thay thế đánh giá khớp ngậm, tư thế hoặc máy hút bằng việc bôi thảo dược. Bài đánh giá riêng nước bạc hà bôi đầu ti trình bày các thử nghiệm và giới hạn của chúng.

Nếu lo sữa giảm, hãy đánh giá dấu hiệu bú và tăng trưởng của trẻ cùng nhân viên y tế thay vì dựa riêng vào lượng hút được trong một lần. Đau kéo dài hơn hai tuần, nứt sâu, chảy máu, mủ, sốt hoặc vùng vú đỏ nóng cần được đánh giá để tìm nguyên nhân.

Tóm lại, ảnh hưởng của trà bạc hà thông thường lên lượng sữa ở người chưa rõ; nghiên cứu tiền lâm sàng không chứng minh rằng mẹ sẽ mất sữa. Một số thử nghiệm về nước/gel bôi ghi nhận lợi ích trên tổn thương đầu ti nhưng không xác lập an toàn cho mọi chế phẩm hay mọi trẻ. Nếu bôi, lau sạch trước cữ bú tiếp theo và tìm hỗ trợ khi đau dai dẳng.