Nhiều người tìm đến yến mạch như giải pháp tự nhiên phòng ngừa bệnh tật, đặc biệt là ung thư đường tiêu hóa. Mạng xã hội lan truyền thông tin ăn yến mạch mỗi sáng bảo vệ hoàn toàn đại trực tràng khỏi tế bào ác tính. Thực tế, yến mạch thuộc nhóm ngũ cốc nguyên hạt giàu dinh dưỡng, nhưng khả năng ngừa ung thư đại trực tràng đến đâu cần soi chiếu qua bằng chứng khoa học nghiêm ngặt.

Yến mạch không phải thuốc trị ung thư hay lá chắn ngăn chặn hoàn toàn bệnh lý này. Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận ngũ cốc nguyên hạt, gồm yến mạch, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh [3, 5, 6]. Tác dụng chỉ dừng ở mức giảm nguy cơ tương đối, chịu ảnh hưởng từ hệ vi sinh, gene người dùng và lối sống tổng thể [4, 8].

Cơ chế tác động của yến mạch đối với đại trực tràng

Ngũ cốc nguyên hạt cung cấp chất xơ và hợp chất có hoạt tính sinh học [1, 7]. Yến mạch là nguồn thực phẩm giàu avenanthramides (AVA), chất chống oxy hóa đặc trưng có tiềm năng ngăn ngừa quá trình hình thành ung thư [1].

Khi vào đường ruột, chất xơ từ ngũ cốc làm tăng khối lượng phân, cải thiện tình trạng táo bón, thúc đẩy đào thải nhanh cặn bã ra khỏi ống tiêu hóa [2]. Quá trình lên men carbohydrate tại ruột già tạo các acid béo chuỗi ngắn (SCFA) như butyrate, propionate, hỗ trợ bảo vệ niêm mạc đại trực tràng [3].

Thử nghiệm năm 2020 trên chuột bị gây tổn thương đại tràng bằng azoxymethane/dextran sulfate sodium chỉ ra cơ chế sinh học tiềm năng [1]. Nhóm dùng yến mạch nảy mầm hoặc chiết xuất AVA liên tục 16 tuần giảm mức độ viêm ruột, tỷ lệ u còn 38-50% và adenocarcinoma còn 38-63% so với 80% ở nhóm đối chứng [1]. Can thiệp giúp ổn định enzyme GST, NQO1 ở đại tràng, cân bằng GSH hồng cầu, giảm hoạt độ beta-GA ruột [1]. Dù vậy, kết quả trên mô hình chuột không tương đương tác dụng phòng bệnh tuyệt đối ở người.

Dịch tễ học nói gì về ngũ cốc nguyên hạt và nguy cơ ung thư

Khoa học dinh dưỡng dựa nhiều vào nghiên cứu quan sát quy mô lớn để đánh giá mối liên hệ giữa chế độ ăn và ung thư đại trực tràng. Các phân tích gộp dịch tễ xác nhận tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt liên quan nghịch với tỷ lệ mắc bệnh [3, 6].

Phân tích gộp năm 2011 trên 7 nghiên cứu đoàn hệ tại châu Âu và Mỹ với mức tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt từ 61-128 g/ngày ghi nhận kết quả tích cực [4]. So sánh nhóm ăn nhiều nhất với nhóm ăn ít nhất từ 4 nghiên cứu đoàn hệ cho thấy nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng giảm với tỷ số nguy cơ gộp (summary relative risk) là 0,79 (KTC 95%: 0,72-0,86) [4]. Kết quả phân tích riêng cho ung thư đại tràng là 0,82 (KTC 95%: 0,72-0,92), còn ung thư trực tràng là 0,80 (KTC 95%: 0,59-1,07, không đạt ý nghĩa thống kê) [4].

Phân tích liều - đáp ứng từ 6 nghiên cứu đoàn hệ với 7.941 ca bệnh trên 774.806 người tham gia chỉ ra: mỗi 3 khẩu phần ngũ cốc nguyên hạt hàng ngày (tương đương 90 g/ngày) giúp giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng với tỷ số nguy cơ gộp là 0,83 (KTC 95%: 0,78-0,89) [4]. Riêng với ung thư đại tràng, tỷ số này là 0,86 (KTC 95%: 0,79-0,94) [4]. Phân tích liều - đáp ứng về chất xơ từ ngũ cốc trên 8 nghiên cứu đoàn hệ (9.487 ca bệnh trên 1.471.756 người) ghi nhận mỗi 10 g chất xơ ngũ cốc mỗi ngày giảm nguy cơ với tỷ số 0,90 (KTC 95%: 0,83-0,97) [4].

Nghiên cứu NIH-AARP tại Mỹ theo dõi 291.988 nam giới và 197.623 nữ giới (50-71 tuổi) trong 5 năm ghi nhận 2.974 ca mắc ung thư đại trực tràng xâm lấn [5]. Tổng lượng chất xơ ăn vào không liên quan đến nguy cơ mắc bệnh (RR nhóm cao nhất so với thấp nhất là 0,99; KTC 95%: 0,85-1,15) [5]. Riêng chất xơ từ ngũ cốc làm giảm nguy cơ ung thư với RR là 0,86 (KTC 95%: 0,76-0,98) [5]. Lượng ngũ cốc nguyên hạt tiêu thụ liên quan nghịch rõ rệt với nguy cơ ung thư đại trực tràng, RR đạt 0,79 (KTC 95%: 0,70-0,89), mối liên hệ ở ung thư trực tràng mạnh hơn đại tràng [5].

Đánh giá tổng quan (umbrella review) năm 2020 từ 23 nghiên cứu chỉ ra bằng chứng thuyết phục về việc ăn ngũ cốc nguyên hạt giúp giảm nguy cơ đái tháo đường típ 2 và ung thư đại trực tràng, đồng thời có bằng chứng khả dĩ về giảm ung thư đại tràng và tử vong tim mạch [6]. Tiêu chuẩn WHO/FAD cũng xếp bằng chứng giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng từ ngũ cốc nguyên hạt ở mức khả dĩ (probable) [7].

Giới hạn của bằng chứng đối với riêng yến mạch

Dù ngũ cốc nguyên hạt nói chung cho kết quả khả quan, số liệu chuyên biệt về yến mạch còn nhiều hạn chế [2]. Đa phần dữ liệu gộp chung yến mạch với bánh mì nguyên cám, lúa mạch đen, gạo lứt [4].

Một tổng quan hệ thống năm 2014 xem xét 29 nghiên cứu (từ 38 bài báo) về yến mạch và bệnh đường ruột [2]. Hai nghiên cứu can thiệp trên người có tiền sử u tuyến đại trực tràng (colorectal adenomas) ghi nhận tăng cám yến mạch không làm thay đổi các dấu ấn nguy cơ gián tiếp của ung thư [2]. Mười bốn nghiên cứu trên người không có tiền sử bệnh ruột xác nhận yến mạch giúp tăng trọng lượng phân và giảm táo bón, nhưng thiếu bằng chứng cho thấy yến mạch tạo hiệu ứng chuyên biệt vượt trội so với ngũ cốc khác [2]. Tác dụng bảo vệ của yến mạch đối với tỷ lệ mới mắc polyp tuyến và ung thư đại trực tràng vẫn chưa được chứng minh thuyết phục [2].

Yến mạch hay ngũ cốc nguyên hạt cũng không cải thiện tiên lượng khi ung thư đã hình thành [8]. Nghiên cứu ca bệnh trên đoàn hệ HELGA tại vùng Scandinavia với 1.119 bệnh nhân ung thư đại trực tràng phân tích mối liên hệ giữa lượng ngũ cốc nguyên hạt trước chẩn đoán và tỷ lệ sống sót [8]. Kết quả không ghi nhận mối liên hệ nào giúp cải thiện khả năng sống sót đối với tổng ngũ cốc nguyên hạt (tỷ số nguy cơ HR = 1,32; KTC 95%: 0,88-1,97 khi so nhóm cao nhất với thấp nhất), lẫn các loại ngũ cốc riêng biệt gồm yến mạch, lúa mì, lúa mạch đen [8].

Vai trò hạn chế nếu lối sống và cơ địa không thuận lợi

Ngũ cốc nguyên hạt không triệt tiêu được tác hại từ lối sống thiếu lành mạnh [7]. Nghiên cứu dinh dưỡng chỉ rõ béo phì, đặc biệt béo bụng, là yếu tố nguy cơ thuyết phục gây ung thư đại trực tràng [7]. Chế độ ăn nhiều thịt chế biến sẵn (bằng chứng khả dĩ làm tăng nguy cơ), nhiều thịt đỏ và rượu bia (bằng chứng nguy cơ tiềm ẩn) làm mất tác dụng bảo vệ từ thực phẩm lành mạnh [7].

Yếu tố cơ địa và hệ vi sinh đường ruột chi phối lớn khả năng đáp ứng với ngũ cốc [3]. Nghiên cứu năm 2023 trên 114.217 người thuộc UK Biobank (theo dõi trung vị 9,4 năm, 1.193 ca ung thư đại trực tràng) sử dụng điểm đa gene (polygenic score - PGS) để đánh giá khả năng sinh SCFA của vi khuẩn đường ruột [3]. Lượng tinh bột ngũ cốc nguyên hạt chỉ liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư ở nhóm có dự đoán sinh butyrate cao [3]. Khi mở rộng phân tích trên 343.621 người, mỗi 5 g chất xơ từ bánh mì và ngũ cốc mỗi ngày chỉ giúp giảm nguy cơ ung thư ở nhóm có cơ địa dự đoán sinh butyrate cao [3]. Không phải ai ăn ngũ cốc cũng nhận mức độ bảo vệ như nhau nếu thiếu hệ vi sinh chuyển hóa phù hợp [3].

Hiểu lầm thường gặp về yến mạch và ung thư

Nhiều người nghĩ ăn bột yến mạch pha đường, sữa đặc mỗi ngày ngừa được ung thư đại trực tràng. Yến mạch chế biến sẵn chứa đường tự do làm tăng calo tổng thể, thúc đẩy béo phì - yếu tố làm tăng nguy cơ ung thư ruột [7].

Sai lầm khác là dùng yến mạch thay thế nội soi tầm soát. Yến mạch chỉ là một phần của chế độ ăn phòng ngừa ban đầu [7]. Bệnh lý đại trực tràng tiến triển âm thầm từ polyp qua nhiều năm [1]; chế độ ăn không thể làm teo biến polyp đã tồn tại nếu không can thiệp y khoa [2].

Ai nên thận trọng khi dùng yến mạch

Dù yến mạch lành tính, một số nhóm cần lưu ý cách sử dụng:

Người mắc bệnh Celiac: Yến mạch nguyên chất không chứa gluten, các nghiên cứu cho thấy tiêu thụ yến mạch không nhiễm tạp lên đến 100 g/ngày dung nạp tốt ở đa số bệnh nhân Celiac [2]. Tuy nhiên, yến mạch dễ nhiễm chéo lúa mì hoặc lúa mạch trong thu hoạch, chế biến [2]. Bệnh nhân Celiac chỉ dùng sản phẩm có chứng nhận không nhiễm tạp (uncontaminated/gluten-free) [2].

Người mắc viêm loét đại tràng hoặc bệnh đường ruột mạn tính: Dù can thiệp cám yến mạch ghi nhận cải thiện nhỏ ở một số bệnh nhân viêm loét đại tràng, bằng chứng điều trị bệnh viêm ruột mạn vẫn chưa đủ [2]. Đang đợt viêm cấp, tiêu thụ nhiều chất xơ không hòa tan có thể gây đầy trướng, kích ứng ống tiêu hóa. Cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bổ sung liều lượng lớn.

Người đang dùng thuốc hoặc có bệnh lý nền: Tăng lượng chất xơ đột ngột cản trở hấp thu một số dược phẩm. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp.

Cách áp dụng yến mạch vào thực đơn hàng ngày

Để khai thác giá trị dinh dưỡng của yến mạch cho sức khỏe đại trực tràng:

Lượng dùng: Nghiên cứu cho thấy lượng ngũ cốc nguyên hạt khoảng 60-90 g/ngày (khoảng 3 khẩu phần) mang lại hiệu quả giảm nguy cơ tối ưu [4]. Không ăn dồn một bữa; chia nhỏ vào bữa sáng hoặc phụ.

Cách chế biến: Ưu tiên yến mạch nguyên hạt cán dẹt, hạn chế loại ăn liền thêm đường, hương liệu. Nấu cháo, ngâm qua đêm cùng sữa chua không đường hoặc kết hợp hạt chia, quả mọng.

Kết hợp chế độ ăn tổng thể: Yến mạch phát huy tác dụng khi đi cùng lối sống lành mạnh. Khuyến cáo phòng ngừa ung thư đại trực tràng cấp một bao gồm chế độ ăn nhiều rau củ, trái cây tươi, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, bổ sung sữa ít béo, cá, thịt gia cầm [7]. Đồng thời, hạn chế thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, cắt giảm đồ uống có cồn và kiểm soát cân nặng, tránh tích tụ mỡ bụng [7].

Yến mạch là ngũ cốc nguyên hạt giàu dinh dưỡng, mang lại lợi ích hỗ trợ đại tràng và góp phần giảm nguy cơ ung thư khi kết hợp trong khẩu phần cân bằng [1, 3, 5]. Tuy nhiên, thực phẩm này không thay thế lối sống khoa học, không cải thiện tiên lượng sau khi mắc bệnh và không thay thế tầm soát y tế định kỳ [1, 2, 8]. Duy trì dinh dưỡng đa dạng kết hợp khám sàng lọc là giải pháp vững chắc bảo vệ sức khỏe đại trực tràng.