Nhiều bạn trẻ hiện nay có thói quen dùng nước ngọt có gas thay nước lọc trong các bữa ăn hàng ngày. Vị ngọt thơm cùng cảm giác sảng khoái tức thì khiến đồ uống có gas trở thành một phần khó thiếu trong lối sống hiện đại. Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng sớm của các vấn đề về cơ xương khớp ở độ tuổi thanh xuân đang gióng lên hồi chuông cảnh báo.

Liệu việc uống nước ngọt có gas thường xuyên có thực sự làm "mục xương" hay tăng nguy cơ loãng xương như nhiều lời đồn đại? Các bằng chứng khoa học cho thấy mối lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở, đặc biệt khi đồ uống chứa acid phosphoric được tiêu thụ với lượng lớn và kéo dài [2, 4].

Cơ chế tác động đến cân bằng phospho-canxi

Xương là một mô sống hoạt động chuyển hóa liên tục và luôn trong trạng thái tái cấu trúc [1]. Quá trình tích lũy và duy trì mật độ khoáng của xương được điều hòa chặt chẽ bởi các yếu tố di truyền, nội tiết, vận động thể lực và chế độ dinh dưỡng hàng ngày [1]. Trong đó, tỷ lệ giữa canxi và phospho giữ vai trò thiết yếu đối với quá trình khoáng hóa xương [2].

Khi cơ thể nạp quá nhiều nước ngọt có gas, đặc biệt là các loại cola, lượng acid phosphoric đưa vào cơ thể tăng cao [4, 7]. Acid phosphoric can thiệp trực tiếp vào quá trình hấp thu vi chất dinh dưỡng của đường ruột và gây mất cân bằng khoáng chất [3]. Tình trạng này kích thích quá trình bài tiết canxi qua thận [3]. Nếu chế độ ăn vốn đã thiếu hụt canxi, việc dung nạp dư thừa phospho sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm hấp thu khoáng chất [2].

Bên cạnh acid phosphoric, thành phần caffeine có trong nước ngọt có gas cũng là một yếu tố nguy cơ đã được xác định dẫn đến loãng xương [3]. Caffeine kết hợp cùng acid phosphoric tạo nên tác động tiêu cực kép lên sự phát triển của hệ cơ xương [1]. Ngoài ra, lượng đường bổ sung và si-rô ngô hàm lượng fructose cao (HFCS) trong đồ uống này cũng cản trở quá trình tích lũy mô xương [1, 4].

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ ở động vật

Tác động tiêu cực của nước ngọt có gas lên hệ xương được ghi nhận rõ rệt qua các thử nghiệm có đối chứng trên động vật. Nghiên cứu của Ogur và các cộng sự trên chuột cống Sprague-Dawley đang phát triển cho thấy chuột uống nước cola bị giảm lượng nước lọc tiêu thụ tới 6 lần [4]. Đồng thời, mật độ khoáng xương (BMD) ở xương đùi của nhóm uống cola thấp hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng [4].

Thí nghiệm cũng chỉ ra việc tiêu thụ cola làm tăng đáng kể chất béo trung tính, lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) và khối lượng cơ thể, trong khi làm giảm hormon tuyến giáp T3, T4 và nồng độ sắt trong máu [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng nước cola thúc đẩy sự đào thải hai vi chất dinh dưỡng quan trọng là canxi và sắt [4].

Ở một nghiên cứu khác, Tsanzi và cộng sự chia ngẫu nhiên chuột đang lớn thành các nhóm uống nước cất (đối chứng) hoặc dung dịch chứa 13% trọng lượng/thể tích đường glucose, sucrose, fructose hoặc si-rô ngô fructose cao (HFCS)-55 trong vòng 8 tuần [4]. Kết quả ghi nhận dung dịch chứa 13% glucose gây ra những tác động tiêu cực sâu sắc nhất lên khối lượng và độ chắc khỏe của xương so với nhóm dùng fructose [4].

Bằng chứng dịch tễ trên thanh thiếu niên

Các khảo sát diện rộng ở người cũng phản ánh xu hướng suy giảm mật độ khoáng xương ở nhóm đối tượng trẻ tuổi thường xuyên tiêu thụ đồ uống có gas. Nghiên cứu thuộc dự án Northern Ireland Young Hearts thực hiện trên 1.335 trẻ 12 và 15 tuổi (gồm 591 nam và 744 nữ) tại 36 trường học [5]. Kết quả đo mật độ xương bằng phương pháp DXA cho thấy lượng tiêu thụ đồ uống có gas tỷ lệ nghịch có ý nghĩa với mật độ khoáng xương gót chân ở trẻ em gái (beta = -0,099) [5].

Mối liên hệ nghịch này ở trẻ em gái được ghi nhận với cả đồ uống không phải cola (beta = -0,121) và đồ uống ăn kiêng (diet drinks, beta = -0,087) [5]. Ngược lại, nghiên cứu chưa phát hiện mối liên quan nhất quán nào giữa lượng đồ uống có gas và mật độ xương ở trẻ em trai [5].

Tuy nhiên, nghiên cứu thuần tập tại Hàn Quốc (KNHANES 2008-2011) trên 2.499 thanh thiếu niên và người trẻ từ 12 đến 25 tuổi lại chỉ ra điều ngược lại ở nam giới [6]. Kết quả phân tích cho thấy nam giới có uống cola có mật độ khoáng xương toàn thân thấp hơn 4%, xương đùi thấp hơn 5% và cổ xương đùi thấp hơn 5% so với nhóm không uống cola [6]. Đáng chú ý, ở cả hai giới, người uống cola đều có tần suất uống sữa ít hơn hẳn người không uống [6].

Tác động của nước ngọt cola cũng được chứng minh trên phụ nữ trưởng thành qua dữ liệu từ Nghiên cứu Loãng xương Framingham [3]. Kết quả đo DXA cho thấy phụ nữ uống cola hàng ngày có mật độ khoáng xương cổ xương đùi thấp hơn 3,7% và vùng tam giác Ward thấp hơn 5,4% so với những người uống dưới 1 khẩu phần mỗi tháng [3].

Mối liên hệ với nguy cơ gãy xương

Việc suy giảm mật độ khoáng xương và chất lượng xương làm tăng nguy cơ chấn thương ở trẻ em. Một nghiên cứu bệnh - chứng trên 206 trẻ bị gãy xương chi trên và 206 trẻ đối chứng khỏe mạnh (độ tuổi 9-16) đã tìm hiểu vấn đề này [7]. Mẫu nghiên cứu gồm 47 ca gãy xương bàn tay, 128 ca gãy xương cổ tay/cẳng tay và 31 ca gãy cánh tay [7].

Kết quả ban đầu cho thấy lượng tiêu thụ nước ngọt cola có liên quan thuận với nguy cơ gãy xương cổ tay và cẳng tay (tỷ số chênh OR 1,39) [7]. Lượng cola tiêu thụ cũng tương quan thuận với thời gian ngồi xem tivi, máy tính và video [7]. Tuy nhiên, sau khi hiệu chỉnh theo thời gian ngồi màn hình tĩnh tại và mật độ khoáng xương, mối liên quan này không còn ý nghĩa thống kê độc lập (OR 1,31) [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ gãy xương chịu sự tác động gián tiếp từ lối sống ít vận động và mật độ xương hơn là tác động trực tiếp duy nhất từ nước ngọt [7].

Hiểu lầm thường gặp về nước ngọt có gas

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ có chất tạo ngọt hay gas sủi bọt (carbonation) làm hại xương. Trên thực tế, nước có gas thuần túy không chứa acid phosphoric không gây ra các tác động bài tiết canxi tương tự [4, 7]. Nguy cơ chính nằm ở sự hiện diện của acid phosphoric và caffeine trong các dòng nước ngọt màu sẫm kiểu cola [2, 4, 7].

Một hiểu lầm khác là dùng đồ uống không đường (diet) sẽ an toàn tuyệt đối cho hệ xương. Bằng chứng từ dự án Young Hearts cho thấy đồ uống có gas ăn kiêng vẫn liên quan nghịch đến mật độ khoáng xương gót chân ở nữ thanh thiếu niên [5]. Bên cạnh đó, các chất tạo ngọt nhân tạo và chất tạo ngọt năng lượng đều đang được xem xét về ảnh hưởng tiêu cực tiềm tàng tới chuyển hóa xương [2].

Nhiều người cũng nghĩ rằng cơ thể sẽ tự bù đắp lượng khoáng chất thiếu hụt. Thực tế, khi tiêu thụ nước ngọt có gas thường xuyên, lượng sữa và các thức uống dinh dưỡng giàu canxi trong khẩu phần bị suy giảm trầm trọng [1, 3, 8]. Việc giảm dung nạp các chất dinh dưỡng đậm đặc tạo ra khoảng trống vi chất lớn trong giai đoạn cơ thể cần tích lũy khối lượng xương đỉnh [1, 2, 8]. Ngoài ra, polyphenol trong một số loại nước ngọt còn ức chế hấp thu sắt không heme, làm tăng nguy cơ thiếu máu thiếu sắt [3].

Ai nên thận trọng với nước ngọt có gas?

Trẻ em trong độ tuổi dậy thì và thanh thiếu niên là nhóm đối tượng đầu tiên cần kiểm soát chặt chẽ [2, 3]. Quá trình tích lũy khối lượng xương đạt đỉnh diễn ra chủ yếu ở giai đoạn 20-30 tuổi [6]. Nếu không đạt được mật độ xương tối ưu trong giai đoạn này, nguy cơ loãng xương và gãy xương khi về già sẽ tăng cao [2, 8].

Phụ nữ trẻ và bé gái tuổi vị thành niên cần đặc biệt lưu ý do độ nhạy cảm của mật độ khoáng xương với đồ uống có gas đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu [3, 4]. Các vận động viên trẻ cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao, vì việc lạm dụng nước cola gây hao hụt canxi và sắt - hai vi chất sống còn cho hiệu suất vận động và sức bền [4]. Cuối cùng, người có lối sống ít vận động, thường xuyên ngồi trước màn hình tivi, máy tính cần cắt giảm nước ngọt để tránh nguy cơ gãy xương cổ tay và cẳng tay [7].

Áp dụng thực tế để bảo vệ hệ xương

Để bảo vệ sức khỏe xương khớp mà không làm đảo lộn thói quen sinh hoạt đột ngột, bạn đọc có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Cắt giảm dần lượng nước ngọt có gas tiêu thụ mỗi tuần, ưu tiên thay thế bằng nước lọc, nước khoáng thiên nhiên hoặc sữa [1, 8].
  • Duy trì lượng sữa và chế phẩm từ sữa đều đặn để đảm bảo cơ thể nhận đủ lượng canxi cần thiết hàng ngày, duy trì tỷ lệ canxi-phospho ổn định [7, 8].
  • Hạn chế tối đa các loại nước giải khát chứa đồng thời acid phosphoric, đường bổ sung và caffeine, đặc biệt là các dòng cola sẫm màu [1, 2, 4].
  • Kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu vi chất với việc rèn luyện thể lực thường xuyên, giảm thời gian ngồi tĩnh tại trước màn hình điện tử [2, 5].

Nước ngọt có gas giải quyết nhu cầu giải khát tức thì nhưng để lại những hệ lụy âm thầm cho hệ cơ xương nếu lạm dụng [2, 4]. Một lối sống cân bằng giữa dinh dưỡng lành mạnh và vận động thể chất là chìa khóa vàng để đạt được khối lượng xương đỉnh vững chắc trước ngưỡng tuổi 30 [2, 8]. Nếu có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc loãng xương, người dân nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để được tư vấn phác đồ dinh dưỡng thích hợp.