Trà kombucha đang trở thành trào lưu thức uống lên men được nhiều người săn đón tại các gia đình và quán cà phê. Đi kèm độ phủ sóng, thức uống này gắn liền hàng loạt lời đồn thổi trên mạng xã hội về khả năng thanh lọc cơ thể, tiêu diệt mầm mống khối u và phòng ngừa ung thư kỳ diệu.

Thực tế khoa học hoàn toàn khác xa những lời quảng cáo thổi phồng. Đến nay, kombucha chưa từng được chứng minh có khả năng phòng ngừa hoặc chữa trị ung thư trên cơ thể người; mọi dữ liệu tích cực ghi nhận được mới dừng ở mức tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và mô hình động vật sơ khởi [1].

Bản chất của kombucha và nguồn gốc lời đồn

Kombucha là loại trà lên men từ trà đen hoặc trà xanh có đường nhờ cộng sinh giữa vi khuẩn axit axetic và nấm men (thường gọi là con giống SCOBY) [1, 8]. Quá trình lên men này tạo ra thức uống có vị chua ngọt thanh mát, giàu vi sinh vật và các sản phẩm trao đổi chất tự nhiên [2].

Lời đồn kombucha trị bệnh nan y bắt đầu lan truyền mạnh từ những năm 1960 [3]. Một tài liệu y học ghi nhận vào thời điểm đó, một cá nhân tên Sklenar phát triển "liệu pháp ung thư sinh học" lấy kombucha làm trọng tâm, tự chế ra phương pháp chẩn đoán qua mống mắt và soi máu [3]. Tuy nhiên, các tài liệu lưu trữ khẳng định liệu pháp này hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu tiền lâm sàng và 7 hồ sơ ca bệnh ghi nhận khi đó không hề có số liệu y khoa vững chắc [3]. Dù các tuyên bố từ thập niên 60 không có bằng chứng khoa học xác thực, niềm tin dân gian về khả năng đẩy lùi ung thư của kombucha vẫn tồn tại dai dẳng cho đến tận ngày nay [3].

Cơ chế tác động được ghi nhận qua lăng kính hóa học

Để tìm hiểu nguồn gốc khả năng ức chế tế bào lạ, các nhà khoa học đã phân tích thành phần dịch trà lên men. Trong quá trình ủ, sự kết hợp giữa lá trà và hệ vi sinh tạo ra nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [1, 2].

Kombucha chứa lượng lớn polyphenol từ trà cùng các axit hữu cơ sinh ra qua quá trình lên men như axit axetic, axit gluconic, axit glucuronic, axit L-lactic, axit succinic, D-saccharic acid-1,4-lactone (DSL) và vitamin C [2, 5]. Về mặt lý thuyết tế bào, các polyphenol trong trà có thể ức chế đột biến gen, ngăn tế bào ác tính tăng sinh, thúc đẩy chu trình chết tự nhiên (apoptosis) và cản trở tế bào ung thư di căn [2, 5].

Bên cạnh đó, axit hữu cơ như DSL được ghi nhận có khả năng ức chế enzym glucuronidase [2, 5]. Enzym này liên quan đến quá trình thủy phân phức hợp glucuronide để giải phóng aglycone – một chất độc có thể kích thích tế bào bình thường chuyển dạng thành tế bào ung thư [4]. Việc tạo ra axit L-lactic và axit glucuronic cũng được một số tài liệu tổng quan đề xuất như hướng hỗ trợ cân bằng môi trường sinh hóa mô [5].

Nghiên cứu ống nghiệm cho thấy những gì?

Khi thử nghiệm trực tiếp dịch trà lên các dòng tế bào nuôi cấy trong đĩa petri, các nhà khoa học ghi nhận nhiều tín hiệu kháng u rõ rệt. Tuy nhiên, đây đều là môi trường thí nghiệm nhân tạo, nơi tế bào ung thư tiếp xúc trực tiếp với nồng độ chất đậm đặc.

Một công bố năm 2019 thử nghiệm kombucha làm từ trà xanh, trà ô long và trà đen (pha tỷ lệ 1% w/v) trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng Caco-2 [4]. Kết quả cho thấy trà kombucha ức chế được tế bào Caco-2 nhờ axit axetic cùng các axit hữu cơ khác [4]. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra kombucha từ trà đen có độc tính tế bào thấp nhất do theaflavin và thearubigin bị phân hủy liên tục trong quá trình lên men, trong khi catechin trong trà xanh và ô long giữ nguyên tính ổn định [4]. Tài liệu này cũng điểm lại dữ liệu năm 2013 của Zhao và cộng sự cho thấy trà Phổ Nhĩ và trà xanh ức chế ung thư ruột HT-29, đồng thời kombucha từ trà xanh và trà đen còn ức chế tế bào ung thư phổi A549 và ung thư biểu mô Hep-2 [4].

Năm 2021, nghiên cứu đánh giá sự kết hợp giữa kombucha trà xanh và thuốc hóa trị doxorubicin trên dòng tế bào ung thư đại tràng HCT-116 [6]. Thử nghiệm cho thấy kombucha kích hoạt chết theo chương trình ở giai đoạn sớm và làm tăng hiệu lực gây độc tế bào của doxorubicin [6]. Phân tích biểu hiện gen chỉ ra việc phối hợp làm tăng đáng kể các gen ức chế khối u gồm Bax, p21 và p53, đồng thời ức chế chức năng chống chết tế bào của Bcl-2 [6].

Một tổng quan năm 2022 trích dẫn lại thí nghiệm trên dòng HCT-116 bằng phương pháp đo MTT xác nhận độc tính tế bào tăng khoảng 1,5 lần khi kết hợp kombucha với doxorubicin, giữ tế bào ung thư ở pha G0/G1 và giảm tế bào ở pha S [7]. Khi đánh giá mẫu kombucha lên men 15 ngày trên tế bào Caco-2, độc tính tế bào gia tăng theo thời gian ủ men [7].

Thử nghiệm trên động vật: Kết quả còn rất khiêm tốn

Rất ít nghiên cứu thử nghiệm kombucha trên mô hình sinh vật sống mang khối u. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá tác động của trà kombucha gừng trên chuột dòng BALB/c mang tế bào ung thư vú [8].

Chuột được uống hai loại kombucha (có gừng hoặc không có gừng) trước và sau khi cấy khối u, sau đó được đo các chỉ số chống oxy hóa gồm superoxide dismutase (SOD), catalase, glutathione (GSH) và malondialdehyde (MDA) trong khối u, gan và thận [8]. Kết quả ghi nhận uống kombucha gừng làm giảm đáng kể hoạt tính catalase cũng như mức GSH và MDA trong dịch đồng nhất khối u (p < 0,001) [8]. Ở thận, hoạt tính SOD giảm còn lượng MDA tăng (p < 0,01) [8]. Các tác giả kết luận kombucha gừng chỉ thể hiện tác động chống oxy hóa ở mức độ nhỏ thông qua việc cân bằng nhiều yếu tố chống oxy hóa tại các mô khác nhau trên mô hình ung thư vú chuột [8].

Nghiên cứu trên động vật này cho thấy trà kombucha không trực tiếp làm teo biến khối u mà chỉ tác động nhẹ đến hệ thống enzym chống oxy hóa của cơ thể sinh vật [8].

Ranh giới thực tế giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người

Những tác động tiêu diệt tế bào quan sát được trên đĩa petri hoàn toàn không đồng nghĩa thức uống này mang lại tác dụng tương tự khi đi vào dạ dày người. Giữa hai môi trường tồn tại rào cản sinh học rất lớn chưa có lời giải.

Thứ nhất, độc tính tiêu diệt tế bào trong ống nghiệm một phần đến từ nồng độ axit cao chứ không riêng gì hoạt chất thần kỳ [7]. Khi các nhà nghiên cứu dùng dung dịch NaOH 1 M để chỉnh pH của kombucha về mức trung tính (pH 7), độc tính ức chế tế bào giảm mạnh rõ rệt [7]. Thứ hai, kombucha lên men không chỉ gây độc cho tế bào ác tính mà còn làm tổn thương cả tế bào bình thường [7]. Nghiên cứu chỉ ra dịch trà này gây độc trên cả dòng nguyên bào sợi phôi chuột bình thường NIH3T3 [7].

Thứ ba và quan trọng nhất, các tổng quan khoa học lớn giai đoạn 2014–2022 đều thống nhất rằng hiện có rất ít bằng chứng trên người nhằm chứng minh lợi ích sức khỏe thực tế của kombucha [1, 8]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận việc uống kombucha giúp phòng ngừa, làm chậm hay chữa khỏi ung thư ở bệnh nhân [4, 8]. Mọi kết luận khẳng định kombucha là "thuốc chống ung thư" đều là suy diễn võ đoán và thiếu căn cứ y khoa [4, 8]. Các tác dụng bảo vệ tổng quát của thức uống này phần lớn tương đương với trà đen nguyên bản chưa lên men [2].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần loại bỏ

Hiểu lầm tai hại nhất là việc một số bệnh nhân tự ý bỏ phác đồ điều trị Tây y (như phẫu thuật, xạ trị, hóa trị) để ở nhà uống trà kombucha nhằm "bỏ đói tế bào ung thư" hoặc "thải độc sinh học" [3]. Hành động này trực tiếp làm mất đi thời gian vàng cứu sống người bệnh.

Kombucha không phải là thuốc và không có giá trị thay thế bất kỳ liệu pháp điều trị y khoa chuẩn mực nào [4, 8]. Việc phối hợp kombucha cùng thuốc hóa trị chỉ mới ghi nhận trên tế bào biệt lập trong ống nghiệm, chưa hề có quy trình lâm sàng hay hướng dẫn y tế cho phép áp dụng trên người bệnh [3, 8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng?

Mặc dù là thức uống giải khát lên men phổ biến, tính axit cao và sự hiện diện của hệ vi sinh vật sống khiến kombucha không phù hợp cho tất cả mọi người [1, 8].

  • Bệnh nhân ung thư đang điều trị: Người đang hóa trị hoặc xạ trị thường bị ức chế tủy xương dẫn đến suy giảm bạch cầu nghiêm trọng. Uống các loại trà lên men thủ công chứa nấm men và vi khuẩn sống tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng cơ hội, nhiễm nấm máu hoặc rối loạn tiêu hóa. Người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ ung bướu trước khi dùng.
  • Người mắc bệnh lý dạ dày: Hàm lượng axit axetic và các axit hữu cơ cao có thể gây kích ứng niêm mạc, làm bùng phát cơn đau dạ dày hoặc trào ngược thực quản [5, 7].
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Kombucha tự nhiên vẫn chứa một lượng cồn nhỏ và caffeine sinh ra từ dịch ủ trà, do đó nhóm đối tượng này nên hạn chế [2].
  • Người tự ủ tại nhà không chuẩn quy trình: Môi trường ủ thủ công không đảm bảo vô trùng rất dễ nhiễm các chủng nấm mốc tạp nhiễm sinh độc tố nguy hiểm [2].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và cân bằng

Nếu bạn yêu thích vị chua dịu sảng khoái của kombucha, hãy nhìn nhận nó như một thức uống giải khát lên men hỗ trợ đa dạng hóa chế độ ăn, thay vì kỳ vọng vào công năng ngừa bệnh nan y [1, 8].

  • Lượng dùng hợp lý: Người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên uống khoảng 120–240 ml mỗi ngày. Không nên uống thay thế nước lọc thường nhật.
  • Thời điểm sử dụng: Nên dùng sau bữa ăn chính khoảng 30 phút để hỗ trợ tiêu hóa. Tránh uống vào lúc bụng đói cồn cào vì nồng độ axit hữu cơ dễ gây cồn cào ruột.
  • Lựa chọn nguồn gốc rõ ràng: Ưu tiên các sản phẩm thương mại được kiểm soát chất lượng, thanh trùng đúng quy chuẩn hoặc nguồn ủ đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Nếu tự ủ, cần loại bỏ ngay các mẻ có màu sắc lạ, mùi hôi mốc.
  • Xây dựng lối sống lành mạnh: Để phòng ngừa ung thư thực sự, nền tảng cốt lõi vẫn là chế độ ăn nhiều rau xanh, hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá, vận động thể lực đều đặn và tầm soát định kỳ, chứ không dựa vào một thức uống đơn lẻ.

Kombucha là một thức uống lên men giải khát thú vị với tiềm năng chống oxy hóa nhất định đến từ polyphenol của trà [1, 2]. Tuy nhiên, từ đĩa nuôi cấy tế bào ung thư đến cơ thể con người là khoảng cách rất xa mà khoa học hiện tại chưa thể chứng thực [7, 8]. Người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, thưởng thức kombucha một cách điều độ và tuân thủ các chỉ dẫn y khoa chuẩn mực để bảo vệ sức khỏe bản thân.