Nhiều người có thói quen dùng sữa chua hoặc các loại sữa lên men mỗi ngày để hỗ trợ tiêu hóa. Gần đây, không ít thông tin cho rằng dùng nhóm thực phẩm này thường xuyên còn giúp kiểm soát huyết áp nhờ chứa các hoạt chất sinh học đặc biệt. Điều này khiến nhiều người đang có chỉ số huyết áp mấp mé ngưỡng báo động băn khoăn về hiệu quả thực tế.
Câu trả lời ngắn gọn: Sữa lên men chứa các chuỗi hoạt chất sinh học thực sự có tiềm năng hỗ trợ giảm huyết áp nhẹ, nhưng hiệu lực khiêm tốn và không thể thay thế thuốc điều trị [1]. Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người hiện vẫn còn nhiều kết quả trái chiều [2], [3].
Hoạt chất sinh học trong sữa lên men tác động ra sao?
Trong quá trình lên men sữa bởi vi khuẩn axit lactic, đặc biệt là chủng Lactobacillus helveticus, chất đạm casein tự nhiên bị phân cắt thành các chuỗi peptide cực ngắn gọi là tripeptide sinh học [4], [1]. Hai phân tử quan trọng nhất được ghi nhận gồm isoleucine-proline-proline (Ile-Pro-Pro hay IPP) và valine-proline-proline (Val-Pro-Pro hay VPP) [4], [2]. Ngoài quá trình lên men, các chuỗi peptide này cũng có thể tạo ra qua thủy phân casein nhờ enzyme protease của nấm men Aspergillus oryzae [1].
Cơ chế sinh học được nhắc đến nhiều nhất là ức chế men chuyển angiotensin (ACE hay kininase II) [1]. Men ACE đóng vai trò then chốt trong hệ thống renin-angiotensin (RAS), chịu trách nhiệm kích hoạt các chất gây co mạch [4], [2]. Khi enzyme này bị cản trở, mạch máu duy trì trạng thái giãn nở tốt hơn.
Để kiểm tra xem các tripeptide này có tác động lên enzym nào khác ngoài ACE hay không, một nghiên cứu in vitro công bố năm 2012 đã đánh giá tác động của IPP, VPP và leucine-proline-proline (LPP) trên hàng loạt enzyme nội mô [4]. Nhóm tác giả kiểm tra renin, chymase, NEP, POP, cathepsin G, ECE-1, COX-1 và COX-2 [4]. Kết quả cho thấy các tripeptide ức chế prolyl oligopeptidase (POP) theo liều dùng, trong đó IPP ức chế mạnh nhất với nồng độ ức chế bán tối đa IC50 là 486 ± 95 microM [4]. Ngược lại, chúng kích hoạt enzyme cathepsin G nhưng hoàn toàn không ảnh hưởng đến các enzyme còn lại [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc ức chế POP và hoạt hóa cathepsin G không giải thích được tác dụng hạ áp, do đó ức chế ACE-1 vẫn là cơ chế giải thích hợp lý nhất [4].
Bằng chứng mạnh mẽ trên mô hình động vật thí nghiệm
Các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng đã ghi nhận tác động hạ áp rõ rệt của sữa lên men chứa tripeptide trên động vật.
Nghiên cứu công bố năm 2002 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) 6 tuần tuổi đã so sánh việc uống tự do nước lọc, sữa tách béo hoặc hai sản phẩm sữa lên men A và B trong 14 tuần [5]. Lượng tiêu thụ IPP tính toán là 0,4 mg/ngày ở nhóm A và 0,2 mg/ngày ở nhóm B; lượng VPP tương ứng là 0,6 mg/ngày và 0,3 mg/ngày [5]. Sau 6 tuần can thiệp, huyết áp tâm thu đo bằng phương pháp đo thể tích đuôi bắt đầu hạ và hiệu quả rõ nhất ở nhóm A vào cuối tuần 14: huyết áp tâm thu nhóm A thấp hơn 21 mmHg so với nhóm dùng nước và thấp hơn 10 mmHg so với nhóm B [5]. Sự vượt trội này gắn liền với hàm lượng tripeptide ức chế ACE cao hơn trong sản phẩm [5].
Năm 2009, một nghiên cứu trên chuột biến đổi gen kép mang gen renin và angiotensinogen của người (dTGR) đã đánh giá tác động của sữa lên men chứa IPP và VPP đối với tình trạng tăng huyết áp ác tính [6]. Kết quả cho thấy sản phẩm sữa lên men làm chậm tiến triển huyết áp với mức chênh lệch khoảng 20 mmHg so với nhóm đối chứng [6]. Đáng chú ý, nhóm chỉ dùng tripeptide tinh khiết không ghi nhận tác dụng ngăn ngừa huyết áp dù liều lượng peptide nạp vào cao hơn [6]. Tác dụng ức chế ACE của peptide tinh khiết dù thấy rõ trong ống nghiệm nhưng lại không thể hiện trên cơ thể sống của mô hình này [6].
Các tác giả năm 2009 cho rằng hiệu quả của sữa lên men không chỉ dựa vào ức chế ACE từ IPP và VPP, mà còn nhờ tỷ lệ khoáng chất thuận lợi như giàu canxi, kali và ít natri [6]. Ngoài ra, caseinophosphopeptide trong sữa hỗ trợ hấp thu canxi – khoáng chất có lợi cho huyết áp, đồng thời nền tảng sữa giúp tăng sinh khả dụng của peptide so với hòa tan trong nước [6]. Các cơ chế tiềm năng khác có thể liên quan đến kênh canxi loại L [6].
Đến năm 2011, nghiên cứu trên chuột đực SHR có huyết áp tâm thu nền 195 mmHg kiểm tra hiệu quả của sữa lên men chứa tripeptide kết hợp sterol thực vật trong 6 tuần [7]. Kết quả, nhóm dùng sữa hoạt tính giảm huyết áp tâm thu 16 mmHg so với nhóm uống nước (178 ± 3 mmHg so với 195 ± 3 mmHg) [7]. Sản phẩm cải thiện rối loạn chức năng nội mô động mạch mạc treo thông qua các cơ chế phụ thuộc oxit nitric (NO) và yếu tố siêu phân cực từ nội mô [7]. Phân tích biểu hiện gen động mạch chủ cho thấy sữa can thiệp làm tăng 27 gen và giảm 82 gen; các con đường tín hiệu chemokine, bạch cầu xuyên nội mô bị ức chế, đồng thời biểu hiện gen ACE giảm nhẹ với tỷ lệ thay đổi fold change 0,86 [7].
Nghiên cứu trên người: Kết quả còn nhiều mâu thuẫn
Dù cho kết quả tích cực trên động vật, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người lại cho thấy bức tranh phức tạp và kém đồng nhất hơn nhiều.
Nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2004 thực hiện trên 60 người (36 nam, 24 nữ) bị tăng huyết áp nhẹ không dùng thuốc, có huyết áp tâm thu từ 140 đến 180 mmHg hoặc huyết áp tâm trương từ 90 đến 110 mmHg [2]. Người tham gia uống 1,5 dl mỗi ngày sữa đối chứng hoặc sữa lên men bởi vi khuẩn Lactobacillus helveticus chứa 2,4-2,7 mg IPP và 2,4-2,7 mg VPP qua hai giai đoạn bắt chéo [2]. Ở giai đoạn một, huyết áp tâm thu nhóm can thiệp giảm 16 mmHg so với ban đầu, nhiều hơn 2 mmHg so với nhóm giả dược [2]. Sang giai đoạn hai, huyết áp tâm thu giảm 11 mmHg ở nhóm dùng sữa hoạt tính, mức giảm vượt trội rõ rệt so với giả dược [2]. Tuy nhiên, khi phân tích gộp bắt chéo cả hai giai đoạn, mức giảm huyết áp tâm thu chỉ chênh lệch trung bình 2,6 ± 15,9 mmHg so với giả dược và không đạt ý nghĩa thống kê; huyết áp tâm trương chỉ chênh lệch 1,0 ± 8,3 mmHg [2]. Nghiên cứu đi đến kết luận sữa lên men chỉ giúp hạ huyết áp ở mức độ khiêm tốn [2].
Năm 2008, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược tại Hà Lan trên 135 người khỏe mạnh có huyết áp tâm thu tăng nhẹ (huyết áp nền trung bình 142/84 mmHg) đã đem lại kết quả thận trọng hơn [3]. Người tham gia uống 200 ml đồ uống sữa chứa 14 mg lactotripeptide mỗi ngày (từ sữa lên men cô đặc, thủy phân enzyme hoặc tổng hợp hóa học) hoặc giả dược trong 8 tuần [3]. Kết quả cho thấy lactotripeptide không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương [3]. Độ chênh lệch trung bình của huyết áp tâm thu so với giả dược lần lượt là 2,8 mmHg ở nhóm sữa lên men cô đặc, -0,5 mmHg ở nhóm thủy phân và 1,6 mmHg ở nhóm tổng hợp [3]. Các chỉ số như huyết áp theo dõi 24 giờ, hoạt tính ACE huyết tương và angiotensin II cũng không đổi [3].
Năm 2009, một nghiên cứu dược động học trên 12 nam giới khỏe mạnh được cho uống 330 ml sữa lên men mỗi ngày trong 7 ngày (chứa 4,5 mg IPP và 6,6 mg VPP), sau đó dùng 1 liều 50 mg captopril vào ngày thứ 8 [8]. Kết quả đo bằng sắc ký khối phổ cho thấy nồng độ IPP trong máu chỉ tăng nhẹ thoáng qua, còn VPP thậm chí nằm dưới ngưỡng định lượng [8]. Sữa lên men không làm thay đổi hoạt tính ACE huyết tương, renin hoạt tính hay AcSDKP trong máu ở cả ngày 1 và ngày 7 [8]. Ngược lại, thuốc captopril làm giảm 82,3 ± 16,1% hoạt tính ACE và tăng renin gấp 4 lần [8]. Nghiên cứu xác nhận hai peptide này hấp thu kém, bị đào thải rất nhanh và không ức chế men ACE tại các vị trí đầu N hay đầu C trên người sống ở liều dùng trên [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc bổ sung sữa chứa tripeptide chỉ mang lại mức giảm huyết áp nhẹ khi dùng đủ lượng đều đặn mỗi ngày [1]. Mức độ hạ áp ghi nhận từ các chuỗi peptide từ sữa thấp hơn rõ rệt so với các loại thuốc hạ áp chuyên biệt [1].
Nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt giữa các nghiên cứu lâm sàng xuất phát từ sinh khả dụng thấp của peptide khi vào đường ruột người [8]. Phân tử bị thoái giáng nhanh chóng và khó đạt được nồng độ ức chế men chuyển trong máu như trong phòng thí nghiệm [8]. Bên cạnh đó, các thử nghiệm dùng liều lượng peptide khác nhau, thời gian can thiệp ngắn cũng có thể là lý do khiến hiệu quả sinh hóa chưa rõ nét [6]. Dù vậy, các thành phần tự nhiên khác trong sữa như khoáng chất canxi, kali vẫn hỗ trợ tốt cho sức khỏe tim mạch nói chung [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa lên men
Hiểu lầm lớn nhất là xem sữa lên men như một giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ áp. Các đánh giá khoa học nhấn mạnh rằng peptide sữa giảm huyết áp kém xa thuốc điều trị và chỉ được xem như một biện pháp kết hợp an toàn trong việc thay đổi lối sống [1]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ toa thuốc của bác sĩ để chuyển sang uống sữa chua hay sữa lên men.
Một nhầm lẫn khác là cho rằng mọi loại sữa chua hoặc sữa chua uống trên thị trường đều có tác dụng hạ áp. Các chuỗi tripeptide IPP và VPP chỉ sinh ra khi sữa được lên men bằng các chủng vi sinh đặc hiệu như Lactobacillus helveticus (như chủng LBK-16H) hoặc qua quá trình thủy phân đạm chuyên biệt [2], [1]. Các loại sữa chua lên men thông thường bằng chủng khuẩn khác có thể không chứa đủ lượng peptide có hoạt tính sinh học này [5].
Nhóm đối tượng nào cần cẩn trọng?
Dù sữa lên men là thực phẩm lành tính, người có huyết áp cao không nên tự ý tăng lượng dùng không kiểm soát. Những người đang được kê đơn thuốc hạ huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung lượng lớn sữa lên men vào chế độ ăn để tránh tương tác bất lợi.
Người mắc hội chứng bất dung nạp lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò cần cân nhắc kỹ nguồn gốc sản phẩm để tránh phản ứng tiêu hóa. Ngoài ra, các sản phẩm sữa lên men công nghiệp thường được thêm đường hoặc chất tạo ngọt; việc dung nạp quá nhiều đường đơn có thể gây bất lợi cho chỉ số đường huyết và chuyển hóa tim mạch.
Gợi ý cách áp dụng vào thực đơn hàng ngày
Nếu muốn tận dụng lợi ích từ sữa lên men, bạn có thể bổ sung các sản phẩm chứa chủng men Lactobacillus helveticus vào bữa phụ hàng ngày [2], [1]. Các nghiên cứu can thiệp thường sử dụng khẩu phần khoảng 150 ml đến 200 ml sữa lên men mỗi ngày để cung cấp peptide hoạt tính [2], [3].
Nên ưu tiên các dòng sữa lên men tự nhiên, ít đường hoặc không đường để tối ưu hóa lợi ích dinh dưỡng. Các dạng đồ uống từ sữa, nước trái cây rau củ bổ sung peptide hoặc viên uống chứa peptide sữa cũng đã được nghiên cứu sử dụng [1]. Để hỗ trợ kiểm soát huyết áp toàn diện, cần kết hợp thói quen này với chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây, giảm muối và duy trì vận động thể lực đều đặn.
Sữa lên men chứa các tripeptide sinh học mang lại tác động hỗ trợ nhất định nhờ tiềm năng sinh học tự nhiên, nhưng đây không phải thần dược [1]. Hãy xem sản phẩm này như một phần của lối sống lành mạnh, bổ trợ cho phác đồ điều trị y khoa chứ không thể thay thế lời khuyên của bác sĩ [1].
