Giảm ham muốn, khó đạt cực khoái, khô âm đạo, rối loạn cương hoặc chậm xuất tinh có thể xuất hiện ở một số người dùng thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI). Tuy nhiên, trầm cảm, lo âu, bệnh nền, tuổi, giấc ngủ và các thuốc khác cũng có thể ảnh hưởng chức năng tình dục. Vì vậy, thời điểm triệu chứng xuất hiện và thay đổi so với trước khi điều trị rất quan trọng [1][2].

Dinh dưỡng là một phần của sức khỏe tổng thể, nhưng hiện không có thực phẩm hay thực đơn nào được chứng minh chắc chắn có thể đảo ngược tác dụng phụ tình dục do SSRI. Không tự ngừng thuốc, bỏ liều hoặc dùng thảo dược để “giải độc”. Hãy ghi nhận triệu chứng và trao đổi riêng với người kê đơn; họ có thể đánh giá nguyên nhân và cùng bạn cân nhắc phương án phù hợp với mục tiêu điều trị [1][3].

SSRI có thể ảnh hưởng những mặt nào của chức năng tình dục?

Tờ thông tin kê đơn sertraline được FDA cập nhật liệt kê giảm ham muốn, rối loạn cương hoặc chậm/không xuất tinh ở nam giới; ở phụ nữ có thể giảm ham muốn, chậm hoặc không đạt cực khoái. Tác dụng cụ thể khác nhau theo thuốc, người dùng và bối cảnh điều trị. Các biểu hiện cũng có thể khó được người bệnh tự nêu ra nếu bác sĩ không hỏi trực tiếp [1].

“Chức năng tình dục” không chỉ là ham muốn. Khi trao đổi, hãy mô tả điều gì đã thay đổi: mức quan tâm, kích thích, bôi trơn, cương, cảm giác, cực khoái, xuất tinh, đau hoặc sự thỏa mãn. Một triệu chứng đơn lẻ không tự xác định nguyên nhân. Ví dụ, giảm ham muốn có thể xuất hiện cùng trầm cảm chưa cải thiện; đau hoặc khô có thể liên quan nội tiết, bệnh phụ khoa, giai đoạn sau sinh hay mãn kinh.

Tổng quan về rối loạn tình dục xuất hiện trong khi dùng thuốc chống trầm cảm nhấn mạnh cần hỏi về chức năng tình dục trước điều trị và theo dõi trong quá trình dùng thuốc. Nghiên cứu dùng cách đo, nhóm người và loại thuốc khác nhau, nên một tỷ lệ từ một nghiên cứu không thể áp dụng chính xác cho mọi người [2].

Làm sao phân biệt tác dụng phụ với ảnh hưởng của bệnh nền?

Hãy đặt triệu chứng vào dòng thời gian. Ghi lại tình trạng trước khi dùng thuốc, thời điểm bắt đầu hoặc đổi liều, lúc triệu chứng xuất hiện, thay đổi tâm trạng và các yếu tố mới như bệnh lý, thuốc khác hoặc căng thẳng quan hệ. Mốc thời gian có thể gợi ý mối liên hệ nhưng không đủ chứng minh thuốc là nguyên nhân duy nhất.

Nhãn thuốc FDA lưu ý triệu chứng tình dục còn có thể xuất phát từ rối loạn đang được điều trị hoặc nguyên nhân khác; hướng dẫn khuyến nghị người kê đơn hỏi cụ thể và khai thác bệnh sử. Điều đó giúp tránh hai kết luận vội: quy mọi triệu chứng cho thuốc, hoặc bỏ qua tác dụng phụ chỉ vì sức khỏe tinh thần đã tốt hơn [1].

Đánh giá y tế có thể xem xét thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và sản phẩm bổ sung; bệnh tim mạch, đái tháo đường, rối loạn tuyến giáp, đau mạn tính, thay đổi nội tiết, giấc ngủ, rượu và các yếu tố tâm lý. Nếu có đau khi quan hệ, chảy máu bất thường, triệu chứng tiết niệu hoặc thay đổi chức năng tình dục kéo dài, hãy nói rõ để được đánh giá đúng chuyên khoa.

Ăn uống có thể khắc phục tác dụng phụ của SSRI không?

Chế độ ăn cân bằng có ích cho sức khỏe chung, nhưng không nên xem là thuốc giải tác dụng phụ. Các nghiên cứu về xử trí rối loạn tình dục liên quan thuốc tập trung chủ yếu vào đánh giá lâm sàng và các phương án điều trị do bác sĩ cân nhắc; chất lượng và độ chắc chắn của bằng chứng thay đổi theo biện pháp và kết cục. Chưa có bằng chứng đủ mạnh để chỉ định một món ăn hoặc chất dinh dưỡng như cách điều trị chuẩn cho mọi người [2][3].

Ăn đủ và đa dạng có thể hỗ trợ năng lượng, sức khỏe chuyển hóa và tâm trạng, nhất là khi người bệnh bỏ bữa hoặc khẩu phần kém trong giai đoạn trầm cảm. Nhưng việc cải thiện thói quen ăn uống không bảo đảm ham muốn, cực khoái hay khả năng cương sẽ trở lại. Nếu có thiếu chất hoặc bệnh chuyển hóa, cần đánh giá và xử lý tình trạng đó riêng thay vì suy đoán từ triệu chứng tình dục.

Rượu có thể làm giảm khả năng đáp ứng tình dục ở một số người và có thể làm khó nhận biết tác động của thuốc; hạn chế rượu là lựa chọn sức khỏe chung, không phải “thuốc giải” cho SSRI. Không tự dùng bạch quả, nghệ tây, maca hoặc sản phẩm quảng cáo tăng sinh lý. Một số nghiên cứu nhỏ về thảo dược hoặc phối hợp thuốc chưa đủ để chứng minh hiệu quả ổn định; chúng còn có thể gây tương tác, tác dụng phụ hoặc ảnh hưởng thuốc điều trị [3][4].

Các bài bạch quả và tác dụng phụ tình dục của thuốc chống trầm cảm, nghệ tây trong rối loạn tình dục liên quan fluoxetine và maca khi dùng thuốc chống trầm cảm phân tích riêng những giới hạn đó. Các bài này không phải hướng dẫn tự phối hợp thảo dược với thuốc kê đơn.

Vì sao không nên tự giảm liều hoặc ngừng thuốc?

Ngừng SSRI đột ngột hoặc bỏ liều có thể gây triệu chứng cai thuốc và làm bệnh nền tái phát hoặc nặng lên. NHS khuyến cáo không tự dừng thuốc chống trầm cảm mà không trao đổi với bác sĩ; nhãn thuốc cũng hướng người bệnh trao đổi với người kê đơn về cách quản lý tác dụng phụ [1][5]. Việc thay thuốc hoặc điều chỉnh kế hoạch cần cân nhắc cả lợi ích kiểm soát trầm cảm/lo âu, nguy cơ tái phát, các thuốc khác và lựa chọn của người bệnh.

Đừng thử “nghỉ thuốc cuối tuần”, đổi giờ uống hoặc tự phối hợp thêm thuốc để duy trì quan hệ. Những cách này có thể ảnh hưởng hiệu quả điều trị, gây triệu chứng cai hoặc tương tác. Nếu tác dụng phụ làm bạn muốn ngừng điều trị, hãy liên hệ người kê đơn sớm để bàn kế hoạch an toàn thay vì tự xoay xở.

Nghiên cứu về rối loạn tình dục kéo dài sau khi ngừng SSRI/SNRI còn hạn chế và chưa xác định chính xác mức độ thường gặp. Một tổng quan lâm sàng gần đây lưu ý hiện không thể đưa ra ước tính tỷ lệ chắc chắn hay khuyến nghị điều trị chữa khỏi; triệu chứng kéo dài cần được ghi nhận, đánh giá nguyên nhân khác và trao đổi chuyên môn [6]. Nếu triệu chứng vẫn tiếp diễn sau đổi thuốc hoặc ngừng theo kế hoạch bác sĩ, hãy nói rõ diễn tiến thay vì tự kết luận.

Chuẩn bị cuộc trao đổi với người kê đơn

Bạn có thể mở đầu đơn giản: “Từ khi bắt đầu hoặc đổi thuốc, tôi nhận thấy thay đổi này trong đời sống tình dục. Tôi muốn xem xét cả thuốc, bệnh nền và các nguyên nhân khác.” Ghi lại tên thuốc, thời điểm bắt đầu, thay đổi gần đây, triệu chứng cụ thể, mức ảnh hưởng và những gì đã thử. Danh sách thuốc nên bao gồm thảo dược, trà/cao chiết và sản phẩm không kê đơn.

Hãy hỏi người kê đơn điều gì có thể theo dõi, khi nào cần tái khám và những lựa chọn điều trị nào phù hợp với tình trạng của bạn. Mục tiêu là cân bằng sức khỏe tâm thần với chất lượng sống, không phải tự hy sinh một mặt để đổi lấy mặt kia. Nếu khó nói trực tiếp, bạn có thể ghi câu hỏi trước hoặc đề nghị một buổi trao đổi riêng.

Nếu xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân, cảm thấy không thể giữ an toàn, hoặc có phản ứng thuốc nghiêm trọng, cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp tại nơi bạn sống. Với triệu chứng tình dục gây khó chịu nhưng không khẩn cấp, hãy đặt lịch với người kê đơn thay vì ngừng thuốc đột ngột.

Kết luận

SSRI có thể gây thay đổi ham muốn, cực khoái, cương hoặc xuất tinh ở một số người; trầm cảm và các yếu tố sức khỏe khác cũng có thể góp phần. Dinh dưỡng hỗ trợ sức khỏe chung nhưng chưa được chứng minh là cách điều trị đặc hiệu cho tác dụng phụ tình dục do SSRI. Không tự bỏ liều, ngừng thuốc hoặc phối hợp thảo dược. Ghi nhận thời điểm và biểu hiện cụ thể rồi trao đổi với người kê đơn để cùng đánh giá lợi ích, rủi ro và lựa chọn phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

SSRI có thể làm giảm ham muốn hoặc khó đạt cực khoái không?

Có thể xảy ra ở một số người. Nhãn sertraline của FDA ghi nhận giảm ham muốn, chậm hoặc không đạt cực khoái và một số biểu hiện khác; triệu chứng, mức độ và thời gian khác nhau giữa các cá nhân.

Ăn một thực phẩm cụ thể có đảo ngược tác dụng phụ này không?

Hiện chưa có thực phẩm hay thực đơn nào được chứng minh chắc chắn có thể điều trị tác dụng phụ tình dục do SSRI. Ăn uống đủ và đa dạng hỗ trợ sức khỏe chung nhưng không thay thế đánh giá thuốc và nguyên nhân khác.

Có nên tự giảm liều hoặc nghỉ thuốc vào ngày dự định quan hệ?

Không. Bỏ liều hoặc ngừng đột ngột có thể gây triệu chứng cai và nguy cơ bệnh tái phát. Hãy trao đổi với người kê đơn trước mọi thay đổi.

Có thể dùng maca, nghệ tây hoặc bạch quả cùng thuốc không?

Không nên tự phối hợp. Bằng chứng về các sản phẩm này còn giới hạn và có thể có tương tác; hãy đưa danh sách sản phẩm đang dùng cho bác sĩ hoặc dược sĩ xem xét.