Tại sao ăn mặn lại làm tăng nguy cơ loãng xương ở phụ nữ lớn tuổi?

Nhiều phụ nữ bước vào độ tuổi mãn kinh thường chú ý bổ sung canxi qua thực phẩm hoặc viên uống để phòng ngừa loãng xương. Dẫu vậy, không ít người vẫn duy trì thói quen nêm nếm đậm đà, chấm ngập gia vị hoặc dùng nhiều thực phẩm chế biến sẵn mà không biết rằng muối chính là yếu tố làm giảm đi hiệu quả bảo vệ xương.

Thực tế khoa học cho thấy thói quen ăn mặn kích thích thận đào thải canxi ồ ạt qua nước tiểu ^[1]. Khi lượng canxi bài tiết vượt quá mức hấp thu, cơ thể buộc phải huy động canxi từ mô xương để bù đắp, dẫn tới nguy cơ loãng xương và tăng khả năng gãy xương ở phụ nữ lớn tuổi [2, 8].

Vì sao ăn mặn khiến canxi thất thoát qua nước tiểu?

Xương được xem là một cơ quan đích chịu tác động tiêu cực từ lượng natri tiêu thụ hàng ngày ^[1]. Mối liên hệ có hại giữa tiêu thụ nhiều muối, bệnh loãng xương và sỏi thận đã được khẳng định rõ qua các dữ liệu sinh lý học ^[1].

Về mặt sinh lý, quá trình tái hấp thu canxi tại ống lượn gần của thận phụ thuộc chặt chẽ vào cơ chế tái hấp thu natri ^[1]. Khi cơ thể dung nạp quá nhiều muối ăn, lượng natri lớn đổ về thận và gây ra tình trạng tăng thể tích tuần hoàn tương đối ^[1].

Theo quy luật thăng bằng cầu thận - ống thận, hiện tượng này làm suy giảm hiệu quả tái hấp thu natri và nước tại ống lượn gần ^[1]. Do canxi được tái hấp thu thụ động gắn liền với natri và nước tại vị trí này, quá trình tái hấp thu canxi cũng bị kém hiệu quả theo ^[1].

Tại các đoạn ống lượn xa hơn, quá trình tái hấp thu canxi không còn phụ thuộc vào tình trạng thể tích dịch ^[1]. Kết quả cuối cùng là một lượng lớn canxi bị cuốn trôi ra ngoài theo nước tiểu, gây ra hiện tượng tăng canxi niệu ^[1]. Ngược lại, việc cắt giảm lượng muối ăn sẽ tạo tình trạng giảm thể tích tuần hoàn tương đối, trực tiếp thúc đẩy tái hấp thu natri và gián tiếp kéo canxi trở lại tuần hoàn, giúp giảm lượng canxi bài xuất ^[1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng

Tác động làm thất thoát canxi của muối đã được làm rõ qua nhiều can thiệp có kiểm soát ở phụ nữ mãn kinh. Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành theo dõi 17 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh, sống tự do trong cộng đồng, thực hiện chế độ ăn thông thường kết hợp các mức bổ sung muối ăn ngẫu nhiên gồm 0, 51 và 102 mmol/ngày ^[2]. Mỗi giai đoạn thử nghiệm kéo dài 4 ngày, lặp lại trong 3 tuần liên tiếp ^[2].

Kết quả cho thấy việc bổ sung 51 mmol natri clorid/ngày làm tăng lượng bài tiết trung bình hàng ngày qua nước tiểu của canxi lên 0,5 mmol, natri lên 51,0 mmol, clo lên 48,9 mmol, pH nước tiểu tăng 0,1 và clo huyết thanh tăng 1,5 mmol/L ^[2]. Bổ sung mức 102 mmol/ngày tiếp tục làm tăng thêm các chỉ số này ^[2]. Dựa trên giả định khối lượng canxi toàn cơ thể là 900 g và không có sự sụt giảm mất mát qua thận hay phân, việc bổ sung 51 và 102 mmol natri clorid/ngày kéo dài trong 10 năm có thể huy động mất lần lượt 7,5% và 10% lượng canxi dự trữ của bộ xương ^[2].

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên công bố năm 2008 trên 11 phụ nữ mãn kinh đã kiểm tra cơ chế thích ứng với 4 giai đoạn can thiệp chế độ ăn kiểm soát liên tiếp kéo dài 5 tuần, mỗi giai đoạn cách nhau tối thiểu 4 tuần ^[3]. Nghiên cứu kiểm tra khẩu phần canxi thấp và cao (518 so với 1284 mg) kết hợp mức muối vừa phải thấp và cao (3,9 so với 11,2 g muối/ngày) ^[3]. Lượng muối ăn 11,2 g/ngày đã làm tăng đáng kể lượng canxi bài tiết trong nước tiểu và ảnh hưởng rõ rệt đến cân bằng canxi của xương ^[3].

Nghiên cứu năm 2008 cũng chỉ ra rằng hiệu quả hấp thu canxi cao hơn sau giai đoạn ăn ít canxi, nhưng hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi lượng muối ăn ^[3]. Đáng chú ý, muối là nguyên nhân làm thay đổi cân bằng canxi xương từ mức dương tính sang âm tính ngay cả khi người tham gia duy trì khẩu phần ăn giàu canxi ^[3]. Khi lượng canxi ăn vào ở mức thấp, cân bằng canxi xương đều ở trạng thái âm tính dù ăn ít hay ăn nhiều muối ^[3].

Muối dư thừa thúc đẩy quá trình tiêu xương như thế nào?

Việc bài tiết canxi liên tục buộc cơ thể kích hoạt các quá trình chu chuyển xương để lấy lại cân bằng khoáng chất. Một nghiên cứu công bố năm 2003 cho thấy chế độ ăn nhiều muối làm tăng bài tiết canxi niệu và làm gia tăng tốc độ tiêu xương ở phụ nữ sau mãn kinh trong thời gian theo dõi 4 tuần ^[4].

Để đánh giá thực tế trên lượng bệnh nhân lớn hơn, nghiên cứu hồi cứu năm 2015 đã khảo sát 537 phụ nữ mãn kinh Hàn Quốc mới được chẩn đoán giảm mật độ xương hoặc loãng xương trong giai đoạn 2008 - 2013 ^[5]. Bệnh nhân được phân tầng theo mức natri bài tiết qua nước tiểu 24 giờ: nhóm thấp (dưới 2 g/ngày, 77 người), nhóm trung bình (2 đến 4,4 g/ngày, 354 người) và nhóm cao (từ 4,4 g/ngày trở lên, 106 người) ^[5]. Kết quả cho thấy lượng natri ăn vào có mối tương quan thuận với lượng natri bài tiết qua nước tiểu ^[5].

Đặc biệt, các dấu ấn chu chuyển xương ở nhóm bài tiết natri mức trung bình đến cao (từ 2 g/ngày trở lên) tăng rõ rệt so với nhóm bài tiết natri thấp; cụ thể dấu ấn tiêu xương CTX-I cao hơn 21,3% và osteocalcin cao hơn 15,7% ^[5]. Dù mật độ khoáng xương (BMD) và hormone điều hòa canxi chưa có khác biệt tức thì giữa các phân nhóm, mức natri bài tiết cao cho thấy việc dư thừa natri thúc đẩy tốc độ chu chuyển xương ^[5].

Sự liên kết này cũng được tái khẳng định trong một nghiên cứu năm 2014 trên 86 phụ nữ mãn kinh bị giảm mật độ xương hoặc loãng xương tại Hàn Quốc ^[6]. Khẩu phần ăn trung bình hàng ngày của các đối tượng là 3.466 mg natri và 813 mg canxi ^[6]. Phân tích mẫu nước tiểu 24 giờ cho thấy mối tương quan thuận giữa lượng natri và canxi bài xuất ra nước tiểu ^[6]. Đồng thời, lượng canxi niệu 24 giờ cũng có mối tương quan thuận trực tiếp với chỉ số tiêu xương CTX-I huyết thanh ^[6].

Nguy cơ thực tế đối với cấu trúc xương và gãy xương

Hậu quả của việc ăn mặn không dừng lại ở các chỉ số sinh hóa mà thể hiện rõ qua cấu trúc xương và tỷ lệ chấn thương. Một nghiên cứu quan sát công bố năm 2024 tại miền nam Ấn Độ trên 383 phụ nữ mãn kinh sống tại cộng đồng (tuổi trung bình 59,8; chỉ số khối cơ thể trung bình 25,2) đã mang đến nhiều số liệu thực tế ^[7]. Trong mẫu nghiên cứu, 43,1% người mắc loãng xương ở bất kỳ vị trí nào và 21% bị gãy lún đốt sống mức độ từ trung bình đến nặng ^[7].

Phân tích mật độ đo bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) cho thấy phụ nữ có khẩu phần ăn nhiều muối (từ 7,2 g/ngày trở lên) có mật độ khoáng xương tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi, điểm bè xương (TBS) cùng chỉ số biến dạng xương (BSI) thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn dưới 7,2 g muối/ngày ^[7]. Ngược lại, chỉ số tiêu xương CTx ở nhóm ăn từ 7,2 g muối/ngày lại cao hơn rõ rệt ^[7].

Tỷ lệ mắc loãng xương, suy giảm điểm bè xương, tăng chỉ số biến dạng xương và gãy đốt sống trung bình - nặng đều tăng dần từ nhóm ăn ít muối đến nhóm ăn nhiều muối ^[7]. Phân tích đa biến khẳng định lượng muối dư thừa là yếu tố liên quan mạnh nhất tới tình trạng loãng xương với tỷ suất chênh OR đạt 2,296 ^[7].

Vai trò đối kháng tiềm năng của kali

Bên cạnh việc hạ lượng natri, tăng cường bổ sung kali mang lại hiệu quả bảo vệ quan trọng cho cấu trúc xương. Nghiên cứu năm 2003 nhận thấy việc tăng cường lượng kali tiêu thụ dưới dạng kali citrat giúp cải thiện và làm giảm tác động tiêu cực của chế độ ăn nhiều muối lên quá trình tiêu xương ^[4].

Một thử nghiệm năm 2002 trên 60 phụ nữ mãn kinh đã đánh giá cụ thể cơ chế này ^[8]. Sau 3 tuần áp dụng chế độ ăn ít muối (87 mmol natri/ngày), các đối tượng được phân ngẫu nhiên dùng chế độ ăn nhiều muối (225 mmol natri/ngày) kết hợp dùng 90 mmol kali citrat/ngày hoặc dùng chế độ ăn nhiều muối kết hợp giả dược trong 4 tuần ^[8].

Ở nhóm ăn nhiều muối dùng giả dược, lượng canxi bài tiết qua nước tiểu tăng 42 mg/ngày, trong khi ở nhóm ăn nhiều muối có kali citrat, lượng canxi niệu lại giảm 8 mg/ngày ^[8]. Dấu ấn tiêu xương N-telopeptide tăng 6,4 nmol BCE/mmol creatinin ở nhóm dùng giả dược, nhưng chỉ tăng 2,0 nmol BCE/mmol creatinin ở nhóm bổ sung kali citrat ^[8]. Các chỉ số osteocalcin, PTH và cAMP không có thay đổi đáng kể ^[8]. Kết quả chứng minh việc bổ sung muối kiềm kali giúp ngăn chặn tình trạng tăng canxi niệu và ức chế chỉ số tiêu xương sinh ra do ăn mặn ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thêm viên canxi liều cao là có thể thoải mái ăn mặn mà không lo hại xương. Tuy nhiên, bằng chứng can thiệp cho thấy muối dư thừa vẫn khiến cân bằng canxi xương chuyển từ dương tính sang âm tính dù khẩu phần chứa lượng canxi cao ^[3]. Hơn nữa, ăn mặn kết hợp nạp quá nhiều canxi còn làm tăng gánh nặng bài tiết canxi qua thận, vốn là yếu tố nguy cơ dẫn đến sỏi thận ^[1].

Cũng cần nhìn nhận các giới hạn của nghiên cứu hiện có. Một số thử nghiệm can thiệp có cỡ mẫu tương đối nhỏ (như nghiên cứu 11 người năm 2008 hoặc 17 người năm 1989) và thời gian can thiệp chỉ kéo dài từ vài ngày đến vài tuần [2, 6]. Các nghiên cứu có cỡ mẫu lớn hơn lại mang tính chất hồi cứu hoặc quan sát cắt ngang nên chưa thể khẳng định tuyệt đối mối quan hệ nhân quả dài hạn trên mọi quần thể [3, 8]. Do đó, thay đổi lối sống cần được duy trì bền vững chứ không thể chỉ trông đợi vào việc kiêng khem ngắt quãng.

Ai nên đặc biệt thận trọng với muối?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm đến việc hạn chế muối gồm:

• Phụ nữ trong độ tuổi mãn kinh hoặc tiền mãn kinh, nhóm người có tốc độ tiêu xương sinh lý tự nhiên tăng cao [1, 2].
• Người đã được chẩn đoán giảm mật độ xương, loãng xương hoặc từng có tiền sử gãy xương [3, 8].
• Người có tiền sử sỏi thận hoặc có nguy cơ sỏi hệ tiết niệu, bởi canxi niệu tăng cao là nguyên nhân cốt lõi dẫn tới sự hình thành sỏi ^[1].
• Người đang kiểm soát đồng thời các bệnh lý tim mạch, huyết áp cao kèm suy giảm sức khỏe xương ^[1].

Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc giữ kali cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý tăng cường các nguồn thực phẩm hoặc chất bổ sung chứa kali.

Thay đổi lối sống để bảo vệ bộ xương

Để ngăn chặn tình trạng mất canxi qua thận và hỗ trợ độ chắc khỏe cho xương, người nội trợ và phụ nữ lớn tuổi có thể áp dụng các giải pháp ăn uống thực tế:

• Cắt giảm muối ăn dần dần trong chế biến: Giảm sử dụng các loại mắm, muối, gia vị tinh chế và hạn chế chấm ngập thức ăn; tránh lạm dụng các món đóng hộp hay thịt chế biến sẵn.
• Tăng cường rau củ và trái cây tươi: Các nguồn thực phẩm tự nhiên này cung cấp muối kiềm kali, giúp trung hòa và giảm nhẹ tác hại của natri lên quá trình thất thoát canxi và tiêu xương ^[8].
• Cung cấp canxi hợp lý: Đảm bảo nhu cầu canxi hàng ngày qua sữa, các chế phẩm từ sữa hoặc rau củ lá xanh, nhưng luôn đi kèm với khẩu phần ăn nhạt để tránh làm canxi bị đào thải ra ngoài ^[3].
• Duy trì vận động và sinh hoạt điều độ: Vận động chịu lực kết hợp dinh dưỡng cân bằng là chìa khóa duy trì mật độ khoáng xương.

Việc bảo vệ sức khỏe xương ở phụ nữ lớn tuổi không chỉ xoay quanh câu chuyện nạp thêm bao nhiêu canxi, mà quan trọng không kém là ngăn chặn lượng canxi bị thất thoát. Cắt giảm muối ăn trong bữa cơm hàng ngày kết hợp tăng cường rau quả tươi là biện pháp đơn giản, hiệu quả và bền vững để duy trì hệ xương chắc khỏe.