Nhiều người quyết tâm từ bỏ điếu thuốc lá để bảo vệ sức khỏe tim mạch và phổi, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn lại hốt hoảng khi thấy số cân nặng trên bàn cân tăng vọt. Nỗi lo này không chỉ làm giảm động lực mà còn khiến không ít người chán nản rồi quay lại với khói thuốc.

Thực tế, tăng cân sau khi cai thuốc là một phản ứng sinh lý rất phổ biến và đã được khoa học ghi nhận rõ ràng [1], [2]. Nguyên nhân chính xuất phát từ việc cơ thể mất đi tác động kìm hãm thèm ăn của nicotine lên hệ thần kinh trung ương, sụt giảm tốc độ trao đổi chất lúc nghỉ ngơi và sự gia tăng bù đắp lượng calo nạp vào hàng ngày [3], [4], [5].

Cơ chế sinh học: Vì sao cơ thể đòi ăn nhiều hơn khi thiếu nicotine?

Nicotine trong khói thuốc từ lâu đã được biết đến với khả năng ức chế cảm giác thèm ăn thông qua tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương [3], [4]. Khi một người hút thuốc, nicotine can thiệp vào các chuỗi peptide điều hòa cơn đói, khiến họ ít cảm thấy đói bụng hơn bình thường [4], [5]. Bên cạnh đó, nicotine còn làm thay đổi hành vi ăn uống và quá trình oxy hóa chất béo [4].

Khi quyết định dứt bỏ điếu thuốc, sự vắng mặt đột ngột của nicotine sẽ đảo ngược hoàn toàn khả năng ức chế thèm ăn này [3]. Não bộ kích hoạt cơ chế củng cố thay thế: sự thỏa mãn từ thức ăn được dùng để lấp vào chỗ trống của sự thỏa mãn từng do khói thuốc đem lại [3]. Các mạch tưởng thưởng trong não bộ vốn trước đây bị kích hoạt bởi điếu thuốc nay chuyển sang phản ứng mạnh mẽ với thức ăn, làm tăng giá trị kích thích thèm muốn của thực phẩm [3].

Song song với việc não bộ đòi hỏi thức ăn, quá trình chuyển hóa cũng chịu tác động tiêu cực trong thời gian đầu. Khi ngưng nicotine, cơ thể phải đối mặt với sự sụt giảm tỷ lệ trao đổi chất lúc nghỉ ngơi (resting metabolic rate) và sự gia tăng hoạt tính của enzyme lipoprotein lipase – một enzyme chủ chốt tham gia vào quá trình tích trữ chất béo [5]. Sự kết hợp giữa việc tiêu thụ nhiều calo hơn và việc tiêu hao năng lượng nền chậm lại khiến chất béo tích tụ nhanh chóng, đặc biệt là ở vùng mỡ dưới da [5].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận con số tăng cân thực tế

Để làm rõ mức độ tăng cân, nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn đã theo dõi chặt chẽ những người tham gia cai thuốc qua từng mốc thời gian cụ thể. Hiện tượng tăng cân được quan sát thấy ở hơn 80% số người cai thuốc thành công, tức là cứ 5 người bỏ thuốc thì có khoảng 4 người tăng cân [2].

Một tổng quan hệ thống phân tích gộp từ 62 nghiên cứu tiền cứu ghi nhận rằng mức tăng cân trung bình của những người kiêng thuốc lá lần lượt là 2,9 kg sau 3 tháng; 4,2 kg sau 6 tháng và đạt mốc 4,7 kg sau 12 tháng [2]. Một phân tích tổng hợp khác cũng chỉ ra các mốc tăng cân trung bình rất rõ ràng: 1,12 kg sau 1 tháng; 2,26 kg sau 2 tháng; 2,85 kg sau 3 tháng; 4,23 kg sau 6 tháng và 4,67 kg sau 12 tháng cai thuốc [1]. Các số liệu này chứng minh phần lớn trọng lượng cơ thể tăng nhanh nhất trong 3 tháng đầu tiên sau khi dứt bỏ thuốc lá, sau đó có xu hướng chậm lại và ổn định dần [3], [6].

Các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn cũng làm sáng tỏ vai trò cốt lõi của lượng thức ăn nạp vào. Một nghiên cứu năm 1991 thực hiện trên 17 nam giới khỏe mạnh trong điều kiện nội trú khép kín đã chia thành hai nhóm: 8 người tiếp tục hút thuốc tự do và 9 người cai thuốc hoàn toàn trong 10 ngày sau giai đoạn theo dõi ban đầu 3 ngày [7]. Kết quả cho thấy nhóm người cai thuốc đã ăn nhiều hơn rõ rệt theo thời gian và tăng cân nhiều hơn hẳn nhóm hút thuốc, dù mức độ hoạt động thể chất giữa hai nhóm không hề có sự khác biệt [7]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng lượng calo nạp thêm chiếm phần lớn nguyên nhân dẫn đến hiện tượng tăng cân sớm này [7].

Đối với những người tham gia điều trị y tế cai nghiện, hiện tượng tăng cân vẫn xuất hiện. Một nghiên cứu năm 2013 tại một phòng khám ngoại trú theo dõi 186 bệnh nhân (gồm 132 nam và 54 nữ) đã ghi nhận chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình tăng đáng kể từ 23,5 ± 3,6 kg/m2 tại thời điểm khám ban đầu lên 23,9 ± 3,8 kg/m2 sau 3 tháng trị liệu dứt điểm thuốc lá [8]. Nghiên cứu này ghi nhận mức độ tăng chỉ số BMI giữa nhóm dùng miếng dán nicotine và nhóm dùng thuốc varenicline là tương đương nhau [8].

Dữ liệu dài hạn từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia (NHANES) trên 12.204 người trưởng thành trong 10 năm đã làm rõ bức tranh tổng thể: trong nhóm tham gia có 65,2% người chưa từng hút thuốc, 25,3% người hút thuốc tích cực và 9,5% người đã cai thuốc [6]. Sau 10 năm, những người vẫn hút thuốc tăng trung bình 3,5 kg, trong khi những người kiêng thuốc tăng tới 8,4 kg [6]. Mức chênh lệch tăng cân trực tiếp do cai thuốc lá gây ra là 4,9 kg [6].

Một khảo sát cắt ngang khác cũng trích xuất dữ liệu từ năm chu kỳ liên tiếp của NHANES (2003-2004 đến 2011-2012) trên 654 người mới cai thuốc gần đây cho thấy họ tăng trung bình 1,4 kg (khoảng tin cậy 95%: 0,8 - 2,0 kg), trong khi những người đang hút thuốc hầu như không có biến động cân nặng với mức thay đổi -0,01 kg (khoảng tin cậy 95%: -0,3 - 0,2 kg) [1]. Phân tích sâu hơn cho thấy mức tăng cân diễn ra rõ rệt ở nhóm có BMI ban đầu bình thường (tăng 3,1 kg) và nhóm thừa cân (tăng 2,2 kg) [1].

Những ai có nguy cơ tăng cân nhiều nhất sau khi cai thuốc?

Dù cân nặng thường tăng, nhưng mức độ tăng ở mỗi người có sự khác biệt rất lớn [1], [5]. Một phân tích tổng hợp từ 35 nghiên cứu thuần tập tiền cứu chỉ ra mức dao động rất rộng: có khoảng 16% số người cai thuốc không can thiệp thậm chí còn giảm cân, trong khi có 13% số người lại tăng trên 10 kg trọng lượng cơ thể [6]. Các yếu tố dự báo nhóm người dễ tăng cân nhất gồm:

  • Mức độ phụ thuộc nicotine: Những người có điểm số bài kiểm tra Fagerstrom (FTND) cao và hút lượng thuốc lá hàng ngày nhiều là nhóm đối tượng tăng cân mạnh nhất [3], [8]. Nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ phụ thuộc liều lượng giữa số điếu thuốc hút mỗi ngày trước đó và cân nặng tăng thêm: người từng hút 1-14 điếu/ngày tăng thêm 2,0 kg; hút 15-24 điếu/ngày tăng 6,0 kg; và người nghiện nặng hút từ 25 điếu/ngày trở lên tăng tới 10,3 kg [6].
  • Chỉ số sinh hóa máu ban đầu: Nồng độ triglyceride cao và HDL-cholesterol thấp trong huyết tương trước khi bắt đầu cai thuốc có mối tương quan chặt chẽ với tốc độ gia tăng chỉ số BMI sau 3 tháng [3], [8].
  • Độ tuổi và giới tính: Một số dữ liệu ghi nhận người trẻ tuổi hơn, người có tình trạng kinh tế xã hội thấp hơn [5], hoặc người dưới 55 tuổi có nguy cơ tăng cân cao hơn [6]. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2016 trên người ít vận động lại ghi nhận nam giới tăng trung bình 3,9 kg trong khi nữ giới tăng 3,3 kg sau 1 năm cai thuốc, và độ tuổi trên 43 có liên quan đến việc tiếp tục tăng cân nếu tái hút [3]. Ngược lại, nhiều nghiên cứu khác lại chỉ ra phụ nữ thường tăng cân nhiều hơn nam giới [3], [2].
  • Yếu tố di truyền: Cơ địa và các yếu tố di truyền tiềm ẩn đóng vai trò điều hòa sự thay đổi trọng lượng cơ thể sau cai nghiện [5].

Lợi ích sức khỏe vượt trội so với nguy cơ từ việc tăng cân

Mối lo ngại về việc tăng cân là rào cản tâm lý hàng đầu khiến nhiều người trì hoãn việc bỏ thuốc lá, hoặc là lý do khiến họ tái nghiện [1], [5], [6]. Có tới 52% phụ nữ và 32% nam giới từng cai thuốc thất bại thừa nhận rằng tăng cân chính là nguyên nhân trực tiếp khiến họ hút thuốc trở lại [6].

Tuy nhiên, giới khoa học khẳng định chắc chắn rằng lợi ích sức khỏe từ việc từ bỏ thuốc lá vượt trội hoàn toàn so với những tác động tiêu cực tạm thời của việc tăng vài kilogam [1], [5]. Hút thuốc lá là nguyên nhân gây tử vong và bệnh tật hàng đầu có thể phòng ngừa được [5]. Bỏ thuốc giúp cải thiện rõ rệt tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong nói chung [1].

Đặc biệt ở khía cạnh chuyển hóa, hút thuốc vốn làm suy giảm khả năng dung nạp glucose và giảm độ nhạy insulin, khiến người hút thuốc thường bị kháng insulin và tăng nồng độ insulin trong máu [5]. Khi bỏ thuốc lá, dù cân nặng có thể tăng lên, độ nhạy insulin của cơ thể lại có xu hướng được cải thiện rõ rệt [5].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Dù việc bỏ thuốc mang lại lợi ích lâu dài to lớn, có những nhóm bệnh nhân cần được bác sĩ theo dõi sát sao chỉ số cân nặng và đường huyết:

  • Người mắc bệnh đái tháo đường típ 2: Người bệnh đái tháo đường bỏ thuốc lá sẽ giảm đáng kể nguy cơ biến chứng mạch máu nhỏ và mạch máu lớn, đặc biệt là bệnh lý tim mạch [4]. Tuy nhiên, việc tăng cân quá nhanh sau cai thuốc có thể tạm thời làm trầm trọng thêm tình trạng tiểu đường, gây suy giảm khả năng kiểm soát đường huyết và rối loạn chuyển hóa [1], [4]. Có tới hai phần ba bệnh nhân đái tháo đường cho biết họ sẵn sàng hút thuốc trở lại nếu bị tăng cân nhiều [4]. Nhóm này tuyệt đối không tự ý xử lý mà cần có sự phối hợp điều trị y khoa để vừa cai thuốc vừa kiểm soát cân nặng [4].
  • Người thừa cân, béo phì hoặc có bệnh tim mạch nền: Do cả hút thuốc và béo phì đều là các yếu tố nguy cơ độc lập đối với bệnh tim mạch và một số bệnh ung thư [2], việc kiểm soát cân nặng cần được lập kế hoạch đồng thời ngay từ ngày đầu bỏ thuốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế để kiểm soát cân nặng khi cai thuốc

Để vượt qua giai đoạn chuyển hóa nhạy cảm và kiểm soát cảm giác thèm ăn sau khi dứt bỏ khói thuốc, người cai thuốc có thể áp dụng các giải pháp đã được chứng minh:

  • Sử dụng liệu pháp thay thế nicotine phù hợp: Liệu pháp thay thế nicotine, đặc biệt là kẹo cao su nicotine, đã được chứng minh có hiệu quả trì hoãn việc tăng cân sau khi ngừng thuốc [5]. Việc dùng miếng dán nicotine hoặc bupropion đơn thuần hay kết hợp bupropion với miếng dán cũng giúp giảm đáng kể mức tăng cân so với giả dược [5]. Người dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ để lựa chọn phác đồ đúng liều lượng và thời gian.
  • Can thiệp chế độ ăn uống chủ động: Lượng calo nạp vào tăng lên là thủ phạm chính gây tăng cân [7]. Việc kết hợp can thiệp chế độ ăn kiêng ngắt quãng rất ít calo cùng kẹo cao su nicotine đã được chứng minh giúp tăng tỷ lệ cai thuốc thành công đồng thời ngăn ngừa hiện tượng tăng cân [5]. Hãy chuẩn bị sẵn các loại rau củ ít năng lượng để nhai khi xuất hiện phản xạ muốn đưa tay lên miệng.
  • Giữ tinh thần kiên định trong 3 tháng đầu: Vì trọng lượng cơ thể thường tăng mạnh nhất trong 3 tháng đầu rồi chững lại [3], [6], việc tập trung kiểm soát lối sống trong 12 tuần đầu tiên đóng vai trò quyết định cho thành công lâu dài.

Tăng cân sau khi bỏ thuốc lá là một phản xạ sinh học tự nhiên do hệ thần kinh trung ương và quá trình trao đổi chất thích ứng lại trạng thái không còn nicotine. Thay vì sợ hãi tăng cân mà trì hoãn việc từ bỏ thuốc lá, người hút thuốc nên chuẩn bị trước tâm lý và kế hoạch dinh dưỡng khoa học. Lợi ích bảo vệ mạng sống khỏi khói thuốc luôn lớn hơn rất nhiều so với vài kilogam thể trọng có thể điều chỉnh được.