Thói quen dội nước lạnh lên người sau khi đi nắng về hoặc sau buổi tập thể dục mang lại cảm giác sảng khoái tức thì. Tuy nhiên, nhiều người có bệnh lý tim mạch hoặc người lớn tuổi thường lo lắng liệu cú sốc nhiệt đột ngột này có gây hại cho quả tim hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là có, tắm nước lạnh đột ngột tiềm ẩn rủi ro rõ rệt cho người bị hẹp mạch vành. Tiếp xúc với cái lạnh làm kích hoạt phản ứng co mạch ngoại vi lẫn mạch vành, đẩy huyết áp tăng vọt, làm tăng gánh nặng cho tim và dễ dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tim [1].
Phản ứng dây chuyền của hệ tuần hoàn trước nước lạnh
Khi làn da bất ngờ tiếp xúc với nước lạnh, cơ thể lập tức coi đây là một tín hiệu khẩn cấp cần giữ nhiệt. Hệ thần kinh giao cảm bị kích thích mạnh mẽ, giải phóng các hormone gây co thắt hệ thống mạch máu dưới da (gọi là co mạch ngoại vi) [2]. Tại bề mặt da, các kênh cảm biến nhiệt độ chuyên biệt như TRPA1 và TRPM8 đóng vai trò nhận diện cái lạnh để phát tín hiệu co mạch tại chỗ [3].
Khi hàng loạt mạch máu nhỏ ở tay, chân và da co hẹp lại, lòng mạch tổng thể bị thu nhỏ khiến áp lực máu dội ngược về trung tâm, đẩy huyết áp tâm thu và tâm trương tăng lên [2]. Trong y học, lực cản mà tim phải vượt qua để bơm máu đi nuôi cơ thể được gọi là "hậu tải". Co mạch ngoại vi đột ngột làm tăng hậu tải, buộc tâm thất trái của tim phải gồng mình co bóp mạnh hơn, tiêu tốn nhiều oxy hơn bình thường.
Đối với người khỏe mạnh, hệ mạch máu nuôi tim (động mạch vành) có khả năng tự điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu này [4]. Ngược lại, ở người có bệnh mạch vành, tiếp xúc với lạnh không chỉ làm tăng huyết áp mà còn kích thích co thắt ngay chính động mạch vành đang bị hẹp [1]. Hệ quả kép này — tim cần nhiều máu hơn nhưng đường ống dẫn máu lại co nhỏ đi — dễ dẫn đến thiếu máu cục bộ, gây suy giảm khả năng thư giãn và co bóp của cơ tim [1].
Bằng chứng khoa học trên người bệnh mạch vành
Mối nguy hiểm của phản ứng co mạch do lạnh đối với tim không chỉ là lý thuyết mà đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu kinh điển công bố năm 1976 đã đo trực tiếp sức cản mạch vành ở 12 người có tim bình thường và 12 bệnh nhân có bệnh tim thiếu máu cục bộ trong 50 giây đầu tiên thực hiện nghiệm pháp áp lạnh (nhúng tay vào nước đá) [4]. Nghiệm pháp này vốn được dùng để tạo ra phản ứng co mạch toàn thân [4].
Kết quả cho thấy ở nhóm người khỏe mạnh, sức cản mạch vành không hề thay đổi dù cơ thể đang chịu lạnh [4]. Trái lại, ở nhóm bệnh nhân mạch vành, sức cản mạch vành tăng vọt thêm 27% [4]. Đáng chú ý, có 3 trên 12 bệnh nhân bị sụt giảm lưu lượng máu nuôi tim bất chấp huyết áp động mạch đang tăng lên, và 4 bệnh nhân xuất hiện cơn đau thắt ngực ngay trong lúc thử nghiệm [4]. Khi các nhà khoa học cho dùng thuốc phentolamine (một chất ức chế thụ thể thần kinh giao cảm alpha) trên 3 bệnh nhân, tình trạng tăng huyết áp và tăng sức cản mạch vành hoàn toàn biến mất [4]. Điều này chứng minh hệ thần kinh giao cảm chính là thủ phạm làm co thắt mạch vành khi gặp lạnh [4].
Một nghiên cứu khác vào năm 2003 tiếp tục đánh giá sâu hơn chức năng của tâm thất trái bằng siêu âm Doppler trên 25 nam giới mắc bệnh mạch vành (độ tuổi trung bình khoảng 50,8) khi thực hiện nghiệm pháp áp lạnh [1]. Toàn bộ 25 bệnh nhân đều bị tăng huyết áp đáng kể khi tiếp xúc lạnh trong khi nhịp tim không thay đổi [1].
Qua theo dõi, có 10 bệnh nhân xuất hiện dấu hiệu thiếu máu cục bộ cơ tim và 15 người không có biểu hiện này [1]. Ở nhóm 10 người bị thiếu máu cục bộ, quả tim xuất hiện những rối loạn chức năng rõ rệt: vận tốc dòng máu đổ đầy tâm thất trái giai đoạn đầu bị giảm xuống, thời gian giãn đồng thể tích kéo dài ra và chỉ số hoạt động cơ tim xấu đi so với nhóm không bị thiếu máu [1]. Các tác giả kết luận việc tiếp xúc lạnh đã kích thích co mạch, gây thiếu máu và làm cơ tim bị cứng hơn, giãn ra chậm hơn cũng như giảm sức co bóp [1].
Cơ thể người khỏe mạnh phản ứng thế nào với nước lạnh?
Ngay cả ở những người trẻ khỏe, việc ngâm mình trong nước lạnh cũng tạo ra những biến động sinh lý không nhỏ. Một nghiên cứu năm 1996 thực hiện trên các vận động viên nam trẻ tuổi khỏe mạnh cho thấy, chỉ một lần ngâm mình đến cổ trong nước lạnh 14 độ C suốt 1 giờ đã làm nồng độ hormone noradrenaline trong máu tăng gấp 4 lần [2]. Đây là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh giao cảm bị kích hoạt mạnh, kéo theo co mạch ngoại vi (biểu hiện qua giảm nhiệt độ da) và làm huyết áp tâm thu lẫn tâm trương tăng thêm 10% [2].
Mức độ co mạch cũng không đòi hỏi phải ngâm toàn thân mới xảy ra. Một thử nghiệm năm 2000 trên 19 người (phần một) và 23 người (phần hai) với nước lạnh từ 9 đến 11 độ C cho thấy chỉ cần nhúng cẳng tay hoặc úp mặt vào nước lạnh cũng đủ kích hoạt phản ứng co mạch điều nhiệt rõ rệt [5]. Khi hít thở bình thường, việc nhúng cẳng tay vào nước lạnh làm nhịp tim tăng nhẹ 3%, trong khi nhúng mặt làm nhịp tim giảm 9% [5].
Không cần đến nước đá buốt giá, nước mát thông thường cũng làm giảm đáng kể dòng máu ngoại vi. Nghiên cứu năm 2017 trên 12 nam giới sau khi tập tạ (4 hiệp squat, mỗi hiệp 10 lần tối đa) đã so sánh việc ngâm phần thân dưới trong nước lạnh 8 độ C và nước mát 22 độ C suốt 10 phút [6]. Kết quả cho thấy cả hai mức nhiệt độ 8 độ C và 22 độ C đều làm giảm độ dẫn truyền của động mạch đùi tới 55% và gây co mạch máu da ở đùi, bắp chân từ 40% đến 50% so với việc ngồi nghỉ bình thường [6].
Ở góc độ tế bào, một nghiên cứu năm 2003 khi cho người tham gia nhúng tay vào nước lạnh 10 độ C đã ghi nhận ở cả nhóm người đối chứng khỏe mạnh, nồng độ endothelin-1 trong máu (một chất gây co mạch cực mạnh) tăng lên ở phút thứ 4 trước khi trở về mức bình thường sau khi ngừng ngâm [7]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 cũng chỉ ra rằng ngâm trong nước lạnh 10 độ C suốt 5 phút gây co mạch mạnh hơn và phục hồi dòng máu chậm hơn (đạt đỉnh co mạch sau 7 phút kết thúc làm lạnh) so với việc chỉ chạm vào đầu dò bằng đồng lạnh [3].
Những lầm tưởng thường gặp về tắm nước lạnh
Lầm tưởng phổ biến nhất là cho rằng "tắm nước lạnh nhiều lần cơ thể sẽ quen và không còn bị tăng huyết áp". Thực tế khoa học lại chỉ ra điều ngược lại. Trong nghiên cứu năm 1996 trên các vận động viên trẻ khỏe, dù họ đã được ngâm nước lạnh lặp đi lặp lại với tần suất 3 lần mỗi tuần trong suốt 6 tuần, độ nhạy bén của hệ thần kinh giao cảm vẫn không hề thay đổi [2]. Sau quá trình làm quen với lạnh, huyết áp tâm trương nền có giảm nhưng phản ứng co mạch ngoại vi thậm chí còn tăng lên, chứng tỏ việc lặp lại kích thích lạnh ngắn hạn không đủ để tạo ra sự thích nghi giúp giảm phản ứng giao cảm [2].
Lầm tưởng thứ hai là nghĩ rằng khi trời nóng hoặc cơ thể đang sốt, phát nhiệt do vận động thì phải dội nước thật lạnh mới hạ nhiệt nhanh. Một nghiên cứu năm 2008 trên 8 nam giới được làm nóng cơ thể lên 39,5 độ C đã so sánh ba cách hạ nhiệt: ngồi phòng mát 20-22 độ C, ngâm nước lạnh 14 độ C và ngâm nước ấm vừa (ôn hòa) 26 độ C [8].
Thời gian để hạ nhiệt độ lõi cơ thể xuống 37,5 độ C khi ngồi phòng mát mất tới 22,81 phút, ngâm nước lạnh 14 độ C mất 2,16 phút, còn ngâm nước 26 độ C mất 2,91 phút [8]. Chênh lệch giữa nước lạnh 14 độ C và nước 26 độ C chỉ vỏn vẹn 45 giây — một khoảng thời gian không mang lại khác biệt có ý nghĩa lâm sàng [8]. Lý do là nước 26 độ C ít gây co mạch ngoại vi hơn, giúp máu lưu thông dưới da tốt hơn để mang nhiệt từ trong cơ thể thoát ra ngoài dễ dàng [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên và quan trọng nhất cần tránh tắm nước lạnh đột ngột là người đã được chẩn đoán mắc bệnh mạch vành, có tiền sử đau thắt ngực hoặc thiếu máu cơ tim cục bộ [1]. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, chỉ chưa đầy một phút tiếp xúc lạnh cũng đủ làm tăng 27% sức cản mạch vành và kích phát cơn đau thắt ngực ở nhóm đối tượng này [4].
Nhóm thứ hai là những người có bệnh lý mạch máu ngoại vi như hội chứng Raynaud (tình trạng co thắt mạch máu ở ngón tay, ngón chân khi gặp lạnh). Nghiên cứu năm 2003 trên 7 bệnh nhân mắc hội chứng Raynaud nguyên phát cho thấy khi ngâm tay vào nước 10 độ C, lưu lượng máu ngón tay sụt giảm mạnh ngay ở phút thứ 2 [7]. Đồng thời, chất gây co mạch endothelin-1 trong máu của họ tăng cao hơn hẳn người bình thường ở phút thứ 4 và tiếp tục duy trì ở mức cao ngay cả sau khi đã rút tay khỏi nước lạnh [7].
Ngoài ra, người có bệnh tăng huyết áp, người cao tuổi hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp ngâm lạnh hay tắm lạnh nào. Bài viết chỉ cung cấp thông tin khoa học thường thức, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ.
Gợi ý tắm an toàn để bảo vệ trái tim
Thay vì dùng nước lạnh từ 8 đến 14 độ C vốn dễ kích hoạt thần kinh giao cảm và làm giảm 40-55% lưu lượng máu ngoại vi, người có bệnh tim mạch hoặc muốn hạ nhiệt sau khi đi nắng nên ưu tiên nước có nhiệt độ ôn hòa từ 26 độ C trở lên [8]. Mức nhiệt này vừa giúp làm mát cơ thể hiệu quả tương đương nước lạnh, vừa hạn chế tối đa phản ứng co mạch đột ngột gây áp lực lên tim [8].
Khi bắt đầu tắm, cần tránh dội nước thẳng từ đỉnh đầu hoặc ngực xuống hay úp mặt ngay vào nước lạnh, bởi vùng mặt rất nhạy cảm với các phản xạ tim mạch và dễ làm biến đổi nhịp tim cũng như gây co mạch mạnh [5]. Quy tắc an toàn là làm ướt từ bàn chân, cẳng chân rồi mới di chuyển dần lên thân người để cơ thể có thời gian điều chỉnh huyết áp.
Sau khi tập luyện thể thao nặng, dù cơ thể đang nóng bức, bạn cũng không nên ngâm mình ngay vào nước lạnh hay nước mát 22 độ C nếu có bệnh nền tim mạch, vì lưu lượng máu qua động mạch lớn ở chân có thể sụt giảm hơn một nửa [6]. Hãy ngồi nghỉ ở nhiệt độ phòng cho ráo mồ hôi, uống đủ nước để ổn định tuần hoàn trước khi đi tắm bằng nước ấm vừa phải.
Tắm nước lạnh có thể là thú vui sảng khoái của người trẻ khỏe, nhưng lại là phép thử khắc nghiệt đối với hệ mạch máu của người bệnh tim. Hiểu rõ phản ứng co mạch của cơ thể và chọn nhiệt độ nước ôn hòa là cách đơn giản nhất để mỗi lần tắm thực sự là lúc thư giãn, an toàn cho trái tim.
