Mất ngủ kéo dài khiến nhiều người tìm đến trà tâm sen như giải pháp thảo dược tự nhiên để tìm lại giấc ngủ ngon. Tuy nhiên, thói quen hãm tâm sen uống thay nước lọc hàng ngày lại dấy lên nỗi lo ngại về tác dụng phụ đối với nhịp tim và huyết áp.
Thực tế, tâm sen có tác dụng an thần và hỗ trợ điều trị mất ngủ, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim nhờ chứa nhóm hoạt chất sinh học alkaloid [1]. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện tại tập trung vào việc xác định thành phần hóa học và thử nghiệm trên tế bào hoặc động vật, chưa đưa ra con số cụ thể về liều lượng gram uống an toàn mỗi ngày cho người cũng như ngưỡng gây độc tính của alkaloid [1]. Việc hiểu đúng bản chất hoạt chất sẽ giúp người dùng tránh lạm dụng và bảo vệ sức khỏe tim mạch.
Tâm sen và vị đắng từ nhóm hoạt chất alkaloid
Tâm sen (tên khoa học là Plumula Nelumbinis, hay liên tử tâm) là phần phôi màu xanh nằm bên trong hạt già của cây sen (Nelumbo nucifera Gaertn) [1]. Nguyên liệu này đã có lịch sử sử dụng làm thuốc hơn 400 năm và đóng vai trò kép vừa làm thực phẩm (pha trà) vừa làm dược liệu tại các quốc gia châu Á [1]. Trong y học cổ truyền, tâm sen thường được dùng để thanh tâm, giải nhiệt, an thần và cầm máu [1].
Tác dụng sinh học chính của tâm sen đến từ nhóm hợp chất hữu cơ có tên là alkaloid [2]. Cho đến nay, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được hơn 130 hợp chất hóa học từ tâm sen, bao gồm các nhóm alkaloid, flavonoid, polysaccharide và tinh dầu dễ bay hơi [1]. Tính trên toàn bộ các bộ phận của cây sen, một tổng quan năm 2017 dựa trên 373 kết quả tìm kiếm từ cơ sở dữ liệu Web of Science đã ghi nhận tới 243 hợp chất tự nhiên thuộc nhiều nhóm khác nhau như alkaloid, flavonoid, glycoside, terpenoid, steroid, axit béo, protein, khoáng chất và vitamin [3].
Riêng về nhóm alkaloid trong tâm sen, một nghiên cứu năm 1991 thực hiện trên mẫu phôi hạt sen xanh trồng tại tỉnh Giang Tây đã phân lập được 6 loại alkaloid chính gồm: lotusine, nuciferine, pronuciferine, liensinine, isoliensinine và neferine [4]. Đến năm 2017, bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cực cao kết hợp khối phổ (UPLC-DAD-ESI-QTof-MS) trên dịch chiết ethanol, các nhà khoa học đã xác định sơ bộ được 21 alkaloid trong tâm sen [2]. Số này bao gồm 6 hợp chất nhóm bis-1-benzyltetrahydroisoquinoline, 11 hợp chất nhóm benzyltetrahydroisoquinoline, 2 aporphine, 1 proaporphine và 1 indole alkaloid, trong đó có 11 chất lần đầu tiên được tìm thấy ở tâm sen [2].
Cơ chế giúp dễ ngủ và tác động lên hệ thần kinh
Khả năng hỗ trợ giấc ngủ của tâm sen không phải là lời đồn đại dân gian mà có cơ sở từ sự tương tác giữa các alkaloid với hệ thần kinh trung ương. Khi đi vào cơ thể, chiết xuất alkaloid tổng số từ tâm sen giúp làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh GABA (chất có vai trò ức chế sự hưng phấn thần kinh, tạo cảm giác thư giãn) và làm giảm nồng độ DA (dopamine - chất gây tỉnh táo) [5].
Song song đó, nhóm alkaloid này còn tác động trực tiếp lên hoạt động của các protein thụ thể liên quan đến chu kỳ thức - ngủ trong não bộ, bao gồm GABRA1, DRD2, 5-HT1A và enzyme AChE [5]. Nhờ cơ chế điều hòa chất dẫn truyền thần kinh này, tâm sen giúp rút ngắn thời gian trằn trọc trước khi ngủ và kéo dài tổng thời gian ngủ [5].
Đặc biệt, hoạt chất neferine (một alkaloid chính trong tâm sen) thể hiện tác dụng an thần và giảm lo âu nhưng hoạt động theo cơ chế khác biệt so với thuốc ngủ tân dược diazepam [6]. Trong khi thuốc diazepam gây giãn cơ và chống co giật, hoạt chất neferine từ tâm sen chỉ làm giảm sự vận động, hạ nhẹ thân nhiệt và kéo dài giấc ngủ mà không làm ảnh hưởng đến khả năng phối hợp vận động của cơ bắp [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về giấc ngủ và tim mạch?
Để làm rõ tác dụng trị mất ngủ, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây mất ngủ bằng hóa chất para-chlorophenylalanine kết hợp với nghiệm pháp giấc ngủ bằng pentobarbital sodium [5]. Nhóm nghiên cứu so sánh hiệu quả của 3 loại mẫu: dịch chiết tâm sen toàn phần, dịch chiết alkaloid tổng số và polysaccharide thô lấy từ tâm sen [5]. Kết quả cho thấy cả dịch chiết toàn phần và dịch chiết alkaloid tổng số đều cải thiện chứng mất ngủ ở chuột, nhưng dịch chiết alkaloid tổng số cho hiệu quả mạnh hơn rõ rệt khi rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và kéo dài thời lượng ngủ [5]. Điều này khẳng định alkaloid chính là thành phần dược lý chủ chốt tạo nên công dụng an thần của tâm sen [5].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2008 trên mô hình chuột nhắt cũng đánh giá tác động của dịch chiết methanol, dịch chiết phân đoạn chloroform và hoạt chất neferine tách từ phôi hạt sen lên hệ thần kinh trung ương [6]. Kết quả ghi nhận dịch chiết chloroform và hoạt chất neferine ức chế hoạt động tự nhiên của chuột theo cách phụ thuộc vào liều lượng (liều càng cao tác dụng ức chế vận động càng rõ) [6]. Trong thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao, cả neferine và thuốc đối chứng diazepam đều cho thấy hiệu quả giảm lo âu [6]. Tuy nhiên, ở thử nghiệm thanh quay kiểm tra độ thăng bằng (rota-rod test) và thử nghiệm gây co giật bằng strychnine hoặc picrotoxin, neferine không làm suy giảm phối hợp cơ và không chống co giật như diazepam [6].
Đối với hệ tim mạch, tâm sen được ghi nhận trong y học cổ truyền và các nghiên cứu lâm sàng để hỗ trợ điều trị tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và chống kết tập tiểu cầu [1], [2]. Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2023 đã phân lập 6 alkaloid mới và 7 alkaloid đã biết thuộc nhóm bisbenzylisoquinoline từ tâm sen để thử nghiệm trên tế bào cơ trơn mạch máu chuột (tế bào MOVAS) [7].
Tại nồng độ thử nghiệm 2 micromol (muM), 6 hợp chất gồm pycnarrhine, neferine-2alpha,2'beta-N,N-dioxides, neferine, linsinine, isolinsinine và nelumboferine đã ức chế sự di cư của tế bào cơ trơn mạch máu với tỷ lệ ức chế trên 50%, mạnh hơn chất đối chứng dương là cinnamaldehyde (vốn chỉ đạt tỷ lệ ức chế 26,9 +- 4,92%) [7]. Ngoài ra, 4 chất gồm neferine, linsinine, isolinsinine và nelumboferine còn ức chế sự tăng sinh bất thường của tế bào cơ trơn mạch máu với tỷ lệ trên 45% thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu ORAI2/Akt [7]. Sự di cư và tăng sinh quá mức của tế bào cơ trơn mạch máu là yếu tố liên quan mật thiết đến các bệnh lý mạch máu và xơ vữa động mạch [7], [3].
Bên cạnh tác dụng lên thần kinh và mạch máu, các alkaloid trong tâm sen còn có khả năng chống oxy hóa mạnh. Một nghiên cứu phân lập 7 hợp chất benzylisoquinoline alkaloid từ tâm sen (gồm 3 chất mới đánh số 1-3 và 4 chất đã biết đánh số 4-7) đã thử nghiệm khả năng bảo vệ vi thể gan chuột trước quá trình peroxy hóa lipid do ion sắt (Fe2+) gây ra [8]. Kết quả cho thấy cả 7 hợp chất đều ngăn chặn tổn thương oxy hóa với tỷ lệ ức chế lần lượt đạt 76,1%, 75,7%, 60,0%, 82,9%, 75,5%, 83,8% và 85,3% [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Tổng hợp các dữ liệu khoa học cho thấy tâm sen mang lại nhiều lợi ích tiềm năng, nổi bật là tác dụng bảo vệ hệ tim mạch, bảo vệ hệ thần kinh, chống tổn thương phổi và thận, kháng viêm, chống oxy hóa và chống ung thư [1], [8]. Bốn hoạt chất tiêu biểu của cây sen gồm neferine, liensinine, isoliensinine và nuciferine được đánh giá là có tiềm năng lớn để đưa vào các thử nghiệm lâm sàng phát triển thuốc mới [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Phần lớn các kết quả chi tiết về cơ chế phân tử (như điều hòa GABA, ức chế tế bào MOVAS ở nồng độ 2 muM hay chống peroxy hóa lipid) đều được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật thí nghiệm như chuột (in vivo) [1], [7], [8], [5].
Các nhà khoa học cũng thẳng thắn chỉ ra rằng hoạt tính sinh học của tâm sen vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ do thiếu các nghiên cứu chuyên sâu về toàn bộ thành phần hóa học của nó [2]. Đặc biệt, cơ chế chuyên sâu của các hợp chất tiềm năng từ cây sen thông qua mối quan hệ giữa cấu trúc và hoạt tính vẫn cần được khám phá thêm để đảm bảo tính ổn định và mức độ an toàn trước khi ứng dụng rộng rãi trên lâm sàng cho con người [3]. Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp phác đồ liều lượng chuẩn xác (tính bằng gram tâm sen khô mỗi ngày) hay ngưỡng độc tính cụ thể của alkaloid trên cơ thể người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tâm sen
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng đặc và càng nhiều thì ngủ càng ngon". Thực tế, tâm sen chứa hơn 130 hợp chất hóa học và ít nhất 21 loại alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh [1], [2]. Nghiên cứu trên động vật năm 2008 đã chỉ ra rằng alkaloid neferine làm ức chế vận động theo cách phụ thuộc liều lượng và gây hạ thân nhiệt ở chuột [6]. Việc tự ý tăng liều lượng hoặc nấu nước quá đặc để uống thay nước lọc có thể đưa một lượng lớn alkaloid vào cơ thể cùng lúc, làm tăng nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn lên hệ thần kinh và thân nhiệt.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của trà tâm sen với thuốc ngủ tân dược. Dù tâm sen giúp rút ngắn thời gian vào giấc và kéo dài giấc ngủ thông qua hệ thống GABA và dopamine, cơ chế của hoạt chất neferine không giống với thuốc an thần diazepam [6], [5]. Tâm sen đóng vai trò hỗ trợ điều hòa giấc ngủ tự nhiên, không thể thay thế tức thì các loại thuốc điều trị đặc hiệu trong các trường hợp bệnh lý thần kinh nặng hoặc co giật [6].
Hiểu lầm thứ ba là dùng tâm sen để tự chữa mọi bệnh tim mạch tại nhà. Mặc dù các nghiên cứu ghi nhận tâm sen được dùng trong điều trị tăng huyết áp và rối loạn nhịp tim [1], [2], nhưng do tính ổn định và độ an toàn lâm sàng của từng hoạt chất vẫn cần được nghiên cứu thêm [3], người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị tim mạch để chuyển sang uống tâm sen.
Ai nên thận trọng khi uống trà tâm sen?
Do tâm sen có tác dụng dược lý rõ rệt lên huyết áp, nhịp tim, sự kết tập tiểu cầu và hệ thần kinh trung ương [1], [2], không phải ai cũng có thể sử dụng tùy tiện.
Nhóm đầu tiên cần thận trọng là người đang mắc các bệnh lý tim mạch (như rối loạn nhịp tim, huyết áp bất ổn) hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu [1], [2]. Do tâm sen cũng tác động vào các cơ chế này, việc dùng chung mà không có sự giám sát y tế có thể gây tương tác hiệp đồng làm huyết áp hoặc nhịp tim biến động ngoài ý muốn.
Nhóm thứ hai là người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ tân dược. Nghiên cứu cho thấy neferine trong tâm sen làm tăng thời gian ngủ của thuốc thiopental, và dịch chiết alkaloid làm tăng tác dụng trong nghiệm pháp ngủ với pentobarbital sodium [6], [5]. Do đó, uống tâm sen cùng lúc với thuốc ngủ có thể làm tăng mức độ ức chế thần kinh trung ương quá mức.
Nhóm thứ ba là người có cơ địa hay bị lạnh, thân nhiệt thấp. Theo y học cổ truyền, tâm sen có tính hàn giúp thanh tâm giải nhiệt [1], đồng thời nghiên cứu thực nghiệm cũng ghi nhận hoạt chất neferine gây hạ thân nhiệt trên động vật [6]. Ngoài ra, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người có bệnh lý nền ở gan, thận nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ giấc ngủ an toàn
Trong đời sống hàng ngày, tâm sen được sử dụng phổ biến dưới dạng phôi hạt sen phơi hoặc sấy khô để pha trà uống [7], [2]. Vì các nghiên cứu hiện tại chưa ấn định một mức liều lượng gram cố định cho mọi thể trạng, nguyên tắc an toàn nhất khi sử dụng tâm sen làm thức uống hỗ trợ là dùng với lượng vừa phải, pha loãng và lắng nghe phản ứng của cơ thể.
Người dùng chỉ nên hãm một lượng nhỏ tâm sen khô với nước sôi như pha trà thông thường, uống vào buổi chiều tối hoặc trước giờ đi ngủ để tận dụng khả năng làm dịu thần kinh, rút ngắn thời gian vào giấc của nhóm hoạt chất alkaloid [5]. Không nên uống trà tâm sen quá đặc khi bụng đói hoặc dùng liên tục từ tháng này qua tháng khác như nước giải khát hàng ngày.
Khi chọn mua, nên ưu tiên tâm sen khô có nguồn gốc rõ ràng, được bảo quản tốt, không bị ẩm mốc để tránh đưa độc tố nấm mốc vào cơ thể. Bên cạnh việc nhâm nhi một tách trà tâm sen ấm, người bị mất ngủ nên kết hợp vệ sinh giấc ngủ khoa học: hạn chế thiết bị điện tử trước khi ngủ, giữ phòng ngủ yên tĩnh, ăn uống cân bằng và tập thể dục nhẹ nhàng.
Tóm lại, tâm sen là dược liệu quý có lịch sử hơn 400 năm với nhóm hoạt chất alkaloid đã được khoa học chứng minh giúp an thần, kéo dài giấc ngủ và hỗ trợ bảo vệ mạch máu [1], [7], [5]. Tuy nhiên, vì tính an toàn lâm sàng và chuẩn liều lượng của các hợp chất này vẫn đang tiếp tục được giới khoa học hoàn thiện [3], người dùng chỉ nên sử dụng trà tâm sen ở mức độ vừa phải. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài kèm theo các triệu chứng tim mạch bất thường, bạn cần đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp.
