Nhiều người khi tìm mua các vị thuốc trừ đờm, trị ho theo y học cổ truyền thường bắt gặp hai tên gọi quen thuộc: bán hạ bắc và bán hạ nam (thường gọi là củ chóc). Do thói quen gọi chung là "bán hạ", không ít người bệnh lầm tưởng chúng là cùng một loại cây hoặc có thể thay thế hoàn toàn cho nhau trong các bài thuốc.

Thực tế, bán hạ bắc chính danh và củ chóc thuộc hai chi thực vật khác nhau, sở hữu cấu trúc di truyền và các nhóm protein đặc trưng riêng biệt. Dù thân củ khô trông rất tương đồng, việc nhầm lẫn giữa hai loại này, đặc biệt khi chưa qua chế biến đúng quy chuẩn, có thể dẫn đến phản ứng viêm ngộ độc hoặc làm mất đi tác dụng điều trị vốn có.

Nhầm lẫn phổ biến từ hình thái củ khô

Bán hạ bắc chính danh là thân rễ phơi khô của cây Pinellia ternata, một loài thực vật thuộc họ Ráy (Araceae) phân bố tự nhiên rộng khắp tại Trung Quốc (trừ vùng Nội Mông, Hắc Long Giang và Tây Tạng) [1], [2]. Trong tự nhiên, việc nhận biết cây tươi tương đối dễ dàng nếu quan sát cấu tạo của lá và hoa [1]. Tuy nhiên, dược liệu lưu hành trên thị trường lại là phần củ rễ ngầm đã qua thu hoạch và sấy khô [1].

Khi đã phơi khô, phần củ của bán hạ bắc có hình cầu tròn, rất giống với củ của các loài thực vật khác cùng họ [1]. Đáng chú ý, củ chóc (Typhonium flagelliforme) cùng một số loài thuộc chi Pinellia như Pinellia pedatisecta hay chi Arisaema thường xuyên bị trộn lẫn hoặc dùng thay thế bán hạ bắc trên thị trường thương mại [1], [3]. Củ khô của loài Pinellia pedatisecta cũng có hình cầu tròn với các chồi con nhỏ bên cạnh; nếu các chồi con này chưa kịp hình thành hoặc bị rụng trong quá trình sơ chế, việc phân biệt bằng mắt thường gần như bất khả thi [1].

Không chỉ tương đồng về kích thước bên ngoài, cấu tạo vi học của chúng cũng gây khó khăn cho việc kiểm nghiệm thông thường. Cả bán hạ bắc (Pinellia ternata), Pinellia pedatisecta và củ chóc (Typhonium flagelliforme) đều chứa các tinh thể canxi oxalat hình kim dưới kính hiển vi [1]. Các tinh thể dạng kim này là nguyên nhân cơ học gây cảm giác ngứa buốt, tê rát cổ họng khi nhai sống, khiến phương pháp soi kính hiển vi hoặc sắc ký lớp mỏng (TLC) rất khó để phân định rạch ròi [1].

Sự khác biệt về hệ gen và nguồn gốc thực vật

Về mặt tiến hóa và phân loại học, bộ gen của chi Pinellia đã được các nhà khoa học giải mã chi tiết nhằm làm rõ mối quan hệ họ hàng phức tạp. Một nghiên cứu hệ gen lục lạp năm 2022 cho biết chi Pinellia và chi Arisaema có mối quan hệ chị em, với thời điểm phân kỳ tiến hóa ước tính diễn ra vào khoảng 22,48 triệu năm trước [2]. Kích thước hệ gen lục lạp của Pinellia ternata là 164.013 cặp base (bp), trong khi loài họ hàng Pinellia pedatisecta có kích thước 168.178 bp [2]. Nghiên cứu này cũng xác định được từ 68 đến 111 locus vi vệ tinh (SSR) cùng 8 vùng đột biến nóng (bao gồm psbI-trnG-UCC, psbM-rpoB, ndhJ-trnT-UGU, trnP-UGG-trnW-CCA, ndhF-trnN-GUU, ndhG-ndhE, ycf1-rps15 và trnR-ycf1), cung cấp dữ liệu nền tảng để phân loại các mẫu cây [2].

Để giải quyết vấn đề nhầm lẫn giữa bán hạ bắc và củ chóc, các nhà khoa học đã ứng dụng nhiều kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại. Năm 2009, một nghiên cứu sử dụng phân tích đa hình ADN ngẫu nhiên (RAPD) với 22 mồi ngẫu nhiên trên ADN hệ gen của Pinellia ternata (thu tại Tứ Xuyên) và củ chóc Typhonium flagelliforme (thu tại Quảng Tây) đã phát hiện hàng loạt phân đoạn ADN đặc hiệu giữa hai loài, từ đó tạo ra đầu dò ADN giúp nhận diện chuẩn xác từng loại [4].

Trước đó, vào năm 2008, phương pháp phản ứng chuỗi trùng hợp đặc hiệu alen (AS-PCR) dựa trên các đột biến nucleotide đơn (SNP) trong trình tự gen rpl 20 đã được phát triển [5]. Khi kiểm tra trên 10 mẫu thực vật, cặp mồi Pprpl149F và Pprpl484R khuếch đại đoạn gen 351 bp ở Pinellia pedatisecta nhưng hoàn toàn không xuất hiện ở Pinellia ternata hay Typhonium flagelliforme [5]. Ngược lại, cặp mồi Ptrpl94F và Ptrpl699R khuếch đại đoạn gen 630 bp ở Pinellia ternata và Pinellia pedatisecta, trong khi củ chóc Typhonium flagelliforme không có vạch này [5].

Ngoài ra, nguồn gốc địa lý của bán hạ bắc cũng tạo ra các sai khác di truyền nhất định. Phân tích RAPD với 10 mồi ngẫu nhiên loại 20-mer và kỹ thuật PCR-RFLP đã phân định rõ bán hạ bắc xuất xứ từ Trung Quốc và Hàn Quốc [6]. Phản ứng với mồi số 3 cho một đoạn đặc hiệu 410 bp, mồi số 6 cho 4 đoạn đặc hiệu (410 bp, 350 bp, 300 bp, 250 bp) đối với mẫu bán hạ Trung Quốc; trong khi mồi số 10 tạo ra đoạn 900 bp đặc hiệu cho củ bán hạ Hàn Quốc [6]. Bên cạnh đó, hệ vi sinh vật nội sinh trong thân củ Pinellia ternata rất phong phú, với 84 chủng nấm nội sinh thuộc 15 chi, 4 họ được phân lập từ 3 môi trường sống khác nhau, cho thấy đặc tính sinh học đặc thù của loài cây này [7].

Mức độ độc tính và bản chất của độc tố

Theo Dược điển Trung Quốc, thân củ của Pinellia ternata là vị thuốc cổ truyền nổi tiếng có tác dụng giảm ho và trừ đờm [8]. Tuy nhiên, dược liệu này vốn mang độc tính tự nhiên và cần hết sức cẩn trọng trong sử dụng [3]. Nhầm lẫn giữa bán hạ bắc và các cây giả mạo không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả trị bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng [1], [3].

Các phân tích độc tính học hiện đại đã làm sáng tỏ thành phần gây độc thực sự trong củ bán hạ. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá độc tính của các phân đoạn chiết xuất từ Pinellia ternata bằng mô hình gây viêm phúc mạc trên chuột cống [3]. Kết quả khẳng định protein chính là thành phần gây độc chủ yếu của bán hạ bắc [3].

Cụ thể, hai nhóm protein độc chính được xác định bao gồm lectin ngưng kết hồng cầu của Pinellia ternata (PTA - Pinellia ternata agglutinin) và các protein tương tự chất ức chế trypsin (trypsin inhibitor - TI) [3]. Bằng phương pháp điện di gel SDS-PAGE kết hợp sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC/Q-Orbitrap MS), các nhà nghiên cứu đã sàng lọc được 7 chuỗi peptide đặc trưng từ các protein độc này, giúp định danh chính xác bán hạ thật và phân biệt với củ chóc Typhonium flagelliforme cùng các dược liệu giả mạo khác [3].

Ở mức độ phân tử, trình tự lectin gắn mannose của Pinellia ternata, Pinellia pedatisecta và Arisaema heterophyllum cũng cho thấy những điểm khác biệt rõ ràng [8]. Kỹ thuật PCR kết hợp cắt enzym giới hạn (PCR-SR) sử dụng hai enzym BamHI và NcoI đã chỉ ra các vị trí nhận diện riêng biệt trong khung đọc mở của từng loài, chứng minh tính chất dược liệu và hoạt chất sinh học của chúng không đồng nhất [8].

Dùng nhầm bán hạ bắc và củ chóc có hại gì?

Nguy cơ đầu tiên và nguy hiểm nhất khi dùng nhầm bán hạ là ngộ độc cấp tính do độc tố protein và tinh thể canxi oxalat chưa được xử lý đúng cách [1], [3]. Cả củ bán hạ bắc lẫn củ chóc tươi đều chứa các tinh thể canxi oxalat hình kim sắc nhọn [1]. Khi nhai hoặc nuốt phải dược liệu sống, các vi tinh thể này găm vào niêm mạc lưỡi, họng và thực quản, mở đường cho các protein gây độc xâm nhập, dẫn đến cảm giác bỏng rát dữ dội, sưng phù nề lưỡi, thanh quản và có thể gây khó thở.

Nguy cơ thứ hai là phản ứng viêm và kích ứng nội tạng. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã chứng minh các phân đoạn protein độc của bán hạ có khả năng kích hoạt phản ứng viêm phúc mạc mạnh mẽ [3]. Khi dùng nhầm loài hoặc sử dụng dược liệu kém chất lượng không rõ nguồn gốc, hàm lượng các protein độc hại như PTA và protein ức chế trypsin có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày, nôn mửa liên tục và rối loạn tiêu hóa [3].

Nguy cơ thứ ba là sự sai lệch về hiệu quả điều trị. Bán hạ bắc và các loài giả mạo như Pinellia pedatisecta hay củ chóc Typhonium flagelliforme dù có hình thái củ tương tự nhưng tính chất dược lý và hoạt chất thực tế lại khác nhau [1], [8]. Thân củ non của chúng rất giống nhau nhưng hiệu quả giảm ho, trừ đờm không tương đương [8]. Việc thay thế tùy tiện củ chóc cho bán hạ bắc trong các bài thuốc cổ phương điều trị ho có đờm, hen suyễn hay nôn trớ có thể khiến bệnh tình kéo dài, không đạt kết quả mong muốn hoặc gây ra các phản ứng phụ khó lường.

Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng bán hạ

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "dược liệu khô thì không còn độc tính". Nhiều người tin rằng chỉ cần đào củ chóc hay bán hạ lên, rửa sạch rồi phơi khô dưới nắng là có thể sắc uống an toàn. Thực tế, các protein độc tính như PTA và chất ức chế trypsin, cùng tinh thể canxi oxalat hình kim vẫn tồn tại bền vững trong mô củ khô nếu không trải qua quá trình bào chế nhiệt và phụ liệu thích hợp [1], [3].

Một ngộ nhận khác là xem bán hạ bắc và củ chóc (bán hạ nam) là hai tên gọi địa phương của cùng một cây. Nhiều cơ sở kinh doanh dược liệu không chính quy thường dùng củ chóc để thay thế hoàn toàn cho bán hạ bắc do nguồn cung tự nhiên của Pinellia ternata không đáp ứng đủ nhu cầu thị trường [1]. Nghiên cứu di truyền đã chứng minh bán hạ bắc và củ chóc tách biệt nhau hoàn toàn về mặt sinh học phân tử, không thể tự ý xem là một [4], [5].

Nhiều người cũng tin rằng phương pháp sắc ký lớp mỏng thông thường có thể dễ dàng kiểm tra được vị thuốc thật - giả. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học đã chỉ ra rằng các hợp chất hóa học tương tự nhau tồn tại ở cả bán hạ chính danh và các loài họ hàng giả mạo, đòi hỏi phải áp dụng các kỹ thuật phân tích gen hoặc chuỗi peptide độc tính mới có thể xác thực chuẩn xác [1], [3].

Ai nên thận trọng và cách dùng an toàn

Bán hạ bắc là vị thuốc có độc tính đã được y văn ghi nhận, do đó các nhóm đối tượng sau cần tuyệt đối cẩn trọng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không tự ý sử dụng các bài thuốc có chứa bán hạ bắc hoặc củ chóc.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa yếu, niêm mạc nhạy cảm dễ bị tổn thương bởi các hoạt chất kích ứng.
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản nặng hoặc cơ địa dễ dị ứng protein thực vật.

Trong y học cổ truyền, bán hạ bắc tuyệt đối không bao giờ được dùng sống. Dược liệu bắt buộc phải trải qua quy trình chế biến khắt khe (thường được ngâm, nấu cùng nước gừng tươi, phèn chua hoặc dịch bồ kết) để biến thành pháp bán hạ, khương bán hạ hoặc thanh bán hạ. Quá trình xử lý nhiệt kéo dài và các phụ liệu này giúp biến tính, làm bất hoạt các protein độc như PTA và phá vỡ cấu trúc gây rát của tinh thể canxi oxalat [3].

Người bệnh tuyệt đối không tự ý thu hái củ chóc mọc hoang ngoài vườn để về sắc uống trị bệnh. Khi có nhu cầu sử dụng bán hạ bắc trong điều trị các chứng bệnh hô hấp hoặc tiêu hóa, người dân cần tìm đến các nhà thuốc đông y uy tín, bệnh viện y học cổ truyền có nguồn dược liệu được kiểm định rõ ràng, và dùng đúng liều lượng theo chỉ định của thầy thuốc.