Những năm gần đây, trà táo gai hay các sản phẩm chiết xuất từ quả táo gai (Hawthorn) thường được nhiều người truyền tai nhau như một thức uống hỗ trợ sức khỏe tim mạch, giúp làm sạch lòng mạch và ngừa xơ vữa động mạch. Không ít người trung niên và cao tuổi có thói quen hãm táo gai khô uống hằng ngày với kỳ vọng giữ cho mạch máu luôn dẻo dai, thông thoáng.
Vậy thực chất táo gai bảo vệ thành mạch máu và chống lại quá trình xơ vữa như thế nào? Các tổng quan nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất từ chi Táo gai (Crataegus sp.) cùng các hợp chất thực vật tự nhiên như nhóm flavonoid có khả năng chống oxy hóa, giảm viêm, hỗ trợ hạ mỡ máu và bảo vệ chức năng của lớp tế bào nội mô lót bên trong lòng mạch [1] [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là những tác động mang tính hỗ trợ bảo vệ và dự phòng, không phải là phương pháp điều trị thay thế thuốc đặc trị và vẫn cần thêm nhiều bằng chứng lâm sàng để xác định liều lượng tối ưu ở người [1] [3].
Hiểu đúng về xơ vữa động mạch và vai trò của lớp nội mô
Bệnh lý tim mạch từ lâu đã là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên phạm vi toàn cầu [2]. Theo các điều tra dịch tễ, tử vong do bệnh tim mạch chiếm khoảng 31% tổng số ca tử vong toàn cầu vào năm 2016, trong đó xơ vữa động mạch là thủ phạm chính yếu [4]. Tình trạng này đặc trưng bởi sự tích tụ các mảng bám làm hẹp và cứng thành động mạch, cản trở việc cung cấp máu giàu oxy đến các cơ quan và có thể dẫn tới biến cố nghiêm trọng như đau thắt ngực không ổn định, nhồi máu cơ tim hoặc đột tử [2] [4].
Yếu tố khởi phát then chốt của xơ vữa động mạch là sự rối loạn chức năng của lớp tế bào nội mô [1] [5]. Nội mô là lớp tế bào mỏng lót mặt trong cùng của mạch máu, đóng vai trò giữ cân bằng nội môi mạch máu nhờ sản sinh ra phân tử oxit nitric (NO) giúp mạch máu giãn nở tự nhiên [5] [3]. Khi cơ thể đối mặt với các yếu tố nguy cơ như tăng mỡ máu, tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, hút thuốc lá hoặc lối sống ít vận động, lớp nội mô này rất dễ bị tổn thương [6] [2].
Khi nội mô bị rối loạn chức năng, lượng NO khả dụng bị sụt giảm, mạch máu co lại, kèm theo tình trạng căng thẳng oxy hóa (stress oxy hóa) gia tăng và viêm mạn tính [1] [5]. Lúc này, các phân tử cholesterol xấu (LDL) dễ dàng xuyên qua lớp nội mô để đi vào lớp dưới nội mô, bị oxy hóa và kích hoạt sự kết dính của tế bào bạch cầu, tích tụ tế bào bọt và làm tăng sinh tế bào cơ trơn mạch máu, từng bước hình thành mảng xơ vữa [1] [5] [2] [4]. Do rối loạn nội mô là quá trình có thể đảo ngược ít nhất một phần, việc bảo vệ lớp tế bào này được xem là đích nhắm quan trọng để ngăn ngừa xơ vữa động mạch [5] [7].
Cơ chế chống oxy hóa và bảo vệ thành mạch của táo gai
Táo gai (Crataegus sp.) có lịch sử lâu đời trong việc bảo vệ tim mạch và chiết xuất của chúng đã được đưa vào đánh giá trong một số thử nghiệm lâm sàng [2]. Bên cạnh đặc tính trợ tim, loài táo gai Crataegus oxyacantha được ghi nhận có nhiều hoạt tính dược lý đa dạng như chống oxy hóa, hạ mỡ máu, hạ huyết áp, hạ đường huyết, điều hòa miễn dịch và giảm lo âu [2]. Các cơ chế chống xơ vữa của táo gai tập trung trực tiếp vào bốn mắt xích bệnh sinh chính của xơ vữa động mạch: tổn thương do stress oxy hóa, lắng đọng lipid (mỡ), phản ứng viêm và rối loạn chức năng nội mô mạch máu [2].
Trong tự nhiên, trái cây nói chung là nguồn cung cấp dồi dào các hợp chất polyphenol tự nhiên gọi là flavonoid, bao gồm các phân nhóm như flavonol, flavone, flavanone, flavanol, anthocyanin và isoflavone [4]. Những hợp chất flavonoid có hoạt tính sinh học này nổi tiếng với khả năng dọn dẹp các gốc tự do (ROS) gây stress oxy hóa tại thành mạch [1]. Tại lớp nội mô, các gốc tự do vốn được sinh ra liên tục bởi các hệ thống enzyme như xanthine oxidase, nicotinamide-adenine dinucleotide phosphate oxidase hoặc enzyme tổng hợp NO nội mô bị rối loạn [3].
Nhờ ngăn chặn stress oxy hóa, các hợp chất nhóm flavonoid giúp bảo vệ phân tử cholesterol LDL không bị oxy hóa thành dạng độc hại đối với thành mạch [1]. Đồng thời, chúng giúp cải thiện chức năng giãn mạch phụ thuộc nội mô, giảm sự kết tập tiểu cầu (ngừa cục máu đông), hạn chế sự bám dính của bạch cầu vào thành mạch và làm dịu phản ứng viêm mạn tính [1] [5]. Việc tiêu thụ các thực phẩm có nguồn gốc thực vật giàu flavonoid đã được chứng minh là giúp cải thiện chức năng nội mô ở cả người khỏe mạnh lẫn người đã có yếu tố nguy cơ tim mạch, thông qua việc duy trì nguồn dự trữ NO lưu hành trong máu [5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về táo gai và nhóm chất bảo vệ mạch?
Một bài tổng quan công bố năm 2020 chuyên sâu về vai trò và cơ chế của táo gai (Crataegus sp.) đối với bệnh xơ vữa động mạch đã tổng hợp các dữ liệu thực nghiệm và lâm sàng hiện có [2]. Tổng quan này ghi nhận chiết xuất táo gai tác động lên quá trình xơ vữa thông qua khả năng chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ nội mô và làm giảm lipid máu, đặc biệt nhắm vào các lipoprotein chứa apolipoprotein B như LDL và VLDL vốn là tác nhân trực tiếp gây mảng bám khi xâm nhập dưới lớp nội mô [2]. Dù không có biến cố bất lợi nào được báo cáo trong thực hành lâm sàng hiện hành, tổng quan năm 2020 cũng chỉ ra giới hạn quan trọng: trên các dòng tế bào nuôi cấy và trên mô hình chuột nhắt, chiết xuất Crataegus oxyacantha có biểu hiện gây độc tính gen (genotoxic) và gây đột biến ở mức độ nhẹ khi thử nghiệm, dù một loài khác là Crataegus microphylla lại cho thấy tác dụng bảo vệ tế bào dòng bạch huyết trước các tác nhân gây độc gen [2].
Đối với nhóm hợp chất flavonoid tự nhiên có trong trái cây, một nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm công bố năm 2011 đã đánh giá chi tiết mối liên hệ giữa cấu trúc hóa học và tác dụng bảo vệ tế bào nội mô trước cholesterol xấu bị oxy hóa (oxLDL) [8]. Nghiên cứu này khảo sát 23 hợp chất thuộc nhóm 4-oxo-flavonoid trên dòng tế bào nội mô mạch máu người EA.hy926; các tế bào được xử lý trước với flavonoid trong 2 giờ, sau đó tiếp xúc với oxLDL trong 24 giờ tiếp theo [8]. Kết quả đo lường khả năng sống của tế bào, chỉ số oxy hóa lipid (MDA), nồng độ NO và phân tử kết dính (sICAM-1) cho thấy những hợp chất như myricetin, quercetin, luteolin, apigenin, genistein và daidzein có hiệu quả rõ rệt trong việc ức chế rối loạn chức năng nội mô, duy trì giải phóng NO và giảm viêm [8]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, nhằm định hướng thiết kế các hoạt chất dự phòng xơ vữa [8].
Bên cạnh đó, các tổng quan y văn từ năm 2006, 2007, 2015 đến các cập nhật mới vào năm 2022, 2024 và 2025 đều thống nhất rằng chế độ ăn giàu thực phẩm và đồ uống chứa flavonoid có liên quan mật thiết đến việc cải thiện chức năng nội mô và giảm nguy cơ tim mạch trong các nghiên cứu dịch tễ học cũng như can thiệp dinh dưỡng ở người [1] [5] [7] [6] [4] [3]. Tuy vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng vai trò bảo vệ mạch máu và đặc tính chống oxy hóa của các hoạt chất này vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác lập liều lượng tối ưu và hiệu quả điều trị chính thức trên bệnh nhân xơ vữa động mạch [1] [7] [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng táo gai và thực phẩm giàu chất chống oxy hóa
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống trà táo gai hoặc dùng viên uống bổ sung chiết xuất thực vật là có thể làm "tan" hoàn toàn mảng xơ vữa đã hình thành và thay thế được thuốc điều trị. Thực tế, trong y học hiện đại, các thuốc điều trị chuẩn mực như nhóm ức chế men chuyển (ACE inhibitors), nhóm chẹn thụ thể angiotensin hay nhóm thuốc hạ mỡ máu statin mới là nền tảng điều trị, và bản thân các thuốc này cũng đã được chứng minh có thêm đặc tính chống oxy hóa bảo vệ mạch máu bên cạnh tác dụng chính [3]. Táo gai hay flavonoid tự nhiên chỉ đóng vai trò hỗ trợ bảo vệ nội mô, không thể thay thế phác đồ của bác sĩ [1] [3].
Một quan niệm sai lầm khác là đánh đồng mọi chất chống oxy hóa đều mang lại lợi ích như nhau và dùng càng nhiều càng tốt. Các báo cáo khoa học về vai trò chống oxy hóa của các loại vitamin tổng hợp trong những nghiên cứu quy mô lớn từng cho kết quả gây tranh cãi và không đồng nhất [3]. Ngay cả với thảo dược tự nhiên như táo gai, dữ liệu nghiên cứu cũng cảnh báo việc dùng liều cao hoặc kéo dài cần hết sức thận trọng do những ghi nhận về độc tính trên tế bào và động vật thực nghiệm của một số loài cụ thể [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng táo gai?
Trước hết, những người có ý định sử dụng chiết xuất táo gai với liều cao hoặc dùng liên tục trong thời gian dài cần đặc biệt lưu ý [2]. Như tổng quan năm 2020 đã cảnh báo, mặc dù việc sử dụng lâm sàng hiện tại chưa ghi nhận biến cố bất lợi, các phát hiện về độc tính gen nhẹ trên chuột và trên tế bào nuôi cấy của chiết xuất Crataegus oxyacantha đòi hỏi người dùng phải thận trọng, không tự ý lạm dụng liều cao kéo dài [2].
Thứ hai, táo gai có các hoạt tính sinh học tác động lên huyết áp (hạ huyết áp), đường huyết (hạ đường huyết), mỡ máu và hoạt động co bóp của tim [2]. Do đó, những người đang mắc bệnh tim mạch mạn tính, người có huyết áp thấp, bệnh nhân đái tháo đường hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị tim mạch, huyết áp, mỡ máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên để tránh tương tác bất lợi. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý dùng các chế phẩm thảo dược có hoạt tính dược lý mạnh khi chưa có chỉ định y tế.
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu an toàn
Thay vì tìm kiếm các loại cao cô đặc hay thực phẩm chức năng liều cao chưa rõ nguồn gốc và liều lượng chuẩn [1] [2], người dân nên ưu tiên bổ sung các hợp chất bảo vệ mạch máu thông qua chế độ ăn uống tự nhiên hằng ngày [5] [6]. Việc tiêu thụ đa dạng các loại trái cây tươi và đồ uống có nguồn gốc thực vật giàu flavonoid là cách tiếp cận an toàn, đã được chứng minh giúp hỗ trợ nguồn NO nội sinh và cải thiện chức năng nội mô ở cả người khỏe mạnh lẫn người có nguy cơ tim mạch [5] [6] [4].
Nếu sử dụng quả táo gai khô làm trà uống trong gia đình, chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một loại thức uống giải khát hỗ trợ tiêu hóa và sức khỏe chung, không uống đặc hoặc uống thay nước lọc quanh năm [2]. Quan trọng hơn, để đảo ngược rối loạn nội mô và ngăn ngừa xơ vữa động mạch hiệu quả, chế độ dinh dưỡng cần đi kèm với việc kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ đã được xác lập: bỏ thuốc lá, tăng cường vận động thể lực, kiểm soát cân nặng, giữ ổn định đường huyết, huyết áp và mỡ máu [6] [2].
Tóm lại, táo gai và các hợp chất flavonoid tự nhiên trong trái cây thực sự có tiềm năng bảo vệ tế bào nội mô, chống oxy hóa và kìm hãm các cơ chế gây xơ vữa động mạch [1] [2] [4]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, sử dụng ở mức độ vừa phải và không dùng thảo dược để thay thế thuốc điều trị [1] [2]. Khi có sẵn bệnh nền tim mạch hoặc rối loạn mỡ máu, việc thăm khám định kỳ và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ dược liệu nào luôn là nguyên tắc an toàn hàng đầu.