Mùa đông mang lại bầu không khí trong lành nhưng cũng là thời điểm đầy thử thách đối với hệ hô hấp. Nhiều người có thói quen chạy bộ, đạp xe sáng sớm thường đối mặt với tình trạng hắt hơi liên tục, chảy nước mũi và khó thở. Liệu người bị viêm mũi dị ứng có nên duy trì hoạt động thể chất ngoài trời khi nhiệt độ hạ thấp?
Câu trả lời là hoàn toàn có thể tập luyện, nhưng người bệnh cần áp dụng đúng các biện pháp che chắn đường thở và điều chỉnh cường độ. Khi không khí lạnh và khô tràn vào đường hô hấp, niêm mạc mũi vốn nhạy cảm sẽ dễ bị kích ứng, làm tăng nguy cơ co thắt phế quản nếu không được bảo vệ đúng cách.
Cơ chế tác động của không khí lạnh khô lên đường thở
Ở điều kiện bình thường, mũi đóng vai trò như một hệ thống điều hòa tự nhiên giúp sưởi ấm và làm ẩm dòng khí trước khi đi xuống phổi [1]. Khi nghỉ ngơi hoặc vận động nhẹ, việc hít thở bằng mũi giúp bù trừ đáng kể tác động của nhiệt độ thấp bên ngoài, hạn chế xuất hiện các triệu chứng hô hấp dưới [1].
Tuy nhiên, khi bước vào trạng thái vận động mạnh, nhu cầu oxy tăng cao buộc người tập phải chuyển sang thở bằng miệng hoặc tăng thông khí qua mũi với tốc độ lớn. Một thử nghiệm cho thấy việc hít thở không khí ở mức +20 độ C với lưu lượng 15 lít/phút chỉ làm giảm nhiệt độ đoạn gần khí quản xuống 34 độ C, nhưng khi lưu lượng khí tăng vọt lên 100 lít/phút thì nhiệt độ này tụt xuống mức 31 độ C [1].
Bên cạnh nhiệt độ thấp, đặc tính khô của không khí mùa đông tạo ra tác động kép lên hệ hô hấp. Tình trạng tăng thông khí với không khí lạnh khô khiến niêm mạc đường thở bị mất nước nhanh chóng, làm giải phóng các chất trung gian gây phản ứng co thắt phế quản [1]. Sự thay đổi đột ngột về áp suất thẩm thấu tại lớp nhầy bao phủ thành phế quản dưới tác động của luồng khí lạnh khô là yếu tố then chốt kích hoạt cơn co thắt đường thở [2]. Đồng thời, tình trạng tăng thông khí khí lạnh còn trực tiếp kích thích phản xạ ho, trong đó ho và co thắt phế quản là hai phản xạ diễn ra độc lập với nhau [1].
Nguy cơ tiềm ẩn: Từ viêm mũi dị ứng đến co thắt phế quản
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có khoảng 400 triệu người trên toàn cầu mắc viêm mũi dị ứng và 300 triệu người mắc hen suyễn [3]. Viêm mũi dị ứng không chỉ giới hạn tổn thương ở đường hô hấp trên mà còn liên hệ mật thiết với các rối loạn ở đường hô hấp dưới theo khái niệm "đường dẫn khí thống nhất" [2, 5].
Các thống kê cho thấy tình trạng co thắt phế quản do gắng sức (EIB) xảy ra ở khoảng 40% người mắc viêm mũi dị ứng và lên tới 90% ở những người hen suyễn chưa tiếp nhận điều trị chống viêm [4]. Khoảng 70% bệnh nhân hen suyễn gặp phải triệu chứng khi vận động thể thao [2]. Khi người bệnh đồng thời mắc cả hen suyễn và viêm mũi dị ứng, nguy cơ bùng phát các triệu chứng hô hấp do không khí lạnh như thở dốc, khò khè và tăng tiết đờm sẽ cao hơn rõ rệt [1].
Ngay cả ở các vận động viên chuyên nghiệp, dị ứng hô hấp cũng là vấn đề phổ biến. Ghi nhận tại các kỳ Thế vận hội cho thấy có tới 49% vận động viên tham dự mắc viêm mũi dị ứng và 20% vận động viên các môn thể thao mùa đông bị hen suyễn [2]. Ở những người thường xuyên trượt tuyết, các chuyên gia còn mô tả một hội chứng riêng biệt gọi là viêm mũi do lạnh, đặc trưng bởi triệu chứng chảy nhiều nước mũi [2].
Bằng chứng khoa học về tập luyện mùa lạnh và đường hô hấp
Nhiều nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu mối liên hệ giữa việc tập luyện trong điều kiện khí hậu lạnh đối với chức năng hô hấp:
Nghiên cứu về tỉ lệ co thắt phế quản ở vận động viên chạy cự ly dài tập luyện trong điều kiện thời tiết lạnh tại Erzurum đã tiến hành so sánh 20 nam vận động viên chạy bộ với 19 người nam ít vận động, tất cả đều không có tiền sử hen suyễn hay viêm mũi dị ứng [5]. Khi thực hiện đo chức năng hô hấp trước và sau vận động tại điều kiện nhiệt độ phòng, tình trạng co thắt phế quản do gắng sức được xác định ở 7 trong số 20 vận động viên chạy cự ly dài, trong khi nhóm ít vận động chỉ ghi nhận 1 trường hợp [5]. Điều này cho thấy việc thường xuyên tập luyện sức bền trong môi trường lạnh làm tăng tỷ lệ gặp phản xạ co thắt đường thở [5].
Một thử nghiệm năm 1984 đánh giá phản ứng đường thở trên 24 người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh khi bị viêm mũi cấp tính dạng cảm lạnh và đánh giá lại sau 6 tuần [6]. Kết quả cho thấy trong đợt viêm mũi cấp tính, không có sự thay đổi đáng kể nào về chức năng đường thở cơ bản cũng như độ nhạy cảm của đường thở trước thử thách hít khí lạnh kết hợp vận động [6].
Đáng chú ý, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2019 đã chứng minh mặt tích cực của vận động mùa lạnh khi được kiểm soát hợp lý [3]. Nghiên cứu theo dõi những người trưởng thành mắc viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn tham gia chương trình thể thao mùa đông kéo dài 10 ngày so với nhóm đối chứng không can thiệp [3]. Kết quả ghi nhận nồng độ oxit nitric thở ra (FeNO - chỉ số đo lường mức độ viêm đường thở) giảm có ý nghĩa thống kê ở ngày thứ 10, đồng thời giảm rõ rệt ngay sau một chuyến đi bộ đường dài 4 giờ [3]. Lượng tế bào bạch cầu ái toan trong mũi cũng giảm ngắn hạn, đi kèm sự cải thiện bền vững các triệu chứng dị ứng được ghi nhận qua thang đo trực quan (VAS) đến tận ngày thứ 60 [3].
Hiểu lầm thường gặp: Viêm mũi dị ứng có nên kiêng tập ngoài trời?
Một sai lầm rất phổ biến là người mắc viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn thường chọn cách ngừng hoàn toàn việc vận động ngoài trời vào mùa đông vì sợ bệnh nặng hơn. Tuy nhiên, các hướng dẫn quản lý bệnh hiện đại đều khẳng định bệnh lý dị ứng hô hấp không phải là rào cản ngăn người bệnh tham gia hoạt động thể chất [2, 6].
Việc tập luyện điều độ ở mức nhiệt độ lạnh vừa phải thực tế có thể hỗ trợ ức chế phản ứng viêm dị ứng ở đường hô hấp trên và dưới [3]. Tuy nhiên, các môn thể thao đòi hỏi cường độ hô hấp quá cao như trượt tuyết tốc độ hoặc chạy đường dài trong thời tiết quá lạnh có nguy cơ cao khởi phát cơn co thắt phế quản [2]. Do đó, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc kiêng khem hoàn toàn mà nằm ở sự hiểu biết về cơ chế bệnh, kiểm soát cường độ và điều trị dự phòng đầy đủ [2].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng ho khi tập ngoài trời lạnh luôn đồng nghĩa với co thắt phế quản. Nghiên cứu sinh lý cho thấy phản xạ ho và hiện tượng co thắt phế quản do khí lạnh là hai phản ứng hoạt động riêng biệt, bởi thuốc giãn phế quản salbutamol chỉ ngăn chặn tình trạng co thắt chứ không làm giảm phản xạ ho do lạnh [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải tất cả người tập luyện đều chịu ảnh hưởng giống nhau từ thời tiết lạnh. Những nhóm đối tượng sau cần nâng cao cảnh giác:
Thứ nhất là người mắc đồng thời viêm mũi dị ứng và hen phế quản. Nhóm này có nguy cơ bùng phát triệu chứng khó thở, khò khè và tăng tiết đờm cao hơn nhiều so với người bình thường [1]. Bệnh nhân hen suyễn có tần suất xuất hiện triệu chứng do không khí lạnh kích hoạt cao hơn 50% so với người khỏe mạnh [1].
Thứ hai là những người tập luyện chuyển đổi môi trường nhiệt độ quá đột ngột. Việc hạ nhiệt độ không khí trong phòng nhanh chóng mà không có bước thích nghi dần với mức chênh lệch thấp hơn ngoài trời từ 2 đến 3 độ C (đặc biệt trong dải độ ẩm 40% đến 60%) có thể gây bùng phát cơn hen kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày [1].
Thứ ba là người có cơ địa phản ứng vật lý với vận động. Các đáp ứng dị ứng liên quan đến thể lực có thể biểu hiện dưới dạng mày đay do cholinergic, co thắt phế quản hoặc thậm chí là sốc phản vệ do gắng sức, đòi hỏi phải được thăm khám và chẩn đoán cẩn thận [7].
Giải pháp bảo vệ đường thở khi vận động ngoài trời lạnh
Để duy trì thói quen rèn luyện thể chất an toàn trong mùa đông mà không làm bùng phát các triệu chứng dị ứng, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp khoa học sau:
Sử dụng khẩu trang hoặc khăn che chắn chuyên dụng mùa lạnh. Một nghiên cứu trên 10 bệnh nhân hen suyễn có biểu hiện co thắt phế quản do gắng sức đã so sánh việc tập luyện có và không đeo khẩu trang phòng lạnh trong hai điều kiện môi trường: phòng điều hòa thông thường và phòng lạnh [8]. Kết quả cho thấy khi không đeo khẩu trang, tất cả các chỉ số chức năng phổi đều suy giảm đáng kể sau vận động; ngược lại, việc đeo khẩu trang đã mang lại hiệu quả bảo vệ đường thở rõ rệt ở cả hai môi trường và đạt mức độ bảo vệ tối ưu nhất trong điều kiện lạnh [8]. Khẩu trang giúp giữ lại nhiệt và hơi ẩm từ khí thở ra, từ đó làm ấm và làm ẩm luồng khí hít vào tiếp theo.
Ưu tiên thở bằng mũi trong các bài tập nhẹ đến vừa. Cơ chế sưởi ấm tự nhiên của niêm mạc mũi giúp giảm bớt gánh nặng mất nhiệt và mất nước cho đường hô hấp dưới [1]. Khi cần tăng cường độ, nên chia nhỏ quãng tập để tránh tình trạng tăng thông khí quá mức liên tục trong thời gian dài [1, 2].
Áp dụng phác đồ dự phòng theo hướng dẫn của bác sĩ. Trong cơ chế sinh bệnh học của viêm mũi và co thắt phế quản do gắng sức, các chất trung gian cysteinyl leukotriene đóng vai trò chủ chốt thúc đẩy phản ứng viêm [4]. Chất đối kháng thụ thể leukotriene đường uống như montelukast đã được chứng minh hiệu quả trong việc bảo vệ đường thở, phòng ngừa co thắt phế quản do vận động ở cả người lớn và trẻ em mà không bị hiện tượng nhờn thuốc khi dùng lâu dài [4]. Với triệu chứng chảy nước mũi nhiều do kích ứng lạnh, các thuốc kháng cholinergic dạng xịt tại chỗ cũng cho thấy hiệu quả can thiệp tốt [2].
Tập luyện thể thao mùa lạnh mang lại nhiều giá trị cho sức khỏe nếu người bị viêm mũi dị ứng biết cách lắng nghe cơ thể. Giữ ấm vùng cổ mặt, che chắn luồng khí hít vào và tuân thủ hướng dẫn điều trị là chìa khóa để vận động an toàn suốt mùa đông.
