Nhiều người thường ví chiếc đầu của mình như một "trạm dự báo thời tiết" vì hễ trời trở gió, mây đen kéo đến hay áp suất không khí giảm là cơn đau đầu lại bắt đầu âm ỉ xuất hiện. Không ít người cho rằng đây chỉ là cảm giác trùng hợp ngẫu nhiên hoặc do căng thẳng tâm lý tạo nên.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện nay xác nhận rằng sự biến động của thời tiết, đặc biệt là áp suất khí quyển và độ ẩm, thực sự có thể trở thành yếu tố kích hoạt cơn đau nửa đầu ở một nhóm người nhất định [1] [2]. Dù vậy, tác động này không xảy ra đồng loạt ở tất cả mọi người mà phụ thuộc vào mức độ nhạy cảm riêng biệt của từng cá nhân [2].
Cơ chế: Áp suất khí quyển tác động lên não bộ thế nào?
Để hiểu tại sao bầu trời thay đổi lại khiến đầu óc căng thẳng, các nhà khoa học đã tìm hiểu mối liên hệ giữa khí quyển và hệ thống thần kinh. Áp suất khí quyển là trọng lượng của lớp không khí bao quanh Trái Đất đè lên bề mặt cơ thể chúng ta, và sự thay đổi của áp lực này có thể tạo ra những biến đổi sinh lý bên trong [3].
Một trong những cơ chế giả thuyết được các nhà nghiên cứu đưa ra là sự kích thích các nơ-ron thần kinh tại nhân dây thần kinh sinh ba (trigeminal nucleus) [3]. Khi áp suất khí quyển giảm sút nhanh chóng, sự chênh lệch áp lực giữa các khoang khí trong đầu và môi trường bên ngoài có thể gây nên hiện tượng chấn thương áp lực vi mô (barotrauma) hoặc kích thích thụ thể cảm giác [3].
Bên cạnh đó, các biến đổi khí quyển còn được cho là có liên quan đến hiện tượng co thắt mạch máu ngoại vi và trung ương [3]. Sự co giãn bất thường của hệ thống mạch máu kết hợp với tình trạng thiếu oxy mô cục bộ (hypoxia) có thể kích hoạt các phản ứng viêm vô khuẩn, từ đó làm bùng phát cơn đau nửa đầu dữ dội [3].
Ngoài ra, những thay đổi về áp suất còn dễ gây nhầm lẫn với các vấn đề ở vùng mặt [4]. Cơn đau nửa đầu xuất hiện do giảm áp suất thường đi kèm áp lực và đau tức ở vùng mặt, khiến nhiều người lầm tưởng rằng họ bị viêm xoang tái phát chứ không nhận ra bản chất thực sự là đau nửa đầu [4].
Nghiên cứu khoa học ghi nhận những con số cụ thể nào?
Các nhà nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm để đo lường chính xác tác động của các yếu tố khí tượng lên tần suất xuất hiện đau nửa đầu. Kết quả từ các thử nghiệm thực tế cho thấy sự thay đổi áp suất không khí có mối liên hệ rõ rệt với cơn đau ở những bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm [1] [5].
Tại Nhật Bản, một nghiên cứu tiền cứu theo dõi 28 bệnh nhân đau nửa đầu sống trong bán kính 10 km tính từ Trạm khí tượng địa phương Utsunomiya [1]. Các bệnh nhân đã ghi chép nhật ký đau đầu liên tục trong suốt 1 năm, đối chiếu trực tiếp với dữ liệu áp suất khí quyển hàng ngày và hàng tháng do đài khí tượng cung cấp [1]. Kết quả cho thấy, tần suất cơn đau nửa đầu tăng lên đáng kể khi áp suất khí quyển từ ngày bắt đầu đau sang ngày hôm sau giảm hơn 5 hPa [1]. Ngược lại, tần suất đau nửa đầu giảm xuống khi áp suất từ ngày đau đến 2 ngày sau tăng hơn 5 hPa [1].
Trong tổng số 28 bệnh nhân tham gia theo dõi, có 18 người (chiếm 64%) ghi nhận mối liên hệ giữa thời tiết và sự khởi phát cơn đau [1]. Đặc biệt, có 14 người khẳng định chính áp suất khí quyển hạ thấp là nguyên nhân gây đau đầu [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một điểm đáng chú ý là áp suất khí quyển trung bình hàng tháng không hề có mối liên quan nào tới tần suất đau đầu trong cả năm [1]. Một tổng quan năm 2021 cũng trích dẫn lại phát hiện này và chỉ ra rằng sự sụt giảm áp suất lớn hơn 5 hPa liên quan trực tiếp đến đau đầu ở 14 bệnh nhân [5].
Một nghiên cứu khác thực hiện trên 34 bệnh nhân đau nửa đầu khi đang nằm viện cho thấy các cơn đau có xu hướng xảy ra khi áp suất khí quyển dao động trong khoảng từ 1003 đến 1007 hPa, trong khi mức áp suất tiêu chuẩn thông thường là 1013 hPa [5]. Điều này củng cố thêm nhận định rằng mức áp suất thấp hơn mức chuẩn có thể là ngưỡng kích hoạt cơn đau [5].
Yếu tố độ ẩm không khí cũng đóng vai trò nhất định đối với nguy cơ đau nửa đầu [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 ghi nhận rằng độ ẩm tương đối thấp hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ bùng phát cơn đau nửa đầu [2]. Trái lại, trong một nghiên cứu quy mô lớn tại Israel với 3.491 bệnh nhân, tác giả ghi nhận độ ẩm tương đối hàng ngày cao hơn lại có liên quan đến việc giảm số ca nhập viện cấp cứu vì đau nửa đầu, trong khi nhiệt độ hàng ngày cao hơn lại làm tăng lượng bệnh nhân tới cấp cứu [2].
Tác động của việc giảm áp suất không khí khi thay đổi độ cao cũng được ghi nhận qua một báo cáo ca bệnh vào năm 1998 [6]. Một cơ trưởng 46 tuổi vốn không có tiền sử đau đầu hay đau nửa đầu mạn tính đã xuất hiện các cơn đau dạng nửa đầu khi tiếp xúc với áp suất buồng lái ở độ cao trên 6.000 feet (khoảng 1.828 mét) kéo dài trên 45 phút [6]. Cường độ cơn đau tăng tỷ lệ thuận với độ cao áp suất trên 6.000 feet và cơn đau thuyên giảm hoàn toàn khi máy bay hạ xuống dưới độ cao cabin 5.000 feet [6].
Tranh cãi và giới hạn từ các dữ liệu hiện có
Mặc dù có nhiều người phàn nàn về việc thời tiết gây đau đầu, bức tranh khoa học tổng thể vẫn tồn tại nhiều mâu thuẫn. Các nghiên cứu dịch tễ học và đánh giá tổng quan chỉ ra rằng rất ít nghiên cứu có đối chứng xác nhận được ảnh hưởng chắc chắn của môi trường lên cơn đau nửa đầu [7].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2019 cho biết các nghiên cứu trước đây đưa ra kết quả không đồng nhất về chiều hướng tác động của sự thay đổi áp suất khí quyển lên các rối loạn đau đầu nguyên phát [3]. Một số nghiên cứu cho thấy áp suất thấp làm tăng cơn đau, nhưng một số khác lại ghi nhận số cơn đau giảm vào những ngày áp suất thấp hoặc thậm chí không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng nào [2].
Thêm vào đó, phần lớn các dữ liệu nghiên cứu từ trước đến nay đều dựa trên cảm nhận tự báo cáo của người bệnh về các yếu tố kích hoạt [2]. Yếu tố tâm lý kỳ vọng hoặc sự chú ý quá mức vào thời tiết có thể khiến người bệnh dễ đổ lỗi cho áp suất không khí mỗi khi xuất hiện cơn đau [2].
Một giới hạn quan trọng khác là cho đến nay vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá các phương pháp điều trị cắt cơn hoặc phòng ngừa đặc hiệu cho chứng đau đầu do áp suất khí quyển gây ra [3]. Giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ bản chất sinh lý bệnh học [3].
Hiểu lầm thường gặp: Viêm xoang thời tiết hay đau nửa đầu?
Khi thời tiết thay đổi kéo theo cảm giác tức nặng ở hốc mắt, trán hoặc hai bên gò má, rất nhiều người tự chẩn đoán mình bị "viêm xoang dị ứng thời tiết". Hiểu lầm này phổ biến đến mức nó xuất hiện tràn lan trên các phương tiện truyền thông đại chúng và thậm chí trên các trang web thông tin y tế [4].
Một phân tích cắt ngang trên 116 trang web thông tin cho thấy có tới 31,03% (36 trang web) liên kết bệnh viêm xoang với những thay đổi áp suất khí quyển thông thường [4]. Đáng chú ý, các phòng khám tai mũi họng lại là nguồn tài nguyên y tế chuyên nghiệp thường xuyên đưa ra tuyên bố chưa được chứng minh này nhất, chiếm 27,77% trong số các trang web nói trên [4].
Trong khi đó, có 57,76% (67 trang web) liên kết sự thay đổi áp suất khí quyển với bệnh đau nửa đầu [4]. Các trang web không thuộc chuyên khoa tai mũi họng có xu hướng báo cáo mối liên hệ với đau nửa đầu nhiều hơn [4].
Thực tế y khoa cho thấy, những thay đổi áp suất khí quyển thường nhật nhiều khả năng làm trầm trọng thêm cơn đau nửa đầu, vốn có biểu hiện lâm sàng là gây đau tức vùng mặt giống hệt viêm xoang, chứ không phải gây ra tình trạng viêm nhiễm thực sự tại xoang [4]. Việc nhận thức sai nguyên nhân dẫn đến sử dụng sai thuốc, lạm dụng kháng sinh hoặc thuốc xịt mũi thay vì điều trị đúng hướng đau nửa đầu [4].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, không phải tất cả người mắc bệnh đau nửa đầu đều chịu tác động từ thời tiết. Tuy nhiên, có những nhóm đối tượng có nguy cơ nhạy cảm cao hơn đáng kể với sự biến động khí áp và môi trường [2].
Trước hết là nhóm bệnh nhân được xác định là "nhạy cảm với thời tiết" [2]. Các nghiên cứu trong hai thập kỷ qua ghi nhận một phân nhóm bệnh nhân đau nửa đầu phản ứng rất rõ rệt với sự thay đổi của các yếu tố khí tượng [2]. Với nhóm này, chỉ một sự sụt giảm áp suất vượt quá 5 hPa cũng đủ trở thành "giọt nước tràn ly" kích hoạt cơn đau [1] [5].
Phụ nữ cũng là đối tượng chịu tác động mạnh mẽ do sự tương tác giữa thần kinh và nội tiết tố [5]. Tỷ lệ mắc đau nửa đầu sau tuổi dậy thì ở phụ nữ lên tới 18%, cao gấp 3 lần so với nam giới (6%) do vai trò của hormone estrogen [5]. Sự sụt giảm nồng độ estrogen làm tăng tính hưng phấn của màng tế bào, kích hoạt các gen gây viêm và giải phóng cytokine, làm tăng độ nhạy cảm đau của các nơ-ron thần kinh [5]. Khi cơ thể đang trong giai đoạn nhạy cảm nội tiết, tác động từ môi trường và khí quyển có thể cộng hưởng làm cơn đau bùng phát dữ dội hơn [5].
Bên cạnh đó, những người thường xuyên di chuyển bằng máy bay hoặc làm việc trong môi trường thay đổi độ cao cần hết sức lưu ý [3] [6]. Trường hợp viên phi công 46 tuổi cho thấy cơn đau nửa đầu có thể khởi phát do sự kết hợp bất thường giữa việc giảm áp suất không khí ở độ cao trên 6.000 feet và việc bắt đầu sử dụng thuốc hạ mỡ máu pravastatin [6]. Điều này cảnh báo rằng người bệnh đang dùng một số loại thuốc mới khi tiếp xúc với môi trường biến động áp suất có thể xuất hiện các phản ứng đau đầu chưa từng có trước đây [6].
Gợi ý thích ứng và kiểm soát cơn đau trong thực tế
Mặc dù chúng ta không thể thay đổi được thời tiết hay ngăn áp suất khí quyển sụt giảm, người bệnh hoàn toàn có thể chủ động thực hiện các biện pháp thích ứng để giảm thiểu tác động tiêu cực đến sức khỏe [7].
- Ghi chép nhật ký đau đầu chi tiết: Phương pháp theo dõi bằng nhật ký đau đầu đã được áp dụng hiệu quả trong các nghiên cứu lâm sàng [1] [2]. Bạn nên ghi lại thời điểm bắt đầu đau, mức độ nghiêm trọng, triệu chứng đi kèm và đối chiếu với diễn biến thời tiết trong ngày [1]. Việc này giúp bạn và bác sĩ xác định chính xác liệu bạn có thuộc phân nhóm "nhạy cảm với thời tiết" hay không [2].
- Chủ động theo dõi dự báo khí tượng: Khi biết trước một đợt áp thấp nhiệt đới, bão hoặc không khí lạnh sắp tràn về gây sụt giảm áp suất không khí, người bệnh nhạy cảm nên chuẩn bị sẵn sàng tâm lý và các phương án kiểm soát [1] [5].
- Kiểm soát các yếu tố kích hoạt môi trường khác: Đau nửa đầu thường bùng phát do sự cộng dồn của nhiều yếu tố kích hoạt [6]. Khi áp suất khí quyển ngoài trời đang biến động bất lợi, bạn nên chủ động hạn chế tối đa các yếu tố kích thích môi trường khác trong nhà và nơi làm việc như ánh nắng chói chang, đèn nhấp nháy, chất lượng không khí kém hoặc mùi hương nồng gắt [7]. Việc cải thiện môi trường làm việc có thể hỗ trợ nâng cao hiệu suất và giảm số ngày nghỉ làm của người bệnh [7].
- Duy trì lối sống ổn định: Uống đủ nước mỗi ngày, ngủ đủ giấc đúng giờ và tránh căng thẳng quá mức giúp nâng cao ngưỡng chịu đựng của hệ thần kinh, từ đó giảm khả năng kích hoạt cơn đau khi thời tiết chuyển mùa.
- Thăm khám chuyên khoa kịp thời: Người bệnh không nên tự ý chẩn đoán viêm xoang rồi tự mua thuốc điều trị khi thấy đau tức mặt lúc trời trở gió [4]. Nếu cơn đau nửa đầu xuất hiện thường xuyên, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hoặc xuất hiện sau khi dùng thuốc điều trị bệnh lý khác, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp [3] [6].
Sự liên hệ giữa thời tiết, áp suất khí quyển và cơn đau nửa đầu là một hiện tượng sinh học có cơ sở nghiên cứu thực tế chứ không đơn thuần là cảm giác chủ quan [1] [2]. Mặc dù bằng chứng khoa học hiện nay vẫn ghi nhận những kết quả trái chiều giữa các quần thể nghiên cứu, việc lắng nghe cơ thể và nhận biết sớm các phản ứng của bản thân trước thiên nhiên là chìa khóa quan trọng nhất [2] [3]. Chủ động theo dõi triệu chứng và phối hợp chặt chẽ cùng bác sĩ sẽ giúp bạn kiểm soát tốt sức khỏe, không còn bị động mỗi khi trời chuyển mùa [7] [3].
