Trả lời ngắn: Thèm bánh mì, cơm, mì hoặc khoai khi mang thai thường là một sở thích/thay đổi khẩu vị, không tự nó cho biết cơ thể thiếu chất hay phôi thai đang “đòi” glucose. Nguyên nhân của cơn thèm thức ăn chưa được giải thích đầy đủ; hormone, buồn nôn, thay đổi vị giác, thói quen, giấc ngủ và bối cảnh văn hóa có thể cùng ảnh hưởng. Có thể đưa thực phẩm giàu tinh bột vào bữa ăn cân bằng. Cần trao đổi với nhóm chăm sóc thai kỳ nếu thèm và ăn vật không phải thực phẩm, ăn uống quá hạn chế, nôn ói khiến không giữ được thức ăn/nước, hoặc đã được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ [1–5].

Cơn thèm tinh bột có nghĩa gì?

“Thèm tinh bột” không phải một chẩn đoán y khoa. Người mang thai có thể muốn ăn cơm, bánh mì, mì, bún, khoai hoặc đồ ngọt nhiều hơn trước, nhưng trải nghiệm thay đổi rất khác nhau giữa từng người và từng giai đoạn. Cơn thèm một món ăn bình thường cũng khác với pica: mong muốn lặp lại việc ăn chất không phải thực phẩm như đất, phấn, giấy, tinh bột giặt hoặc đá với lượng bất thường. Đá là ngoại lệ dễ bị xem nhẹ vì có vẻ vô hại, nhưng nhai đá liên tục cũng nên được nói với nhân viên y tế [4,5].

Một lời giải thích hấp dẫn trên mạng là cơ thể “ra lệnh” thèm carbohydrate để cung cấp glucose cho thai. Glucose đúng là nguồn năng lượng quan trọng, nhưng từ việc thai cần năng lượng không thể suy ra rằng một cơn thèm cụ thể là cơ chế sinh học có mục tiêu, cũng không chứng minh người mang thai cần ăn thêm đường hoặc tăng khẩu phần tinh bột. Cơn thèm không đo được nhu cầu dinh dưỡng của thai và không thay thế đánh giá khẩu phần, sức khỏe hay tăng trưởng thai kỳ.

Vì sao khẩu vị có thể đổi trong thai kỳ?

Các thay đổi hormone và cảm giác vị/khứu giác có thể làm một số món dễ ăn hơn, món khác trở nên khó chịu. Buồn nôn, nôn ói, trào ngược, mệt mỏi, lịch sinh hoạt, khả năng tiếp cận thức ăn và thói quen gia đình cũng có thể thay đổi lựa chọn. Tuy vậy, nghiên cứu chưa xác lập một cơ chế duy nhất giải thích vì sao một người cụ thể thèm bánh mì hay cơm. Không nên gán mọi cơn thèm cho “thiếu vitamin”, thiếu sắt hoặc cơ thể tự biết cần chất gì.

Nếu nghén khiến bữa lớn khó dung nạp, ăn phần nhỏ và thường xuyên hơn có thể dễ chịu với một số người; ACOG gợi ý thử món nhạt, dễ tiêu và thêm thực phẩm có protein nếu dung nạp được [2]. Điều đó giúp xử lý khả năng ăn uống thực tế, chứ không chứng minh cơn thèm tinh bột là dấu hiệu thai cần một thực phẩm đặc biệt. Ốm nghén và các lựa chọn giảm buồn nôn trong thai kỳ là một vấn đề liên quan nhưng khác với cơn thèm thức ăn.

Khi nào thèm tinh bột là bình thường, khi nào cần đánh giá?

Muốn ăn một món giàu tinh bột, vẫn ăn được nhiều nhóm thực phẩm và không có dấu hiệu bất thường thường không phải lý do để tự xét nghiệm hay tự uống vi chất. Một món ăn không cần bị xem là “xấu” chỉ vì chứa carbohydrate. Cơm, bắp, khoai, yến mạch, bánh mì và mì đều có thể góp phần cung cấp năng lượng; có thể chọn loại nguyên hạt hoặc ít tinh chế khi phù hợp, đồng thời kết hợp nguồn đạm, rau/quả và chất béo phù hợp với khẩu vị và hoàn cảnh.

Trao đổi với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu cơn thèm khiến khẩu phần rất đơn điệu, làm bỏ bữa, gây lo âu hoặc dẫn đến ăn quá nhiều món có đường; nếu có nôn ói dai dẳng, không giữ được dịch, tiểu ít, chóng mặt hoặc sụt cân; hoặc nếu xuất hiện thèm ăn vật không phải thực phẩm. Pica trong thai kỳ có liên quan với tình trạng sắt thấp trong một số nghiên cứu, nhưng mối liên quan không có nghĩa mọi người thèm đá đều thiếu sắt, cũng không chứng minh pica tự nó xác định nguyên nhân. Nhân viên y tế có thể xem xét triệu chứng, chế độ ăn, xét nghiệm máu và bối cảnh thai kỳ trước khi đề xuất xử trí [4,5].

Không tự uống sắt liều cao chỉ vì thèm đá, cũng không tự dùng đất sét, phấn, bột giặt hoặc các chất khác. Những thứ này có thể gây ngộ độc, nhiễm khuẩn, ký sinh trùng, táo bón hoặc cản trở hấp thu dưỡng chất. Nếu đã ăn phải chất độc hay hóa chất, cần liên hệ dịch vụ y tế/độc chất tại địa phương ngay; không chờ đến lịch khám thai tiếp theo.

Ăn carbohydrate thế nào cho cân bằng?

Không có một tỷ lệ tinh bột duy nhất phù hợp cho tất cả thai phụ. Nhu cầu phụ thuộc tổng năng lượng, sức khỏe, mức vận động, tuổi thai và kế hoạch điều trị nếu có bệnh. Hướng dẫn ACOG nhấn mạnh lựa chọn đa dạng như rau, trái cây, ngũ cốc, thực phẩm giàu protein và sản phẩm sữa/nguồn thay thế phù hợp; “ăn cho hai người” không có nghĩa ăn gấp đôi khẩu phần [1]. Trao đổi với nhóm chăm sóc thai kỳ để điều chỉnh nếu có tiểu đường, bệnh thận, dị ứng, rối loạn tiêu hóa hoặc chế độ ăn đặc biệt.

Một cách thực hành dễ điều chỉnh là ghép món tinh bột mà bạn đang dung nạp được với một nguồn đạm và thực phẩm giàu chất xơ khi chúng phù hợp: cơm với đậu phụ/trứng và rau; bánh mì với trứng hoặc bơ hạt; khoai với cá và rau; hoặc cháo cùng thịt/đậu. Đây là gợi ý phối hợp thực phẩm, không phải đơn thuốc hay thực đơn bắt buộc. Nếu mùi vị khiến bạn buồn nôn, chọn món khác vẫn đáp ứng được bữa ăn; không cần ép ăn một thực phẩm chỉ vì lời khuyên trên mạng.

Nếu được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, hãy làm theo kế hoạch của đội ngũ điều trị về lượng carbohydrate, thời điểm ăn và theo dõi đường huyết. Không tự bỏ hẳn tinh bột, nhịn ăn kéo dài hoặc bắt đầu chế độ keto để “chặn cơn thèm”. Những chế độ hạn chế mạnh có thể làm khẩu phần khó cân đối và không nên tự áp dụng trong thai kỳ. Tăng cân thai kỳ cũng cần được cá nhân hóa theo tình trạng trước khi mang thai và theo dõi với nhân viên y tế; không nên dùng cân nặng hay một cơn thèm đơn lẻ để tự kết luận thai phát triển tốt hay kém [3].

Cơn thèm đồ ngọt có đồng nghĩa thiếu năng lượng?

Không nhất thiết. Muốn ăn bánh kẹo hay đồ uống ngọt có thể liên quan sở thích, thói quen, đói, mệt hoặc bối cảnh; bản thân nó không chẩn đoán thiếu năng lượng, tiểu đường hay thiếu vi chất. Nếu ăn món ngọt, hãy tính nó như một lựa chọn trong khẩu phần tổng thể. Nước ngọt, trà sữa và bánh kẹo thường cung cấp nhiều đường tự do nhưng ít chất xơ và vi chất hơn một số lựa chọn khác; việc thay thế thường xuyên có thể làm khẩu phần kém đa dạng. Không cần biến điều này thành cảm giác tội lỗi hay một quy tắc cấm tuyệt đối.

Ngược lại, thèm ăn vật không phải thực phẩm cần được phân biệt rõ với việc muốn ăn cơm, bánh mì hoặc khoai. Hãy mô tả cụ thể thứ muốn ăn, tần suất, lượng và thời điểm với người chăm sóc thai kỳ. Đừng tự quy kết nguyên nhân hoặc dùng thực phẩm bổ sung để “chữa cơn thèm”; bác sĩ sẽ quyết định có cần đánh giá thiếu sắt hay vấn đề khác hay không.

Kết luận

Thèm tinh bột trong thai kỳ thường là thay đổi khẩu vị, không phải bằng chứng thai đang cần thêm đường hoặc mẹ đang thiếu một chất cụ thể. Có thể ăn thực phẩm giàu carbohydrate trong khẩu phần đa dạng và linh hoạt. Pica, nôn ói kéo dài, mất nước, sụt cân, chế độ ăn quá hạn chế hoặc đái tháo đường thai kỳ là những tình huống cần được trao đổi với đội ngũ chăm sóc; không tự áp dụng keto hay bổ sung sắt liều cao [1–5].

Cần nhớ

  • Cơn thèm một món ăn không phải xét nghiệm dinh dưỡng và không cho biết thai đang thiếu glucose.
  • Cơ chế gây cravings trong thai kỳ chưa được giải thích đầy đủ; tránh khẳng định một cơ chế hormone đơn giản.
  • Cơm, khoai, yến mạch, bắp và bánh mì có thể nằm trong bữa ăn cân bằng.
  • Ăn đất, phấn, bột giặt hoặc chất không phải thực phẩm khác với thèm tinh bột và cần được trao đổi với nhân viên y tế.
  • Đái tháo đường thai kỳ hoặc nghén nặng cần kế hoạch cá nhân; không tự bắt đầu keto, nhịn ăn hay uống sắt liều cao.