Nhiều người Việt có thói quen pha bột nghệ với mật ong uống mỗi sáng để hỗ trợ dạ dày, làm đẹp da hoặc bổ sung vào các món ăn hàng ngày nhằm tăng cường sức đề kháng. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng loại gia vị quen thuộc này lại có thể trở thành yếu tố kích hoạt cơn đau quặn thận ở những người có cơ địa nhạy cảm. Câu trả lời nằm ở lượng oxalat tự nhiên dồi dào trong củ nghệ, đặc biệt là tỷ lệ oxalat dạng hòa tan rất cao khiến thận phải làm việc quá tải để đào thải.
Gánh nặng từ sỏi thận canxi oxalat đối với sức khỏe
Sỏi tiết niệu là một trong những bệnh lý phổ biến nhất của đường tiết niệu hiện nay [1]. Tỷ lệ người dân từng trải qua ít nhất một cơn sỏi thận trong suốt cuộc đời ước tính lên tới khoảng 10% [2]. Đáng lo ngại hơn, khả năng tái phát của căn bệnh này rất cao, với khoảng 70% bệnh nhân sẽ bị tái phát sỏi sau đợt điều trị ban đầu [2]. Tại một số quốc gia, sỏi canxi oxalat ảnh hưởng đến khoảng 8,8% dân số và khiến hơn 300.000 bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu mỗi năm [3].
Về mặt cấu trúc hóa học, khoảng 80% sỏi tiết niệu có thành phần chứa canxi [2]. Trong số đó, có tới 80% trường hợp tồn tại dưới dạng tinh thể canxi oxalat ở dạng đơn thuần hoặc kết hợp với canxi phosphat [2]. Tính chung trên toàn bộ các ca bệnh, sỏi cấu tạo từ canxi oxalat chiếm khoảng 65% đến 75% tổng số các loại sỏi đường tiết niệu được ghi nhận [2], [3]. Canxi oxalat hình thành khi nồng độ canxi và oxalat trong nước tiểu đạt mức bão hòa cao, dẫn đến hiện tượng kết tinh thành các hạt vi thể rồi phát triển thành tinh thể lớn hơn.
Oxalat là một sản phẩm phụ độc hại phát sinh từ quá trình chuyển hóa các axit amin trong cơ thể người [3]. Do cơ thể không có enzym chuyển hóa trực tiếp chất này để sử dụng tiếp, oxalat bắt buộc phải được đào thải ra ngoài thông qua hoạt động lọc của thận [3]. Vì vậy, bất kỳ sự gia tăng nào của nồng độ oxalat trong hệ bài tiết cũng đẩy cao nguy cơ hình thành sỏi thận [3].
Cơ chế tác động: Bí mật nằm ở tỷ lệ oxalat hòa tan cực cao
Nhiều người thường cho rằng chỉ cần ăn thực vật là an toàn, song các loại thực vật khác nhau lại chứa các dạng oxalat với đặc tính hấp thu hoàn toàn trái ngược. Oxalat trong thực phẩm tồn tại ở hai dạng chính: oxalat không hòa tan (chủ yếu gắn với canxi tạo thành muối lắng đọng) và oxalat hòa tan trong nước (thường gắn với ion kali, natri hoặc tồn tại tự do). Dạng không hòa tan thường bị đào thải trực tiếp qua đường tiêu hóa theo phân, trong khi dạng hòa tan lại dễ dàng thấm qua niêm mạc ruột vào máu rồi đi thẳng tới thận để bài tiết.
Điểm đặc biệt nguy hiểm của củ nghệ nằm ở chính tỷ lệ oxalat hòa tan. Một nghiên cứu chuyên sâu đã phân tích thành phần hóa học và phát hiện ra rằng, tỷ lệ oxalat hòa tan trong nước của nghệ lên tới 91% [4]. Để thấy rõ sự khác biệt, loại gia vị đối chứng là quế chỉ chứa 6% oxalat ở dạng hòa tan [4].
Khi oxalat ở dạng hòa tan xâm nhập vào ống tiêu hóa, chúng không bị giữ lại mà nhanh chóng khuếch tán vào hệ tuần hoàn. Lượng oxalat tự do này di chuyển đến thận và được lọc vào nước tiểu. Tại đây, chúng ngay lập tức tìm kiếm và liên kết với các ion canxi tự do có sẵn trong nước tiểu để tạo thành các tinh thể canxi oxalat không tan. Sự gia tăng nồng độ oxalat bài tiết tuyệt đối, dù là một lượng nhỏ, cũng có thể làm thay đổi đáng kể độ siêu bão hòa của nước tiểu, từ đó kích hoạt quá trình kết mầm tinh thể [5]. Thậm chí, chỉ số bài tiết oxalat qua nước tiểu chứ không phải mức độ bão hòa đơn thuần mới được xem là biến số quan trọng nhất quyết định việc hình thành sỏi [5].
Nghiên cứu lâm sàng: Bột nghệ đẩy mạnh bài tiết oxalat niệu ra sao?
Để làm rõ tác động thực tế của bột nghệ trên cơ thể người, một thử nghiệm lâm sàng đã được tiến hành trên 11 người khỏe mạnh trong độ tuổi từ 21 đến 38 tuổi [4]. Các nhà khoa học thiết kế nghiên cứu theo mô hình ngẫu nhiên bắt chéo kéo dài tổng cộng 8 tuần [4]. Trong thử nghiệm này, những người tham gia được chia thành các giai đoạn 4 tuần sử dụng liều bổ sung từ quế hoặc bột nghệ nhằm cung cấp một lượng oxalat tương đương 55 mg mỗi ngày [4].
Quy trình nghiên cứu bao gồm các bài kiểm tra tải lượng oxalat, trong đó người tham gia được cho sử dụng liều 63 mg oxalat từ chính các loại gia vị này sau mỗi chu kỳ thử nghiệm 4 tuần, cũng như ở thời điểm bắt đầu nghiên cứu khi chỉ dùng nước lọc làm đối chứng [4]. Đồng thời, các chỉ số đường huyết lúc đói, nồng độ cholesterol và triglycerid trong huyết tương cũng được đo lường chặt chẽ [4].
Kết quả theo dõi cho thấy, so với nhóm dùng quế và nhóm đối chứng dùng nước, việc nạp bột nghệ dẫn đến lượng bài tiết oxalat qua nước tiểu cao hơn rõ rệt trong các bài kiểm tra tải lượng [4]. Tỷ lệ hòa tan lên đến 91% của oxalat trong nghệ chính là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy sự hấp thu ồ ạt qua ruột và làm tăng bài tiết oxalat qua nước tiểu [4]. Trong khi đó, việc bổ sung nghệ hay quế trong suốt thời gian 4 tuần không gây ra thay đổi đáng kể nào đối với nồng độ glucose máu lúc đói hay các chỉ số mỡ máu [4]. Các tác giả kết luận rằng việc tiêu thụ bột nghệ ở liều bổ sung làm tăng đáng kể nồng độ oxalat trong nước tiểu, qua đó làm gia tăng nguy cơ hình thành sỏi thận ở những cá nhân có cơ địa nhạy cảm [4].
Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và mức độ đào thải oxalat cũng được chứng minh trên quy mô dịch tễ lớn. Một nghiên cứu cắt ngang trên 3.348 người gồm cả đối tượng từng bị sỏi và chưa từng bị sỏi chỉ ra rằng, trung vị oxalat nước tiểu 24 giờ là 39 mg/ngày ở nam giới, 27 mg/ngày ở phụ nữ lớn tuổi và 26 mg/ngày ở phụ nữ trẻ [6]. Những người nằm trong nhóm tiêu thụ oxalat cao nhất từ khẩu phần ăn bài tiết nhiều hơn 1,7 mg oxalat mỗi ngày qua nước tiểu so với nhóm tiêu thụ thấp nhất [6]. Mối quan hệ giữa lượng oxalat trong chế độ ăn và oxalat bài tiết qua nước tiểu có tính chất tương đồng giữa người khỏe mạnh và người có tiền sử sỏi thận [6].
Hệ vi sinh đường ruột và các yếu tố tương tác đến oxalat
Không phải ai ăn oxalat cũng bị sỏi thận với mức độ giống nhau, bởi quá trình hấp thu oxalat tại ruột còn chịu sự chi phối mạnh mẽ của hệ vi sinh vật bản địa. Các nghiên cứu hiện đại khẳng định hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh cũng như phòng ngừa sỏi tiết niệu [1]. Những bệnh nhân có sỏi canxi oxalat thường sở hữu một cấu trúc hệ vi khuẩn đường ruột rất đặc trưng và khác biệt so với người bình thường [1].
Trong số các loài vi sinh vật, chủng vi khuẩn kỵ khí Oxalobacter formigenes sinh sống trong ruột người giữ vai trò như một cỗ máy phân giải tự nhiên khi sử dụng chính oxalat làm nguồn carbon và năng lượng sống [3]. Vi khuẩn này có khả năng phân hủy khoảng 51% lượng oxalat từ khẩu phần ăn mỗi ngày, qua đó điều hòa sự vận chuyển oxalat qua thành ruột [3]. Sự hiện diện của loài vi khuẩn này giúp hạ thấp lượng oxalat tự do có thể hấp thu tại đại tràng, gián tiếp làm giảm gánh nặng bài tiết cho thận [3].
Trên thực tế, sự định cư ổn định của Oxalobacter formigenes trong đường ruột giúp giảm tới 70% nguy cơ tái phát sỏi thận canxi oxalat [3]. Bên cạnh đó, các chi vi khuẩn quen thuộc khác như Bifidobacterium, Lactobacillus, hay Escherichia coli cũng có mối liên hệ mật thiết đến sự cân bằng của canxi oxalat [1]. Tuy nhiên, tại các quần thể phương Tây như Mỹ, tỷ lệ người trưởng thành mang vi khuẩn Oxalobacter formigenes chỉ còn khoảng 31%, nguyên nhân chính xuất phát từ thói quen lạm dụng thuốc kháng sinh phổ rộng đã vô tình tiêu diệt chủng vi sinh vật có lợi này [3]. Một nghiên cứu can thiệp trên động vật năm 2019 cũng nhận thấy việc phối hợp chiết xuất thảo dược cùng các chế phẩm men vi sinh probiotic có triển vọng giúp giảm lượng oxalat trong nước tiểu [5].
Bên cạnh hệ vi sinh, một số chất dinh dưỡng khác cũng làm thay đổi lượng oxalat niệu. Nghiên cứu dịch tễ ghi nhận những người bổ sung từ 1.000 mg vitamin C mỗi ngày trở lên bài tiết lượng oxalat qua nước tiểu cao hơn tới 6,8 mg/ngày so với người dùng dưới 90 mg/ngày [6]. Chỉ số khối cơ thể (BMI) và lượng đường fructose nạp vào cũng tương quan thuận với mức đào thải oxalat, trong khi người mắc bệnh tiểu đường bài tiết nhiều hơn 2,0 mg oxalat/ngày so với người không mắc [6]. Ngược lại, lượng canxi nạp vào cơ thể lại có mối tương quan nghịch với oxalat nước tiểu, do canxi liên kết trực tiếp với oxalat ngay trong ruột và bị tống xuất ra ngoài theo phân [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng bột nghệ?
Từ các bằng chứng khoa học nêu trên, việc sử dụng bột nghệ bừa bãi hoặc uống kéo dài dạng tinh chất liều cao không phải là giải pháp an toàn cho tất cả mọi người. Nhóm người có tiền sử từng bị sỏi thận canxi oxalat, hoặc gia đình có người thân mắc bệnh này, cần đặc biệt lưu ý kiểm soát lượng nghệ nạp vào cơ thể [4]. Khi hệ bài tiết đã có sẵn khuynh hướng kết tinh tinh thể, sự bổ sung thêm một lượng lớn oxalat hòa tan từ nghệ sẽ đẩy nhanh quá trình hình thành sỏi mới hoặc làm tăng kích thước viên sỏi cũ.
Những người từng trải qua các đợt dùng kháng sinh kéo dài cũng thuộc diện nguy cơ cao, do hệ vi sinh đường ruột suy giảm khiến khả năng tự phân hủy oxalat bị suy yếu [3]. Bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường, người có chỉ số BMI cao hoặc những người đang sử dụng bổ sung vitamin C liều cao hàng ngày cũng cần thận trọng khi kết hợp thêm nghệ, vì các yếu tố này vốn dĩ đã làm gia tăng nồng độ oxalat niệu nền tảng của cơ thể [6].
Bên cạnh đó, việc sử dụng các sản phẩm nghệ dạng cô đặc hoặc tinh bột nghệ chưa tách chiết hoạt chất cần được phân biệt rõ với việc dùng củ nghệ tươi như một loại gia vị nấu ăn thông thường. Khi dùng dưới dạng viên uống thực phẩm bổ sung, hàm lượng hoạt chất và oxalat nạp vào một lúc thường cao gấp nhiều lần so với lượng nghệ nêm nếm trong bữa ăn gia đình.
Cách ứng dụng an toàn và giải pháp hạn chế nguy cơ sỏi
Đối với những người vẫn mong muốn tận dụng các lợi ích khác của nghệ, việc điều chỉnh cách dùng và bổ sung các chất ức chế kết tinh sỏi là điều vô cùng cần thiết.
Một giải pháp tự nhiên hữu hiệu là tăng cường bổ sung các hợp chất citrate và magie trong chế độ ăn uống. Citrate giúp ngăn ngừa sỏi canxi oxalat thông qua việc tạo phức hòa tan với ion canxi trong nước tiểu, từ đó làm giảm độ bão hòa của tinh thể canxi oxalat [7]. Không chỉ vậy, citrate còn có khả năng ức chế sự tạo mầm, phát triển và kết tụ của các tinh thể này [7]. Việc sử dụng các muối bổ sung như kali citrate hay magie citrate giúp hỗ trợ phòng ngừa sỏi canxi oxalat, đồng thời làm cấu trúc sỏi trở nên giòn, dễ vỡ hơn khi tiến hành các thủ thuật tán sỏi ngoài cơ thể [2].
Đồng thời, ion magie đóng vai trò chất ức chế mạnh mẽ quá trình tạo sỏi [7]. Magie có khả năng kết hợp trực tiếp với oxalat ngay tại lòng đường tiêu hóa, biến oxalat thành phức hợp không hấp thu và thải trừ ra ngoài theo phân, tương tự như cơ chế của canxi [7]. Magie cũng giúp tăng nhẹ độ pH của nước tiểu và kích thích đào thải citrate [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc kết hợp magie cùng muối citrate giúp tăng nồng độ bài tiết magie và citrate qua nước tiểu, đồng thời làm giảm đào thải canxi hữu hiệu hơn so với chỉ dùng riêng lẻ một loại muối [7].
Do đó, người dùng nghệ nên uống đủ nước mỗi ngày để giữ nước tiểu luôn loãng, tránh cô đặc tinh thể. Khi chế biến các món có nghệ, việc kết hợp cùng các thực phẩm giàu canxi và magie trong cùng một bữa ăn sẽ giúp oxalat gắn kết ngay trong lòng ruột thay vì đi vào máu [6], [7]. Tránh tự ý uống các viên nang bổ sung nghệ liều lượng cao trong thời gian dài mà không có sự theo dõi của chuyên gia y tế.
Tóm lại
Bột nghệ là loại gia vị truyền thống quý giá, nhưng đặc tính chứa tới 91% oxalat ở dạng hòa tan biến nó thành một yếu tố nguy cơ tiềm ẩn cho đường tiết niệu [4]. Đối với người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử sỏi canxi oxalat, việc tiêu thụ nghệ liều cao kéo dài có thể kích thích bài tiết oxalat qua nước tiểu và thúc đẩy sỏi tái phát [4], [2]. Thay vì lạm dụng bột nghệ không kiểm soát, người tiêu dùng nên sử dụng nghệ điều độ ở mức gia vị, duy trì chế độ uống nhiều nước và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có các bệnh nền chuyển hóa hoặc tiền sử bệnh thận.
