Nhiều người trong chúng ta thường trải qua những giai đoạn tinh thần chùng xuống, cảm thấy uể oải, buồn bã vô cớ mà không rõ nguyên nhân xuất phát từ đâu. Áp lực công việc hay căng thẳng đời sống thường là lời giải thích đầu tiên được nghĩ tới, nhưng ít ai ngờ rằng tình trạng thiếu hụt một loại vi chất dinh dưỡng quen thuộc như vitamin D cũng có thể âm thầm tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần.

Các nghiên cứu y khoa hiện đại đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa nồng độ vitamin D trong máu thấp và sự suy giảm khí sắc hoặc các rối loạn cảm xúc [1], [2]. Tình trạng thiếu hụt dưỡng chất này không chỉ gây tổn hại xương khớp mà còn làm tăng nguy cơ xuất hiện tâm trạng u uất, ủ rũ kéo dài ở nhiều nhóm lứa tuổi khác nhau [2], [3].

Mối liên hệ sinh học giữa vi chất ánh nắng và não bộ

Vitamin D không chỉ đơn thuần là một dưỡng chất tham gia chuyển hóa canxi mà còn đóng vai trò như một chất có tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ thần kinh trong hệ thần kinh trung ương [4]. Sự hiện diện đầy đủ của loại vi chất này hỗ trợ quá trình dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh diễn ra nhịp nhàng và ổn định [4].

Khi nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh sụt giảm nghiêm trọng, các chức năng thần kinh có thể bị ảnh hưởng tiêu cực [4]. Tình trạng thiếu hụt có liên quan đến việc giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm tăng mức độ nhạy cảm với các cơn đau mạn tính, đồng thời gián tiếp làm suy giảm khả năng điều hòa cảm xúc của hệ thần kinh [4].

Nghiên cứu lâm sàng cũng gợi ý rằng việc điều chỉnh nồng độ vitamin D có thể điều biến sự dẫn truyền ức chế qua khớp thần kinh, từ đó giúp giải tỏa phần nào lo âu và cải thiện tâm trạng u uất [4]. Do đó, khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu dưỡng chất này lâu ngày, não bộ sẽ gặp nhiều trở ngại hơn trong việc duy trì trạng thái tinh thần tích cực.

Nghiên cứu ở người cao tuổi: Nồng độ vitamin D thấp và rối loạn khí sắc

Mối liên hệ giữa vitamin D và tâm trạng đã được ghi nhận rõ nét qua nhiều khảo sát thực tế trên nhóm người cao tuổi. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2006 được thực hiện trên 80 người lớn tuổi, bao gồm 40 người mắc bệnh Alzheimer mức độ nhẹ và 40 người có chức năng nhận thức bình thường [1]. Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ vitamin D trung bình của toàn bộ nhóm chỉ đạt 18,58 ng/mL, và có tới 58% đối tượng tham gia bị thiếu hụt vitamin D bất thường với nồng độ dưới 20 ng/mL [1].

Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu như độ tuổi, chủng tộc, giới tính và mùa xét nghiệm, nhóm nghiên cứu phát hiện người bị thiếu hụt vitamin D có tỷ lệ gặp rối loạn khí sắc hoạt động cao gấp 11,69 lần so với nhóm có mức vitamin D bình thường (khoảng tin cậy 95%: 2,04-66,86; p = 0,022) [1]. Đồng thời, tình trạng thiếu hụt này cũng liên quan đến hiệu suất kém hơn trong bài kiểm tra Short Blessed Test và điểm số đánh giá mức độ sa sút trí tuệ CDR Sum of Boxes cao hơn [1]. Tuy vậy, nghiên cứu này có giới hạn là thiết kế cắt ngang với cỡ mẫu khiêm tốn gồm 80 người, chưa thể khẳng định vitamin D gây ra bệnh Alzheimer hay ngược lại [1], [5].

Một nghiên cứu dịch tễ cắt ngang quy mô lớn hơn công bố năm 2013 tại một trung tâm y khoa đã khảo sát 1.618 bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên thuộc tuyến chăm sóc ban đầu [2]. Độ tuổi trung bình của nhóm đối tượng này là 73,8 tuổi [2]. Kết quả cho thấy 81% bệnh nhân đạt mức 25(OH)D tối ưu từ 25 ng/mL trở lên, 17% bị thiếu hụt nhẹ đến trung bình ở mức 10-24 ng/mL, và 3% bị thiếu hụt nghiêm trọng dưới 10 ng/mL [2].

Phân tích số liệu cho thấy 694 bệnh nhân (chiếm 43%) có chẩn đoán trầm cảm sở hữu mức 25(OH)D huyết thanh trung bình là 32,7 ng/mL, thấp hơn đáng kể so với mức 35,0 ng/mL ở nhóm không mắc bệnh (p = 0,002) [2]. Đặc biệt, những bệnh nhân thiếu hụt nghiêm trọng dưới 10 ng/mL có nguy cơ mắc trầm cảm cao gấp đôi so với người bình thường (tỷ số chênh OR = 2,093; 95% CI: 1,092-4,011; p = 0,026) [2]. Nồng độ 25(OH)D cũng ghi nhận tương quan nghịch với tuổi tác, độ suy yếu thể chất và gánh nặng bệnh lý mạn tính đi kèm [2]. Dẫu vậy, giới hạn của nghiên cứu này nằm ở chỗ dữ liệu chỉ thu thập tại một trung tâm y tế duy nhất và bản chất cắt ngang không cho phép kết luận quan hệ nhân quả tuyệt đối [2].

Một công bố tổng quan năm 2011 cũng nhắc lại rằng ở những người mắc bệnh đau xơ cơ mạn tính (75 đối tượng), có tới 69% bị thiếu hoặc không đủ vitamin D [5]. Điểm số trầm cảm theo thang đánh giá lo âu và trầm cảm bệnh viện (HADS) ở nhóm thiếu hụt vitamin D đạt mức trung vị là 31, cao hơn rõ rệt so với nhóm không đủ (22,5) hoặc nhóm có mức bình thường (23,5) [5].

Bằng chứng trên thanh thiếu niên và các đối tượng trầm cảm điều trị nội trú

Tình trạng thiếu vitamin D kèm theo suy giảm cảm xúc không chỉ giới hạn ở người già mà còn xuất hiện ở người trẻ. Một nghiên cứu dạng chuỗi ca bệnh năm 2012 tại Thụy Điển đã kiểm tra nồng độ 25(OH)D ở 54 thanh thiếu niên mắc trầm cảm [3]. Nhóm tác giả ghi nhận nồng độ 25(OH)D ban đầu của các bạn trẻ này chỉ đạt trung bình 41 nmol/L và mức nồng độ cơ bản này tương quan thuận với chỉ số hạnh phúc [3].

Sau đó, 48 thanh thiếu niên thiếu hụt vitamin D đã được chỉ định bổ sung vitamin D3 liên tục trong 3 tháng [3]. Kết quả xét nghiệm lại cho thấy nồng độ 25(OH)D tăng vọt lên mức trung bình 91 nmol/L (p < 0,001) [3]. Đi đôi với sự gia tăng nồng độ trong máu, điểm số hạnh phúc theo thang WHO-5 gia tăng rõ rệt và các triệu chứng trầm cảm theo thang MFQ-S thuyên giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [3]. Cụ thể, 8 trên 9 mục trong thang đo thiếu hụt vitamin D được cải thiện, bao gồm cảm giác chán nản (p < 0,001), mệt mỏi (p < 0,001), cáu kỉnh (p < 0,05), tâm trạng thất thường (p < 0,01), khó ngủ (p < 0,01), suy yếu thể lực (p < 0,01), khả năng tập trung (p < 0,05) và các cơn đau thể chất (p < 0,05) [3].

Nghiên cứu phân tích nhân tố năm 2015 trên các bệnh nhân trầm cảm nặng đang điều trị nội trú tại bệnh viện tâm thần đã phân tích sâu hơn về loại triệu chứng cảm xúc [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng thiếu hụt vitamin D (nồng độ 25-OH D dưới 50 nmol/L) liên quan mật thiết đến các triệu chứng nhận thức và cảm xúc hơn là các triệu chứng thể chất [6]. Người bệnh thiếu vi chất này đạt điểm số trầm cảm cao hơn rõ rệt trên thang HADS-D và BDI-II so với người đủ dưỡng chất [6].

Cũng theo nghiên cứu này, việc bổ sung vitamin D chỉ đem lại lợi ích rõ rệt khi người bệnh thỏa mãn đủ 3 điều kiện: có triệu chứng trầm cảm lâm sàng liên quan, có tình trạng thiếu vitamin D thực sự được xác định qua xét nghiệm máu, và phác đồ bổ sung phải làm tăng được nồng độ 25(OH)D trong máu [6]. Nếu bổ sung liều lượng quá thấp (dưới 800 IU mỗi ngày) cho người thiếu hụt, hoặc bổ sung cho người vốn đã có đủ vitamin D thì đều không mang lại hiệu quả cải thiện tâm trạng [6].

Năm 2014, một báo cáo chuỗi ca bệnh về các bệnh nhân nghi ngờ trầm cảm kháng trị ghi nhận hơn 50% người bệnh có mức vitamin D huyết thanh không đạt yêu cầu [7]. Các bệnh nhân này than phiền về tình trạng mệt mỏi kéo dài và các cơn đau thể chất nhiều hơn là khí sắc trầm u uất đơn thuần [7]. Khi được kê đơn bổ sung vitamin D song song với thuốc chống trầm cảm đang dùng, họ đã ghi nhận sự cải thiện rõ nét về mặt lâm sàng, đặc biệt là giảm cảm giác mệt mỏi sau gần 6 tuần mà không cần đổi sang thuốc chống trầm cảm mới hay dùng chất ổn định khí sắc [7].

Ngoài ra, một báo cáo ca bệnh năm 2019 theo dõi một phụ nữ 46 tuổi bị đau nửa đầu kèm theo lo âu và tâm trạng trầm cảm nhẹ [4]. Xét nghiệm cho thấy mức 25(OH)D của bệnh nhân hạ thấp ở mức 12 ng/mL (ngưỡng bình thường 20-100 ng/mL) [4]. Sau khi được điều trị bổ sung 10.000 UI vitamin D phối hợp trong phác đồ pregabalin, các triệu chứng đau nửa đầu, lo âu và trầm cảm của bệnh nhân đều được ghi nhận thuyên giảm rõ rệt, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống [4].

Tại khu vực Peshawar, nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận nồng độ vitamin D ở các đối tượng bị trầm cảm thấp hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [8]. Những người bị thiếu hụt trầm trọng phần lớn trên 70 tuổi và có nguy cơ cao mắc các rối loạn khí sắc [8]. Tỷ lệ thiếu hụt đặc biệt cao ở nữ giới địa phương, xuất phát từ nguyên nhân ít tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời, chủ yếu làm công việc nội trợ trong nhà và mặc trang phục che kín toàn thân như hijab hay burqa [8].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và vòng luẩn quẩn tâm lý

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đều ủng hộ mối liên hệ giữa vitamin D huyết thanh thấp và sự u uất, các nhà khoa học vẫn lưu ý về tính hai chiều phức tạp của mối quan hệ này [7]. Tình trạng thiếu hụt vitamin D có thể là yếu tố thúc đẩy tâm trạng tiêu cực, nhưng ngược lại, một người đang bị trầm cảm thường rơi vào trạng thái mất động lực, có xu hướng tự cô lập và giam mình trong phòng kín [7]. Việc ngại ra ngoài trời khiến da không được tiếp xúc với ánh nắng để tự tổng hợp vitamin D [8], [7].

Bên cạnh đó, tâm lý buồn bã chán nản thường đi kèm với chứng chán ăn, ăn uống thất thường hoặc thiếu cân bằng dưỡng chất, làm giảm lượng vitamin D nạp vào cơ thể qua đường tiêu hóa [8], [7]. Do đó, thiếu hụt vitamin D vừa có thể là nguyên nhân khởi phát hoặc làm nặng thêm bệnh, vừa có thể là hệ quả thứ phát của lối sống thu mình ở người có tâm trạng u uất [7].

Các nghiên cứu quan sát và chuỗi ca bệnh còn tồn tại hạn chế về cỡ mẫu nhỏ, thiếu nhóm đối chứng dùng giả dược hoặc không thể xét nghiệm lại nồng độ máu định kỳ do quy định y tế [7]. Do vậy, người dân không nên xem vitamin D như một loại "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn các liệu pháp tâm lý hay thuốc điều trị tâm thần chuyên khoa [6], [7].

Những hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung vitamin D

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ thấy tâm trạng chán nản hay mệt mỏi là phải lập tức mua viên uống vitamin D liều thật cao về sử dụng. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng việc bổ sung dưỡng chất này hoàn toàn không đem lại tác dụng cải thiện tâm trạng nếu cơ thể vốn đã có mức vitamin D đầy đủ trong máu [6]. Việc tự ý uống bổ sung bừa bãi khi không thiếu hụt có thể dẫn tới dư thừa vi chất mà không giải quyết được gốc rễ của vấn đề cảm xúc.

Một sai lầm khác là sử dụng liều lượng quá thấp nhưng lại kỳ vọng hiệu quả nhanh chóng. Bằng chứng y học cho thấy liều dùng dưới 800 IU mỗi ngày ở những người đã xác định bị thiếu hụt vitamin D là không đủ để nâng mức nồng độ huyết thanh lên ngưỡng hiệu quả nhằm tác động tích cực đến các triệu chứng cảm xúc [6].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần ra ngoài trời vài phút khi mặc kín mít từ đầu đến chân là đã đủ hấp thu ánh nắng. Quá trình quang hóa tổng hợp vitamin D tại da cần diện tích bề mặt tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím; thói quen trùm kín toàn bộ cơ thể thường xuyên là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến tình trạng thiếu hụt kéo dài âm thầm [8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với tình trạng thiếu hụt?

Nhóm người cao tuổi, đặc biệt là những người trên 70 tuổi, người thể trạng suy yếu hoặc có nhiều bệnh lý nền mạn tính cần được theo dõi sát sao nồng độ vitamin D [2], [8]. Quá trình lão hóa tự nhiên cùng thời gian sinh hoạt trong nhà nhiều khiến nồng độ 25(OH)D ở người già dễ sụt giảm, làm tăng gấp đôi nguy cơ mắc trầm cảm và ảnh hưởng xấu đến chức năng nhận thức [1], [2].

Phụ nữ làm công việc nội trợ, những người thường xuyên làm việc trong môi trường văn phòng khép kín hoặc người có thói quen mặc trang phục che kín toàn bộ cơ thể khi ra ngoài là nhóm đối tượng có tỷ lệ thiếu hụt rất cao [8]. Thanh thiếu niên có biểu hiện thu mình, mệt mỏi triền miên, cáu kỉnh hoặc rối loạn giấc ngủ cũng là đối tượng cần được lưu tâm kiểm tra vi chất này [3].

Bên cạnh đó, các bệnh nhân đang mắc hội chứng đau xơ cơ mạn tính, đau nửa đầu hoặc những người mắc chứng trầm cảm dai dẳng khó đáp ứng điều trị thông thường cần được bác sĩ đánh giá nồng độ vitamin D định kỳ [5], [4], [7].

Cách ứng dụng và tối ưu hóa nồng độ vitamin D trong đời sống

Để duy trì nồng độ vitamin D huyết thanh ổn định nhằm nâng đỡ sức khỏe tinh thần, việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời tự nhiên đóng vai trò thiết yếu [5], [8]. Mọi người nên tạo thói quen vận động ngoài trời vào những khung giờ nắng dịu, để lộ một phần da tay và chân tiếp xúc trực tiếp với không khí thoáng đãng và ánh sáng, tránh việc che chắn quá kỹ lưỡng suốt cả ngày [8].

Trong chế độ ăn uống, cần chú ý bổ sung các nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất này để bù đắp lượng thiếu hụt do lối sống ít ra nắng gây ra [8]. Nâng cao nhận thức về lối sống lành mạnh kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng là biện pháp bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe tâm thần và thể chất [8].

Khi nghi ngờ bản thân rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất hoặc có tâm trạng u uất kéo dài, giải pháp đúng đắn nhất là đến cơ sở y tế để thực hiện xét nghiệm định lượng 25(OH)D trong máu [1], [2]. Bác sĩ chuyên khoa sẽ dựa trên kết quả chính xác để chỉ định liều lượng bổ sung thích hợp (đảm bảo đạt từ 800 IU trở lên mỗi ngày nếu có chỉ định) thay vì người bệnh tự phỏng đoán liều dùng [6]. Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị tâm thần hoặc thuốc giảm đau tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc để thay bằng vitamin D mà phải tuân thủ hướng dẫn điều trị phối hợp của thầy thuốc [4], [7].

Duy trì nồng độ vitamin D ở mức tối ưu là một phần quan trọng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện từ thể chất đến tinh thần. Sự kết hợp hài hòa giữa lối sống năng động, tiếp xúc ánh nắng hợp lý, dinh dưỡng khoa học và can thiệp y tế đúng lúc sẽ là chìa khóa giúp chúng ta đẩy lùi tâm trạng u uất và tìm lại nguồn năng lượng tích cực mỗi ngày.