Nhiều người thường xuyên đối mặt với cảnh ngạt mũi, hắt hơi liên tục hoặc chảy nước mũi khi thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc với bụi bẩn. Phần lớn chúng ta chỉ nghĩ đến dị ứng thời tiết hay khói bụi môi trường mà ít chú ý đến sức khỏe của lớp niêm mạc lót bên trong mũi. Lớp biểu mô này hoạt động như một bức tường thành bảo vệ đường hô hấp khỏi các tác nhân gây hại xâm nhập từ không khí bên ngoài.
Khi cơ thể thiếu hụt kẽm – một vi chất dinh dưỡng thiết yếu, hàng rào bảo vệ niêm mạc mũi có nguy cơ suy giảm tính toàn vẹn. Sự suy giảm nồng độ kẽm tại chỗ liên quan trực tiếp đến tình trạng viêm niêm mạc gia tăng và khiến phản ứng dị ứng đường thở trở nên trầm trọng hơn [1].
Hàng rào niêm mạc mũi: Lá chắn đầu tiên của cơ thể
Khoang mũi và các xoang là cửa ngõ tiếp xúc đầu tiên giữa môi trường không khí bên ngoài và cơ thể người [2]. Khi hít thở, đường thở mũi thực hiện nhiều nhiệm vụ sinh lý như điều hòa nhiệt độ, làm ẩm không khí, loại bỏ các hạt lơ lửng và chống lại các tác nhân gây nhiễm trùng [2]. Để làm được điều này, niêm mạc mũi duy trì một hệ thống bảo vệ toàn diện bao gồm hàng rào vật lý, hàng rào hóa học, hàng rào miễn dịch và hệ vi sinh vật bản địa [3].
Trong đó, hàng rào vật lý biểu mô đóng vai trò then chốt trong việc duy trì trạng thái cân bằng nội môi [3]. Biểu mô mũi được cấu tạo từ các tế bào liên kết chặt chẽ với nhau thông qua hệ thống liên kết tế bào (tight junctions và adherens junctions) [2]. Các mối liên kết chặt này được tạo thành từ các protein khung đỡ như zonula occludens (ZO-1, ZO-2, ZO-3) cùng các protein xuyên màng như occludin [4].
Khi các liên kết này còn nguyên vẹn, các tác nhân lạ không thể đi xuyên qua khoảng trống giữa các tế bào biểu mô. Nhờ đó, đường thở được bảo vệ khỏi sự xâm nhập sâu của các kháng nguyên hô hấp và các hạt ô nhiễm có hại [4].
Chuyện gì xảy ra khi lớp biểu mô bảo vệ bị phá vỡ?
Khi hàng rào vật lý của biểu mô mũi bị tổn hại, khoảng cách giữa các tế bào mở rộng và làm tăng tính thấm biểu mô [4]. Tình trạng khiếm khuyết chức năng hàng rào này tạo điều kiện thuận lợi cho các dị nguyên và các hạt vật chất từ môi trường xâm nhập sâu vào mô dưới niêm mạc [4].
Sau khi vượt qua lớp biểu mô lỏng lẻo, các dị nguyên sẽ được tế bào trình diện kháng nguyên (dendritic cells) tiếp nhận, khởi đầu quá trình mẫn cảm dị ứng [4]. Sự xâm nhập của các chất gây dị ứng qua lớp biểu mô bị tổn thương kích hoạt phản ứng viêm qua trung gian tế bào T hỗ trợ týp 2 (Th2) và kích thích sản xuất kháng thể IgE đặc hiệu [5]. Phản ứng viêm qua trung gian IgE này gây ra các triệu chứng lâm sàng đặc trưng của viêm mũi dị ứng như chảy nước mũi, ngứa mũi, hắt hơi và nghẹt mũi [5], [2].
Sự gián đoạn cấu trúc niêm mạc không chỉ làm bùng phát triệu chứng mà còn làm giảm khả năng đáp ứng với các liệu pháp điều trị y khoa thông thường [4]. Điều này khiến việc phục hồi tính toàn vẹn của biểu mô trở thành một mục tiêu quan trọng trong kiểm soát các bệnh lý dị ứng đường thở [4].
Vai trò của kẽm đối với sức khỏe niêm mạc hô hấp
Kẽm là một nguyên tố vi lượng thiết yếu đối với cơ thể, đóng vai trò điều hòa miễn dịch, kiểm soát căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) và duy trì tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô [1]. Cả ba cơ chế sinh học này đều có mối liên hệ mật thiết với diễn tiến của các bệnh lý viêm dị ứng đường thở [1].
Khi hàm lượng kẽm trong cơ thể bị suy giảm, các tế bào biểu mô hô hấp mất đi sự hỗ trợ quan trọng để kiểm soát các phản ứng oxy hóa có hại. Trong các mô hình viêm mũi dị ứng, các dấu ấn căng thẳng oxy hóa như malondialdehyde (MDA) gia tăng và các con đường truyền tín hiệu gây viêm như NF-kappaB bị kích hoạt mạnh mẽ [4]. Sự kích hoạt này đi kèm với sự gia tăng nồng độ các cytokine gây viêm và tổn thương mô học nghiêm trọng [4].
Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường như mạt bụi nhà cũng trực tiếp gây phá vỡ cấu trúc protein liên kết ZO-1 và làm tăng tính thấm biểu mô xoang mũi [4]. Khi thiếu kẽm, các cơ chế kiểm soát phản ứng viêm tại chỗ suy yếu, khiến lớp biểu mô càng dễ bị tổn thương dưới tác động của các yếu tố ngoại lai này [1].
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa kẽm và viêm niêm mạc
Các nghiên cứu khoa học tổng hợp trong giai đoạn 2015 đến 2025 đã làm sáng tỏ mối liên hệ lâm sàng giữa tình trạng kẽm và các bệnh đường hô hấp dị ứng [1]. Một tổng quan hệ thống năm 2025 trên cơ sở dữ liệu PubMed và Thư viện Cochrane đã phân tích các nghiên cứu quan sát và can thiệp ở trẻ em mắc hen phế quản và viêm mũi dị ứng [1].
Kết quả từ nhiều nghiên cứu quan sát và phân tích gộp chỉ ra rằng trẻ em mắc hen suyễn thường có mức kẽm tuần hoàn trong máu thấp hơn bình thường [1]. Tình trạng giảm nồng độ kẽm này có mối tương quan thuận với việc kiểm soát triệu chứng kém, mức độ căng thẳng oxy hóa gia tăng và chức năng phổi suy giảm [1].
Đặc biệt ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng, tình trạng cạn kiệt kẽm trong niêm mạc mũi có mối liên hệ trực tiếp với sự gia tăng phản ứng viêm tại chỗ [1]. Đáng chú ý, các nhà khoa học cũng ghi nhận hiện tượng nồng độ kẽm tăng nghịch lý trong dịch tiết mũi khi bệnh đang ở giai đoạn hoạt động [1].
Đối với các thử nghiệm can thiệp bổ sung kẽm trên nhóm trẻ em, dữ liệu cho thấy việc bổ sung vi chất này có thể cải thiện triệu chứng lâm sàng, giảm phản ứng viêm và hỗ trợ chức năng hô hấp [1].
Ý nghĩa lâm sàng và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Mặc dù bằng chứng cho thấy kẽm có vai trò đa diện trong việc duy trì sức khỏe niêm mạc và điều biến miễn dịch, việc ứng dụng lâm sàng vẫn cần được nhìn nhận một cách khách quan [1]. Tổng quan nghiên cứu năm 2025 nhấn mạnh rằng kết quả từ các thử nghiệm bổ sung kẽm vẫn chưa hoàn toàn nhất quán và còn chịu giới hạn bởi sự khác biệt trong phương pháp nghiên cứu [1].
Kẽm hứa hẹn là một liệu pháp hỗ trợ an toàn và dễ tiếp cận [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học khẳng định cần có thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên chất lượng cao để xác định rõ hiệu quả điều trị và thiết lập các hướng dẫn dựa trên bằng chứng [1].
Ngoài ra, phản ứng của hàng rào biểu mô mũi trong bệnh lý dị ứng cũng có những khía cạnh phức tạp. Trong một nghiên cứu năm 1993 trên 9 người mắc viêm mũi dị ứng theo mùa do phấn hoa bạch dương, các nhà khoa học đã dùng thiết bị nasal pool để đánh giá sự hấp thu qua niêm mạc của chất đánh dấu chromium-51 labelled EDTA trong 15 phút và đo lượng phóng xạ trong nước tiểu 24 giờ [6]. Kết quả nghiên cứu cho thấy độ hấp thu chất đánh dấu qua niêm mạc mũi trong giai đoạn bệnh hoạt động lại thấp hơn so với thời điểm trước mùa dị ứng [6]. Điều này gợi ý rằng một hàng rào biểu mô chịu phản ứng viêm bạch cầu ái toan kéo dài có thể không bị gián đoạn hoàn toàn mà có thể gia tăng độ thắt chặt chức năng trong một số trường hợp cụ thể [6].
Bên cạnh tình trạng thiếu vi chất, hàng rào biểu mô mũi còn chịu tác động từ nhiều yếu tố ngoại cảnh khác. Bụi mịn như PM10 làm tăng nguy cơ phát triển viêm mũi dị ứng, trong khi hạt PM2.5 đã được chứng minh gây ra các khiếm khuyết trên hàng rào biểu mô mũi ở mẫu sinh thiết xoang mũi không viêm của bệnh nhân viêm xoang [7]. Các chất kích thích từ bên ngoài như protease trong dị nguyên, vi khuẩn, virus, khói thải diesel và khói thuốc lá cũng là những tác nhân làm tổn thương hàng rào phòng thủ này [3].
Những hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung kẽm cho mũi
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem kẽm như một loại thuốc điều trị đặc hiệu có thể chữa dứt điểm bệnh viêm mũi dị ứng. Viêm mũi dị ứng ảnh hưởng đến khoảng 15% dân số Mỹ (tương đương 50 triệu người) [5]. Bệnh lý này đòi hỏi các biện pháp can thiệp chuẩn mực bao gồm tránh tiếp xúc dị nguyên gây khởi phát và sử dụng thuốc kháng histamin H1 thế hệ hai (như cetirizine, fexofenadine, desloratadine, loratadine) cho mức độ nhẹ [5]. Kẽm chỉ đóng vai trò dinh dưỡng hỗ trợ chứ không thay thế thuốc điều trị dị ứng chuyên khoa [1].
Một sai lầm khác là tự ý mua các chế phẩm kẽm liều cao uống kéo dài với hy vọng làm niêm mạc mũi dày và khỏe hơn. Bổ sung vi chất bừa bãi không giúp tăng tốc độ hồi phục niêm mạc mà có thể gây mất cân bằng với các vi chất khác trong cơ thể.
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa các thể bệnh viêm mũi. Trong một nghiên cứu quốc tế, hai triệu chứng thường gặp nhất của viêm mũi dị ứng là nghẹt mũi (94,23%) và chảy nước mũi (90,38%) [5]. Bệnh nhân viêm mũi không dị ứng cũng có nghẹt mũi nhưng thường kèm áp lực xoang, ù tai và xét nghiệm IgE đặc hiệu với dị nguyên đường thở âm tính [5]. Việc điều trị cần dựa trên chẩn đoán chính xác loại viêm mũi chứ không thể phụ thuộc vào việc bổ sung vi chất đơn thuần.
Những ai cần thận trọng khi bổ sung vi chất kẽm?
Trẻ em mắc bệnh hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng là nhóm đối tượng thường ghi nhận tình trạng giảm kẽm tuần hoàn [1]. Tuy nhiên, cha mẹ tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng các loại viên uống kẽm liều cao khi chưa có chỉ định hoặc xét nghiệm đánh giá từ bác sĩ chuyên khoa nhi.
Người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cần thận trọng vì kẽm có thể tương tác với sự hấp thu của một số loại thuốc.
Người bệnh đang có các triệu chứng viêm mũi xoang kéo dài nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám niêm mạc mũi. Bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa thường có cuốn mũi phù nề và nhợt nhạt, trong khi bệnh nhân viêm mũi quanh năm lại có cuốn mũi đỏ viêm kèm dịch tiết thanh dịch [5]. Bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ kiểm soát dị ứng chuẩn mực trước khi cân nhắc các biện pháp hỗ trợ dinh dưỡng [5].
Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế để bảo vệ niêm mạc mũi
Để duy trì tính toàn vẹn của biểu mô hô hấp, giải pháp tối ưu và an toàn nhất là đảm bảo cung cấp đủ kẽm thông qua chế độ ăn uống cân bằng hàng ngày.
- Nguồn thực phẩm tự nhiên: Kẽm có nhiều trong các loại hải sản có vỏ (như hàu, sò), thịt đỏ, thịt gia cầm, các loại đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt. Bổ sung đa dạng các nhóm thực phẩm này giúp cung cấp kẽm ổn định cho các quá trình sinh hóa của cơ thể.
- Tăng cường khả năng hấp thu: Chế độ ăn nên kết hợp thực phẩm giàu kẽm với các nguồn đạm chất lượng cao. Hạn chế sử dụng quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn có thể làm cản trở quá trình hấp thu vi chất.
- Bảo vệ đường thở toàn diện: Bên cạnh dinh dưỡng, cần hạn chế tối đa việc tiếp xúc với các yếu tố gây hại cho hàng rào biểu mô như khói thuốc lá, bụi mịn PM2.5 và các dị nguyên đã biết [7], [3]. Việc đeo khẩu trang khi ra đường và giữ không gian sống sạch sẽ là biện pháp cơ học hữu hiệu để giảm tải cho niêm mạc mũi.
Duy trì đủ vi chất kẽm là một phần quan trọng giúp củng cố hàng rào biểu mô hô hấp và điều hòa miễn dịch tại chỗ [1]. Tuy nhiên, dinh dưỡng chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh chăm sóc sức khỏe đường thở toàn diện. Người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và thiết lập phác đồ điều trị phù hợp nhất khi gặp các vấn đề về mũi xoang.
