Chắc hẳn nhiều người trong chúng ta từng trải qua cảm giác thức trắng một đêm để chạy hạn chót công việc, chăm sóc người thân hoặc thức xem một bộ phim yêu thích. Sáng hôm sau thức dậy, bên cạnh cảm giác uể oải của toàn bộ cơ thể, đôi mắt thường trở nên xốn rát, đỏ ngầu, có cảm giác cộm như có hạt cát bên trong và nhìn mờ tạm thời. Nhiều người thường tự hỏi liệu đây chỉ là cảm giác mỏi mắt thông thường hay thiếu ngủ đã thực sự làm thay đổi độ ẩm và cấu trúc bề mặt nhãn cầu.
Câu trả lời từ các bằng chứng y học hiện đại khẳng định rằng chỉ sau một giấc ngủ ngắn hoặc một đêm mất ngủ, chất lượng và độ ổn định của màng phim nước mắt đã bị suy giảm đáng kể. Tình trạng này khiến mắt bốc hơi nước nhanh hơn, bề mặt giác mạc dễ bị tổn thương và làm bùng phát các dấu hiệu khô mắt khó chịu ngay trong sáng hôm sau.
Nước mắt bốc hơi nhanh: Chuyện gì xảy ra sau một đêm không ngủ?
Cơ chế cốt lõi của hội chứng khô mắt chính là sự mất ổn định của màng phim nước mắt [1]. Bình thường, màng nước mắt bao phủ giác mạc gồm ba lớp phối hợp nhịp nhàng để bôi trơn, cung cấp oxy và bảo vệ nhãn cầu khỏi các tác nhân gây hại từ môi trường. Khi bạn thức trọn một đêm, nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể bị xáo trộn, dẫn đến những thay đổi tiêu cực trực tiếp lên các thành phần duy trì độ ẩm này [2].
Đặc biệt, sự thiếu hụt giấc ngủ kích thích hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức, làm tăng tiết các hormone gây căng thẳng như cortisol và norepinephrine, đồng thời làm giảm trương lực của hệ phó giao cảm [2]. Do quá trình tiết nước mắt chịu sự điều hòa chặt chẽ của các tín hiệu thần kinh và nội tiết, sự mất cân bằng này khiến tuyến lệ không còn duy trì được cơ chế bài tiết bình thường [2]. Hậu quả là nước mắt bị tăng áp lực thẩm thấu, màng phim nước mắt trở nên mỏng manh và vỡ nhanh hơn bình thường [3], [4].
Bên cạnh đó, các triệu chứng khó chịu của bệnh khô mắt thường có xu hướng thay đổi theo chu kỳ 24 giờ trong ngày [5]. Thông thường, tình trạng khô rát và kích ứng mắt thường tồi tệ nhất vào thời điểm vừa thức dậy buổi sáng, sau đó giảm nhẹ vào giữa ngày rồi lại tăng dần về phía chiều tối [5]. Khi giấc ngủ ban đêm bị tước đoạt, chu kỳ phục hồi tự nhiên này bị phá vỡ hoàn toàn, khiến mắt phải bước vào ngày mới trong trạng thái kiệt quệ và thiếu hụt màng bảo vệ [5].
Thay đổi vi thể ở tuyến lệ và tế bào bề mặt giác mạc
Để tìm hiểu sâu hơn về những biến đổi sinh học diễn ra khi mất ngủ, các nhà khoa học đã quan sát mô học của bề mặt nhãn cầu và tuyến lệ dưới kính hiển vi điện tử. Các thử nghiệm trên mô hình động vật cho thấy tình trạng thiếu ngủ dẫn đến sự tích tụ bất thường của các chất chuyển hóa lipid, gây phì đại và rối loạn chức năng của tuyến lệ [6], [7]. Tuyến lệ là cơ quan chính sản xuất phần nước cho màng mắt, nên khi tuyến này bị tổn thương, lượng nước mắt tiết ra sẽ sụt giảm rõ rệt [6], [7].
Nghiên cứu sâu về phân tử chỉ ra rằng mất ngủ làm ức chế biểu hiện của thụ thể PPAR-alpha (peroxisome proliferator-activated receptor-alpha) tại biểu mô giác mạc [8]. Sự sụt giảm của PPAR-alpha kéo theo sự suy giảm của các phân tử quan trọng khác như CPT1alpha, kênh vận chuyển canxi TRPV6 và làm giảm quá trình phosphoryl hóa protein Ezrin [8]. Chuỗi phản ứng này làm biến dạng cấu trúc các vi nhung mao trên bề mặt tế bào biểu mô giác mạc, khiến nước mắt không thể bám dính tốt trên bề mặt mắt [8].
Không dừng lại ở đó, thiếu ngủ còn làm giảm nồng độ phân tử lipid nội sinh palmitoylethanolamide (PEA) trong tuyến lệ do làm suy giảm enzyme tổng hợp N-acylated phosphatidylethanolamine-phospholipase D [6]. Sự thiếu hụt PEA phá vỡ trạng thái cân bằng lipid tại chỗ, gây rối loạn chức năng lưới nội chất và ty thể trong các tế bào chế tiết của tuyến lệ [6]. Những tổn thương vi thể này khiến tế bào biểu mô giác mạc dễ bị chết theo chương trình (apoptosis), bong tróc và làm tăng độ nhạy cảm đau của mắt [3], [7].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực tế trên người và động vật
Tác động tiêu cực của một đêm mất ngủ đối với mắt không chỉ là giả thuyết trong phòng thí nghiệm mà đã được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã theo dõi 50 người khỏe mạnh làm việc theo ca đêm kéo dài 12 giờ liên tục [2]. Các đối tượng được kiểm tra lâm sàng và trả lời bảng câu hỏi về khô mắt trong hai ngày liên tiếp, ngay trước và sau ca trực đêm [2].
Kết quả nghiên cứu năm 2017 cho thấy tất cả các triệu chứng khô mắt đều trở nên trầm trọng hơn rõ rệt sau ca làm việc ban đêm [2]. Tình trạng đỏ kết mạc gia tăng đáng kể [2]. Thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) – chỉ số quan trọng đo độ bền của màng nước mắt – đã giảm từ 10,98 giây trước ca trực xuống còn 8,06 giây sau ca trực [2]. Điều thú vị là chỉ số kiểm tra Schirmer cơ bản lại tăng nhẹ từ 17,34 mm lên 19,04 mm sau ca trực [2]. Hiện tượng tăng tiết nước mắt phản xạ này được giải thích là phản ứng bù trừ của mắt khi màng phim nước mắt bị vỡ quá nhanh, gây kích ứng liên tục lên bề mặt giác mạc [2].
Ở cấp độ dài hạn hơn, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị tước đoạt giấc ngủ trong 10 ngày liên tục cho thấy lượng nước mắt tiết ra sụt giảm nghiêm trọng, đồng thời xuất hiện các khuyết tật biểu mô giác mạc, dị sản biểu mô vảy và gia tăng tế bào chết [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một tín hiệu rất khả quan: phần lớn những biến đổi bệnh lý trên bề mặt nhãn cầu sau 10 ngày thiếu ngủ đã được hồi phục hoàn toàn sau 14 ngày được nghỉ ngơi đầy đủ [3], [7].
Mối liên hệ hai chiều giữa rối loạn giấc ngủ và bệnh khô mắt cũng được khẳng định trong một nghiên cứu năm 2022 tại Hàn Quốc trên 301 bệnh nhân khô mắt và 202 bệnh nhân mắc các bệnh bề mặt nhãn cầu khác [4]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân mắc khô mắt từ mức độ nhẹ đến nặng có tỷ lệ gặp vấn đề về chất lượng giấc ngủ (chỉ số PSQI từ 6 trở lên) và triệu chứng lo âu trầm cảm (chỉ số HADS từ 5 trở lên) cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng [4]. Ngược lại, việc điều trị khô mắt tại chỗ cũng giúp cải thiện đáng kể chất lượng giấc ngủ của người bệnh [4].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm phổ biến
Mặc dù các dữ liệu khoa học hiện tại đã chứng minh rõ mối liên hệ giữa giấc ngủ và độ ẩm của mắt, chúng ta vẫn cần nhìn nhận một số giới hạn của các bằng chứng này. Một số cơ chế phân tử sâu, chẳng hạn như vai trò của PEA hay biến đổi vi nhung mao qua PPAR-alpha, chủ yếu được phát hiện trên mô hình chuột thí nghiệm [6], [8]. Mặc dù các mô hình này mô phỏng rất tốt các đặc điểm của bệnh khô mắt ở người, phản ứng sinh học trên cơ thể người có thể chịu thêm sự tác động phức tạp của nhiều yếu tố môi trường và tâm lý xã hội khác [6], [4].
Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng mắt bị chảy nước sống sau một đêm thức trắng nghĩa là mắt "thừa độ ẩm" chứ không thể bị khô. Trên thực tế lâm sàng, sự tăng tiết nước mắt đo bằng nghiệm pháp Schirmer sau đêm trực là một phản xạ tự nhiên của mắt khi màng phim nước mắt bị vỡ quá nhanh, để lộ bề mặt giác mạc bị kích ứng [2]. Nước mắt chảy ra ồ ạt này chủ yếu là phần nước lỏng lẻo, thiếu các thành phần lipid ổn định nên nhanh chóng trôi đi và bay hơi, không thể giúp bôi trơn nhãn cầu một cách hiệu quả [2], [1].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần chợp mắt bù 1-2 tiếng vào sáng hôm sau thì mắt sẽ hồi phục ngay lập tức. Các nghiên cứu cho thấy sự gián đoạn quá trình trao đổi chất của tuyến lệ, sự tích tụ lipid bất thường và tổn thương biểu mô cần nhiều thời gian nghỉ ngơi liên tục hơn để tái tạo lại sự cân bằng nội môi [3], [7]. Khô mắt ngày nay được xếp vào nhóm bệnh lý liên quan đến lối sống, đòi hỏi sự điều chỉnh bền vững về thói quen sinh hoạt thay vì chỉ dựa vào những giấc ngủ bù chắp vá [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Tình trạng thiếu ngủ một đêm có thể gây phiền toái cho người khỏe mạnh, nhưng đối với một số nhóm đối tượng đặc thù, hậu quả có thể nặng nề hơn rất nhiều:
Thứ nhất là những người làm việc theo ca kíp ban đêm, nhân viên y tế trực đêm hoặc người thường xuyên di chuyển giữa các múi giờ. Nhóm đối tượng này liên tục phải đối mặt với tình trạng mất ổn định màng phim nước mắt và kích ứng bề mặt nhãn cầu mạn tính, làm tăng nguy cơ phát triển thể khô mắt có thời gian vỡ màng nước mắt ngắn [2], [1].
Thứ hai là những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị tâm thần hoặc thuốc hỗ trợ giấc ngủ. Nhiều loại thuốc ngủ có chứa thành phần kháng cholinergic có thể ức chế sự bài tiết của tuyến lệ [4]. Tương tự, một số thuốc điều trị trầm cảm cũng gây tác dụng phụ làm nặng thêm tình trạng khô mắt, tạo nên một vòng luẩn quẩn giữa mất ngủ, dùng thuốc và tổn thương bề mặt nhãn cầu [4].
Thứ ba là người có hội chứng mi mắt lỏng lẻo (Floppy eyelid syndrome) hoặc người mắc bệnh đái tháo đường [3]. Thiếu ngủ làm gián đoạn nồng độ leptin và ghrelin trong máu, tăng cảm giác thèm ăn và dễ dẫn đến kháng insulin hoặc béo phì [3]. Ở bệnh nhân đái tháo đường kiểm soát đường huyết kém, độ nhạy cảm giác mạc giảm, thời gian vỡ màng nước mắt rút ngắn và tổn thương tế bào đài trở nên nghiêm trọng hơn khi cộng hưởng với tình trạng thiếu ngủ [3].
Cuối cùng là những người làm việc văn phòng thường xuyên tiếp xúc với máy tính hoặc thiết bị điện tử. Khi thức đêm nhìn vào màn hình, tần số chớp mắt tự nhiên giảm đi đáng kể, kết hợp với việc màng phim nước mắt vốn đã không bền do thiếu ngủ, sẽ khiến giác mạc bị tổn thương biểu mô nhanh hơn [2], [7].
Cách chăm sóc và phục hồi độ ẩm cho mắt sau đêm thiếu ngủ
Để giảm thiểu tác hại của việc thức khuya hoặc thiếu ngủ một đêm, bạn có thể áp dụng chiến lược chăm sóc và bảo vệ mắt theo chu kỳ 24 giờ đã được các chuyên gia nhãn khoa khuyến cáo [5]:
Trong suốt ban ngày sau khi thức đêm, việc sử dụng nước mắt nhân tạo dạng dung dịch nhỏ mắt là giải pháp cần thiết nhằm cấp ẩm tức thì cho bề mặt nhãn cầu, làm dịu cảm giác xốn cộm và giảm thiểu tổn thương cho biểu mô giác mạc [5]. Nên ưu tiên các loại nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản nếu phải nhỏ nhiều lần trong ngày để tránh gây thêm độc tính cho các tế bào biểu mô đang suy yếu. Bạn cũng nên chủ động chớp mắt thường xuyên và cho mắt nghỉ ngơi sau mỗi 20-30 phút làm việc với màn hình.
Khi bước vào giấc ngủ của đêm tiếp theo, việc sử dụng các sản phẩm bôi trơn dạng gel tra mắt ban đêm là một giải pháp rất hữu ích [5]. Các loại gel tra mắt có độ nhớt cao hơn và thời gian lưu giữ trên bề mặt nhãn cầu lâu hơn đáng kể so với nước mắt nhân tạo dạng lỏng [5]. Sản phẩm này giúp duy trì độ ẩm liên tục trong suốt giấc ngủ dài, bảo vệ mắt khỏi tình trạng khô rát vốn thường nặng nhất vào thời điểm vừa thức dậy [5].
Bên cạnh các biện pháp hỗ trợ tại chỗ, việc thu xếp một giấc ngủ đầy đủ và sâu trong những ngày tiếp theo là yếu tố quyết định để cơ thể tự chữa lành. Nghỉ ngơi hợp lý sẽ giúp tuyến lệ phục hồi cấu trúc tế bào, cân bằng lại nồng độ lipid nội sinh và tái tạo vi nhung mao giác mạc [6], [8], [7]. Uống đủ nước, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và hạn chế các tác nhân gây oxy hóa cũng đóng vai trò hỗ trợ quan trọng cho quá trình phục hồi này [1].
Đôi mắt là một cơ quan vô cùng nhạy cảm và phản ánh trực tiếp chất lượng giấc ngủ của bạn. Thiếu ngủ dù chỉ một đêm cũng đủ làm xáo trộn tính ổn định của màng phim nước mắt và gây kích ứng nhãn cầu rõ rệt [2]. Hãy luôn lắng nghe đôi mắt, chủ động sắp xếp thời gian nghỉ ngơi khoa học và nếu các triệu chứng cộm rát, đỏ mắt hoặc nhìn mờ tiếp tục kéo dài sau khi đã ngủ đủ giấc, bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa mắt để được thăm khám và tư vấn điều trị kịp thời.
