Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên như một liệu pháp giúp duy trì sự tỉnh táo để làm việc hoặc học tập vào ban đêm. Trong số đó, lá khát (Catha edulis) từ lâu đã được sử dụng tại một số khu vực trên thế giới như một chất kích thích thần kinh tự nhiên để xua tan mệt mỏi [1]. Tuy nhiên, việc nhai loại lá này vào buổi tối thường dẫn đến tình trạng mất ngủ kéo dài và suy giảm nghiêm trọng chất lượng giấc ngủ [1], [2].

Để trả lời cho thắc mắc liệu mất ngủ mạn tính do nhai lá khát vào buổi tối có khắc phục được hay không, câu trả lời là hoàn toàn có thể cải thiện nếu người dùng kiên quyết loại bỏ thói quen này và thiết lập lại nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể. Tuy nhiên, do các hoạt chất kích thích có thời gian tác động kéo dài và gây lệ thuộc, quá trình phục hồi đòi hỏi thời gian cùng các biện pháp điều chỉnh lối sống khoa học [3].

Cơ chế lá khát xáo trộn chu kỳ thức - ngủ tự nhiên

Lá khát là phần lá và búp non của cây Catha edulis, một loài thực vật thường xanh có nguồn gốc từ Đông Phi và bán đảo Ả Rập [1], [4]. Người dùng thường nhai lá tươi trong nhiều giờ liền để đạt được trạng thái hưng phấn, sảng khoái và tăng cường khả năng làm việc [1], [3]. Vị của lá có tính chát và hơi ngọt nhẹ, tỏa ra mùi thơm đặc trưng [3].

Về mặt hóa học, lá và búp non của cây khát chứa các hợp chất kiềm sinh học phenylalkylamine, nổi bật là cathinone, cathine và methcathinone [1], [3]. Các chất này có cấu trúc phân tử và tác dụng dược lý tương tự như amphetamine – một chất kích thích thần kinh trung ương mạnh [1], [3]. Đáng chú ý, đồng phân tự nhiên S-(-)-cathinone có cấu hình tương đương với S-(+)-amphetamine [1]. Khi lá già đi, cathinone tự nhiên sẽ chuyển hóa thành cathine và norephedrine [1].

Cơ chế gây mất ngủ của lá khát bắt nguồn từ việc cathinone tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương [3]. Hợp chất này kích thích mạnh mẽ các con đường dẫn truyền dopamine – vốn là hệ thống dẫn truyền thần kinh chủ chốt tham gia vào quá trình điều hòa chu kỳ thức và ngủ của con người [2]. Khi nhai lá khát vào buổi tối, dopamine bị kích thích liên tục, khiến não bộ rơi vào trạng thái tỉnh táo giả tạo, ngăn cản cơ thể tiến vào các giai đoạn của giấc ngủ tự nhiên [2], [3].

Bên cạnh đó, việc nhai lá kích thích thần kinh thực vật ngoại biên, làm tăng nhịp tim và tăng huyết áp cấp tính [1], [3]. Tình trạng kích thích tim mạch này đi kèm với sự cảnh giác cao độ của não bộ khiến cơ thể không thể thư giãn để bắt đầu giấc ngủ [1], [3]. Sau giai đoạn hưng phấn ban đầu, người dùng thường phải đối mặt với cảm xúc tiêu cực, cáu gắt và tình trạng khó ngủ trầm trọng kéo dài qua đêm [2], [3].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về rối loạn giấc ngủ

Mối liên hệ giữa thói quen nhai lá khát và chứng rối loạn giấc ngủ đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng trên thế giới [1], [2].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2014 được thực hiện tại Yemen đã xem xét chất lượng giấc ngủ chủ quan ở ba nhóm đối tượng cụ thể [2]. Nghiên cứu này khảo sát 151 người sử dụng đồng thời cả lá khát và thuốc lá, 141 người chỉ sử dụng duy nhất lá khát, và 92 người hoàn toàn không sử dụng hai chất này [2]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phiên bản tiếng Ả Rập của Chỉ số Chất lượng Giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) để đo lường các khía cạnh của giấc ngủ [2].

Kết quả phân tích phương sai và kiểm định thống kê cho thấy cả nhóm chỉ dùng lá khát và nhóm dùng kết hợp lá khát với thuốc lá đều có mức độ rối loạn giấc ngủ cao hơn rõ rệt so với nhóm không sử dụng, với chỉ số toàn cầu PSQI có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê rất lớn (tất cả các giá trị p đều nhỏ hơn 0,001) [2]. Điểm số rối loạn giấc ngủ này cũng tương quan thuận với các biến đổi tâm trạng tiêu cực sau khi sử dụng (p < 0,004) [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang và đánh giá giấc ngủ dựa trên bảng câu hỏi chủ quan của người tham gia [2].

Bên cạnh tác động đến giấc ngủ, nhai lá khát còn liên quan mật thiết đến các rối loạn vận động hàm khi ngủ hoặc khi thức. Một nghiên cứu công bố năm 2015 tiến hành trên sinh viên Đại học Jazan (Ả Rập Xê Út) đã lần đầu tiên phát hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa thói quen nhai lá khát và tật nghiến răng ban ngày (awake bruxism) [5]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng căng thẳng trong đời sống hàng ngày và thói quen nhai lá khát là hai yếu tố có mối liên quan đáng kể nhất với tật nghiến răng ở sinh viên [5].

Một điểm thống kê thú vị là những người có thói quen nhai lá khát có nguy cơ cảm nhận cơn đau do nghiến răng thấp hơn 3,56 lần so với người không dùng, điều được cho là nhờ tác dụng tương tự amphetamine của hoạt chất cathinone [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2015 cũng có hạn chế là thu thập dữ liệu qua bảng câu hỏi tự điền, có thể gặp sai số nhớ lại do không áp dụng được các tiêu chuẩn đánh giá tốn kém hơn [5].

Tác động toàn diện của lá khát lên sức khỏe và tâm thần

Mất ngủ chỉ là một phần trong chuỗi các tác hại mà lá khát gây ra cho cơ thể con người khi sử dụng thường xuyên [1], [3].

Một tổng quan mang tính hệ thống công bố năm 2022 đã tổng hợp các công bố trên cơ sở dữ liệu PubMed về tác hại của lá khát trên nhiều cơ quan [1]. Tổng quan này chỉ rõ lá khát gây ra những tác động nghiêm trọng lên hệ tim mạch như tăng huyết áp, tăng nhịp tim và gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim [1]. Trên hệ thần kinh, ngoài việc gây mất ngủ, thói quen này còn dẫn tới căng thẳng, trầm cảm, ảo giác và làm tăng nguy cơ đột quỵ não [1].

Tại khoang miệng, thói quen ngậm và nhai lá trong nhiều giờ liên tục gây sâu răng, vệ sinh răng miệng kém, viêm nha chu, tăng vết loét niêm mạc miệng, tăng chảy máu nướu và tụt nướu [1]. Đối với hệ tiêu hóa, người dùng thường bị chán ăn, viêm dạ dày, táo bón và bệnh trĩ, cùng với nguy cơ nhiễm độc gan và xơ gan [1], [3]. Về hệ tiết niệu và sinh sản, lá khát gây khó tiểu, giảm số lượng cũng như khả năng di động của tinh trùng ở nam giới, và làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân ở những phụ nữ mang thai có nhai lá [1].

Ở mức độ tâm thần nặng nề hơn, một báo cáo ca lâm sàng công bố năm 1994 đã mô tả chi tiết diễn biến tự nhiên của tình trạng loạn thần hoang tưởng do nhai cành và lá khát [6]. Hội chứng loạn thần này có biểu hiện giống hệt với chứng loạn thần do ngộ độc amphetamine, đòi hỏi các can thiệp y tế tích cực bằng thuốc an thần mạnh để kiểm soát triệu chứng hoang tưởng [6].

Tổng quan năm 2021 phân tích trắc lượng thư mục dựa trên 514 ấn phẩm khoa học giai đoạn 1997–2020 từ cơ sở dữ liệu Web of Science cho biết việc lạm dụng lá khát đã trở thành vấn đề y tế công cộng toàn cầu [4]. Ban đầu chỉ phổ biến tại Đông Phi và bán đảo Ả Rập, lá khát đã lan sang châu Âu, Bắc Mỹ và Úc từ đầu thập niên 1990 do dòng người di cư [4]. Hiện nay ước tính có hơn 20 triệu người lạm dụng loại lá này trên phạm vi toàn cầu, bao gồm cả thanh niên, sinh viên và người trưởng thành ở cả hai giới [4].

Những hiểu lầm thường gặp về việc nhai lá khát

Rất nhiều người lầm tưởng rằng lá khát là một loại cây cỏ tự nhiên nên hoàn toàn vô hại đối với sức khỏe con người [1], [4]. Thực tế, dù có nguồn gốc tự nhiên, lá khát chứa các ancaloit có hoạt tính tương tự ma túy tổng hợp amphetamine, có khả năng gây nghiện, dung nạp thuốc và phụ thuộc tâm thần rõ rệt [1], [3]. Việc xem nhẹ độc tính của thảo mộc tự nhiên là nguyên nhân khiến nhiều người trượt dài vào tình trạng lạm dụng [4].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng chỉ cần nhai lá khát vào đầu buổi tối để hoàn thành công việc rồi sau đó đi ngủ bình thường [1], [2]. Trên thực tế, tác dụng kích thích thần kinh và tuần hoàn của các hợp chất trong lá kéo dài liên tục nhiều giờ [1], [3]. Tình trạng tỉnh táo cưỡng bức cùng sự gia tăng nồng độ dopamine khiến não bộ không thể phát tín hiệu buồn ngủ tự nhiên, dẫn tới việc thao thức suốt đêm [2], [3].

Nhiều người cũng tin rằng có thể trung hòa tác dụng phụ của lá khát bằng cách hút thuốc lá hoặc dùng các chất kích thích khác đi kèm [2], [7]. Nghiên cứu tại Yemen năm 2014 đã chứng minh điều ngược lại: những người dùng kết hợp lá khát và thuốc lá có chỉ số rối loạn giấc ngủ toàn cầu PSQI rất cao, tương đương hoặc thậm chí phức tạp hơn so với người chỉ dùng lá khát [2]. Việc kết hợp nhiều chất kích thích chỉ làm gia tăng gánh nặng lên hệ tim mạch và hệ thần kinh trung ương [1], [2].

Cuối cùng, không ít người cho rằng mất ngủ do lá khát là tổn thương vĩnh viễn không thể cứu vãn [2], [3]. Mặc dù lá khát làm xáo trộn nghiêm trọng chu kỳ thức ngủ, nhưng các rối loạn này có thể thoái lui dần khi người bệnh ngừng tiếp xúc với nguồn kích thích và cho phép cơ thể tái thiết lập cơ chế cân bằng nội môi thần kinh [2], [6].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Bất kỳ ai sử dụng lá khát đều đối mặt với nguy cơ suy giảm sức khỏe, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, dễ gặp biến chứng nguy hiểm đến tính mạng [1]:

  • Người có bệnh lý tim mạch và huyết áp: Cathinone và các ancaloit làm tăng huyết áp đột ngột và tăng nhịp tim [1], [3]. Người có tiền sử xơ vữa mạch máu hoặc bệnh tim thiếu máu cục bộ khi dùng lá khát sẽ đối mặt với nguy cơ rất cao bị nhồi máu cơ tim cấp và đột quỵ não [1].
  • Phụ nữ đang mang thai: Nghiên cứu y học đã ghi nhận những người mẹ nhai lá khát trong thai kỳ có nguy cơ cao sinh con nhẹ cân, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi [1].
  • Nam giới trong độ tuổi sinh sản: Hoạt chất trong lá khát làm giảm số lượng và khả năng di động của tinh trùng, đồng thời gây rối loạn chức năng tình dục ở nam giới [1], [3].
  • Người có tiền sử bất ổn tâm thần: Tác dụng kích thích của lá khát có thể kích hoạt các đợt trầm cảm, lo âu, ảo giác hoặc khởi phát cơn loạn thần hoang tưởng cấp tính tương tự ngộ độc amphetamine [1], [6].
  • Người mắc bệnh đường tiêu hóa và răng miệng: Do gây co thắt và tác động thực vật, lá khát làm trầm trọng thêm chứng táo bón, bệnh trĩ, viêm dạ dày và gây tổn thương nặng nề cấu trúc nha chu quanh răng [1], [3].

Hướng dẫn từng bước khắc phục mất ngủ và phục hồi nhịp sinh học

Để khắc phục tình trạng mất ngủ mạn tính do nhai lá khát vào buổi tối, nguyên tắc cốt lõi là phải loại bỏ hoàn toàn nguồn chất kích thích này và thực hiện các biện pháp tái lập nhịp sinh học [2], [3]. Dưới đây là các bước tiếp cận khoa học:

  1. Ngừng sử dụng lá khát: Đây là điều kiện tiên quyết [2]. Người dùng không thể cải thiện giấc ngủ nếu vẫn tiếp tục đưa cathinone và cathine vào cơ thể mỗi tối [1], [3]. Khi dừng nhai lá, nồng độ dopamine và trạng thái hưng phấn thần kinh thực vật sẽ dần hạ xuống mức sinh lý bình thường [2], [3]. Trong giai đoạn đầu cai chất, người dùng có thể gặp các triệu chứng khó chịu, cáu gắt hoặc mệt mỏi, nhưng đây là phản ứng thích nghi tự nhiên của hệ thần kinh [3].
  2. Loại bỏ các chất kích thích đi kèm: Tránh hoàn toàn việc sử dụng thuốc lá, cà phê hoặc các đồ uống có cồn vào buổi chiều và tối, vì chúng làm trầm trọng thêm các rối loạn giấc ngủ [2], [5].
  3. Thiết lập lại chu kỳ thức - ngủ đều đặn: Cố định một khung giờ đi ngủ và một khung giờ thức dậy mỗi ngày, kể cả vào ngày nghỉ cuối tuần. Điều này giúp đồng hồ sinh học bên trong não bộ định hình lại nhịp tiết hormone melatonin tự nhiên.
  4. Tối ưu hóa môi trường ngủ: Phòng ngủ cần được giữ yên tĩnh, thoáng mát và đủ bóng tối. Tránh sử dụng các thiết bị điện tử có ánh sáng xanh như điện thoại, máy tính bảng ít nhất một giờ trước khi lên giường để không ức chế tín hiệu buồn ngủ tự nhiên.
  5. Kiểm tra sức khỏe toàn diện: Do lá khát ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, người dùng mạn tính nên đến các cơ sở y tế để được kiểm tra huyết áp, chức năng tim mạch, chức năng gan và sức khỏe răng miệng [1], [3]. Trong trường hợp xuất hiện các rối loạn tâm thần như ảo giác, trầm cảm sâu sắc hoặc hoang tưởng, cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa tâm thần ngay để được can thiệp kịp thời [1], [6].

Tóm lại, mất ngủ mạn tính do nhai lá khát vào buổi tối là một hệ quả trực tiếp từ sự kích thích quá mức của các hợp chất tương tự amphetamine lên hệ thần kinh trung ương [1], [2]. Tình trạng này hoàn toàn có thể khắc phục được nếu người dùng kiên quyết từ bỏ thói quen nhai lá, đồng thời kiên trì thực hiện lối sống lành mạnh và tuân thủ hướng dẫn điều trị của các chuyên gia y tế [2], [3].