Làm việc miệt mài quên uống nước hoặc đổ nhiều mồ hôi ngày nắng nóng khiến nhiều người bỗng dưng đau nhức đầu. Với người có tiền sử đau nửa đầu (migraine), câu hỏi thường gặp là liệu thiếu nước có phải thủ phạm trực tiếp kích hoạt cơn đau hay không.
Câu trả lời là có. Thiếu nước hoặc mất nước tự thân có thể gây đau đầu, đồng thời là yếu tố kích hoạt cơn migraine ở nhiều người bệnh [1], [2]. Khoảng một phần ba số người mắc migraine ghi nhận tình trạng mất nước là tác nhân khởi phát cơn đau của họ [3]. Bù nước đúng cách qua đường uống giúp giảm tần suất, mức độ đau và rút ngắn thời gian chịu đựng cơn đau ở nhiều trường hợp [4], [5].
Cơ chế mất nước gây đau đầu và kích hoạt migraine
Mất nước là quá trình cơ thể đang hao hụt nước, còn trạng thái cơ thể bị thiếu hụt lượng nước dự trữ gọi là giảm thể tích nước (hypohydration) [2]. Nguyên nhân gây mất nước rất đa dạng, bao gồm dùng thuốc lợi tiểu, tiêu chảy, nôn mửa, đổ mồ hôi, thời tiết lạnh, lên vùng cao hoặc đơn giản là uống không đủ nước [2].
Bảng phân loại quốc tế về rối loạn đau đầu ấn bản thứ 3 (ICHD-3) chưa định nghĩa hội chứng đau đầu riêng biệt cho tình trạng mất nước, nhưng xếp hiện tượng này vào nhóm đau đầu thứ phát do rối loạn cân bằng nội môi [2]. Cơ chế sinh lý bệnh của đau đầu do mất nước có tính đa yếu tố và thay đổi tùy cơ địa từng người [2]. Một giả thuyết dựa trên học thuyết Monro-Kelli cho rằng sự thiếu hụt nước trong cơ thể làm căng giãn tĩnh mạch màng cứng não, từ đó phát sinh cơn đau [2]. Các nhà khoa học cũng nhận định cơn đau do thiếu nước xuất phát từ màng não, kèm theo sự tham gia của não bộ biểu hiện qua triệu chứng giảm tập trung và dễ cáu gắt [4].
Ở cấp độ tế bào trong bệnh lý migraine, mất nước hoặc thừa nước đều tạo ra thử thách cực đoan về nồng độ ion [6]. Sự xáo trộn này tác động trực tiếp lên hoạt động của bơm vận chuyển natri-kali (NKAT) tại tế bào nội mô mao mạch não, dẫn đến khởi phát cơn migraine [6]. Lượng muối nạp vào cơ thể được kiểm soát bởi bơm NKAT ở thận, làm nồng độ natri huyết tương biến đổi nhiều hơn trong não và dịch não tủy, nhưng quá trình cân bằng giữa máu và não diễn ra rất nhanh chỉ trong vài phút [6]. Do đó, ăn mặn hay rối loạn dịch đều dễ kích hoạt đau đầu [6]. Ngoài ra, thiếu nước còn được suy đoán là yếu tố làm kéo dài thời gian diễn ra cơn migraine [4].
Các nghiên cứu khảo sát và quan sát nói gì?
Mối liên hệ giữa thiếu nước và đau đầu từng bị giới y khoa bỏ sót dù người dân đã sớm nhận biết [1], [4]. Một khảo sát công bố năm 2004 bắt nguồn từ việc hai sinh viên y khoa bị đau đầu suốt 7 năm và 9 năm mỗi khi thiếu nước uống [4]. Nhóm nghiên cứu đã phỏng vấn người thân, đồng nghiệp và người quen về hiện tượng này [4]. Kết quả cho thấy cứ khoảng 10 người được hỏi thì có 1 người từng bị đau đầu do thiếu nước [4]. Đa số mô tả cơn đau có tính chất âm ỉ và tăng nặng khi cử động đầu, cúi gập người hoặc đi bộ [4].
Trong nhóm 34 người có triệu chứng ở khảo sát năm 2004, việc uống nước mang lại hiệu quả giảm đau rõ rệt theo hai nhóm thời gian [4]. Có 22 người hết đau hoàn toàn trong vòng 30 phút sau khi uống từ 200 đến 1500 ml nước (trung bình 500 ml) [4]. Nhóm 11 người khác hết đau trong vòng 1 đến 3 giờ sau khi uống từ 500 đến 1000 ml nước (trung bình 750 ml), và chỉ 1 người cần ngủ thêm bên cạnh việc bù nước để cắt cơn [4]. Tuy nhiên, đây mới là khảo sát sơ bộ và chưa đo lường chi tiết độ thẩm thấu huyết thanh [4].
Đối với bệnh nhân migraine, một nghiên cứu công bố năm 2005 đã hỏi trực tiếp 50 người bệnh xem việc uống thiếu nước có kích hoạt cơn đau của họ không [1]. Có 20 người trả lời "có", 7 người nghi ngờ có liên quan và 23 người trả lời "không" [1]. Khi khảo sát thêm 45 bệnh nhân tại cuộc họp của Hiệp hội Migraine Anh quốc, có 14 người xác nhận thiếu nước là yếu tố kích hoạt cơn đau [1]. Tổng cộng, 34 trên 95 bệnh nhân migraine nhận biết mất nước làm khởi phát bệnh [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là chưa rõ mức độ ảnh hưởng ở các vùng khí hậu khác nhau [1].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2020 đã đánh giá chi tiết hơn trên 256 phụ nữ từ 18 đến 45 tuổi mới được chẩn đoán migraine tại phòng khám thần kinh theo tiêu chuẩn ICHD-3 [5]. Nhóm nghiên cứu dùng bảng câu hỏi đánh giá mức độ khuyết tật do migraine (MIDAS), thang đo mức độ đau (VAS) và nhật ký đau đầu 30 ngày [5]. Kết quả phân tích cho thấy những phụ nữ uống nhiều nước lọc hoặc tổng lượng nước hàng ngày cao hơn có mức độ khuyết tật do bệnh thấp hơn, cường độ đau nhẹ hơn, tần suất cơn đau ít hơn và thời gian mỗi cơn đau ngắn hơn một cách có ý nghĩa thống kê (P < 0.001) [5]. Dù vậy, thiết kế cắt ngang tại một thời điểm chưa thể khẳng định hoàn toàn quan hệ nhân quả trực tiếp mà cần thêm thử nghiệm lâm sàng [5].
Thử nghiệm lâm sàng về việc tăng lượng nước uống
Để kiểm chứng hiệu quả thực sự của việc uống thêm nước, bài đánh giá lâm sàng năm 2015 đã phân tích một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên thực hiện năm 2012 tại 16 phòng khám chăm sóc ban đầu [7]. Nghiên cứu tuyển chọn 102 bệnh nhân bị đau đầu tái diễn trên một năm, có ít nhất 2 cơn đau mức độ vừa hoặc từ 4 đến 5 cơn đau nhẹ mỗi tháng, và tổng lượng dịch nạp vào hàng ngày dưới 2,5 lít [7].
Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào nhóm đối chứng (50 người) chỉ nhận tư vấn kiểm soát căng thẳng và vệ sinh giấc ngủ, hoặc nhóm can thiệp (52 người) được yêu cầu uống thêm 1,5 lít nước mỗi ngày kèm theo tư vấn kiểm soát căng thẳng và giấc ngủ [7]. Sau 3 tháng theo dõi, có 79% người nhóm can thiệp và 66% người nhóm đối chứng hoàn thành nghiên cứu [7].
Kết quả cho thấy nhóm uống thêm 1,5 lít nước mỗi ngày cải thiện có ý nghĩa thống kê 4,5 điểm (khoảng tin cậy từ 1,3 đến 7,8) trên thang đo Chất lượng cuộc sống đặc hiệu cho bệnh nhân Migraine [7]. Giới chuyên môn đánh giá uống nước là biện pháp can thiệp chi phí thấp, không xâm lấn và ít rủi ro để giảm hoặc ngừa cơn đau đầu [7]. Tuy nhiên, thử nghiệm này có quy mô còn nhỏ, lợi ích ở mức khiêm tốn nên vẫn cần các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên lớn hơn và chặt chẽ hơn để khẳng định chắc chắn hiệu quả [7].
Hiểu lầm thường gặp về truyền dịch và tác nhân kích hoạt
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cứ đau nửa đầu cấp tính vào viện truyền dịch sẽ cắt được cơn đau nhanh hơn uống nước. Thực tế, dữ liệu y khoa năm 2021 chỉ ra việc truyền dịch tĩnh mạch cho bệnh nhân lên cơn migraine cấp tính tại khoa cấp cứu không chứng minh được hiệu quả cải thiện kết quả giảm đau [2]. Bù dịch tăng thể tích nội mạch trước thủ thuật chỉ giúp giảm tần suất đau đầu sau chọc dò tủy sống do rò dịch não tủy, hoặc hỗ trợ điều trị đau đầu tư thế đứng và đau đầu vùng cổ gáy do rối loạn thần kinh tự chủ [2].
Hiểu lầm thứ hai là uống càng nhiều nước càng tốt. Nghiên cứu cơ chế năm 2021 khẳng định không chỉ mất nước mà tình trạng thừa nước (over-hydration) cũng là yếu tố kích hoạt cơn migraine đã được ghi nhận do làm rối loạn cân bằng ion tại não [6].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng thiếu nước làm nguyên nhân duy nhất gây cơn đau. Một tổng quan năm 2010 cho biết việc xác định yếu tố kích hoạt là chiến lược cơ bản trong điều trị migraine và đau đầu dạng căng thẳng [8]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho nhiều yếu tố truyền miệng còn nghèo nàn, ngoại trừ chu kỳ kinh nguyệt có vai trò bất lợi rõ rệt [8]. Mất nước có khả năng kích hoạt cơn đau ở một số bệnh nhân, nhưng thường đi kèm các yếu tố khác đã có bằng chứng như thời tiết, ánh sáng, tiếng ồn, mùi hương, căng thẳng tâm lý, rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi, uống rượu, cai caffein hoặc bỏ bữa [8]. Ngoài ra, thiếu ngủ và căng thẳng còn tác động trực tiếp làm rối loạn chức năng bơm NKAT tại não, góp phần kích hoạt cơn đau [6].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng nước?
Dù uống nước rất an toàn, một số nhóm đối tượng cần thận trọng và không nên tự ý uống lượng nước quá lớn trong thời gian ngắn. Do cả mất nước và thừa nước đều có thể kích hoạt migraine thông qua biến đổi nồng độ natri và hoạt động bơm ion ở não, người bệnh cần tránh uống dồn dập vượt nhu cầu cơ thể [6].
Những người đang sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc có bệnh lý nền phụ thuộc vào cân bằng dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ về định mức nước hàng ngày [2]. Đặc biệt, mất nước có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý tiềm ẩn hoặc gây ra các cơn đau đầu thứ phát nguy hiểm như huyết khối tĩnh mạch não (cục máu đông trong tĩnh mạch não) hoặc đột quỵ tuyến yên [2]. Nếu cơn đau đầu xuất hiện đột ngột, dữ dội bất thường, kèm sốt hoặc yếu liệt, người bệnh phải đến cơ sở y tế ngay lập tức thay vì chỉ tự uống nước tại nhà.
Trẻ em và học sinh mắc migraine cũng là nhóm cần lưu ý. Báo cáo năm 2022 cho thấy việc đeo khẩu trang thường xuyên và giãn cách tại trường học có thể cản trở trẻ uống đủ nước trong ngày [3]. Đồng thời, tình trạng tăng cân và béo phì ở trẻ cũng liên quan chặt chẽ đến việc tăng tần suất và mức độ tàn phế do migraine [3].
Cách áp dụng bù nước thực tế trong đời sống
Để phòng ngừa cơn đau đầu do thiếu nước, người trưởng thành bị đau đầu tái diễn và đang uống ít hơn 2,5 lít dịch mỗi ngày có thể áp dụng mức uống tăng thêm 1,5 lít nước lọc rải đều trong ngày theo phác đồ nghiên cứu đã ghi nhận lợi ích [7].
Khi bắt đầu xuất hiện cơn đau đầu nghi do thiếu nước (đau âm ỉ, đau tăng khi cúi đầu hoặc đi lại), bạn có thể áp dụng cách xử trí thực tế từ khảo sát năm 2004: uống ngay từ 500 ml đến 750 ml nước lọc [4]. Tùy cơ địa, cơn đau có thể thuyên giảm hoàn toàn sau 30 phút hoặc trong vòng 1 đến 3 giờ mà chưa cần dùng thuốc giảm đau [4].
Đối với trẻ em đi học, phụ huynh và nhà trường nên tạo điều kiện cho trẻ uống nước thường xuyên bằng cách mang bình nước cá nhân để làm đầy tại vòi hoặc dùng nước đóng chai, kết hợp đặt lời nhắc trên điện thoại [3]. Bên cạnh việc uống đủ nước, người bệnh migraine cần duy trì lối sống cân bằng toàn diện: không bỏ bữa sáng và các bữa trong ngày [3], [8], kiểm soát lượng muối ăn vào [6], ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng để bảo vệ hoạt động ổn định của tế bào thần kinh [6], [7].
Thiếu nước là một yếu tố kích hoạt cơn đau đầu và migraine có cơ sở khoa học rõ ràng nhưng dễ phòng tránh [1], [5]. Duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày giúp giảm nhẹ gánh nặng bệnh tật một cách tự nhiên và tiết kiệm [7], [5]. Người bệnh có bệnh lý nền hoặc đau đầu kéo dài vẫn cần thăm khám chuyên khoa thần kinh để có phác đồ điều trị chuẩn xác.
