Nhìn mờ khi trời tối và cảm giác cộm rát mắt cảnh báo điều gì?
Nhiều người thường chủ quan khi mắt bị khô rát, cộm xốn hoặc khó nhìn rõ khi bước vào nơi thiếu sáng. Những biểu hiện tưởng chừng do mỏi mắt hay điều hòa thực chất có thể bắt nguồn từ việc cơ thể thiếu hụt vi chất dinh dưỡng thiết yếu.
Khi cơ thể thiếu hụt vitamin A trầm trọng, hai vấn đề nhãn khoa điển hình sẽ xảy ra là quáng gà và khô mắt [1]. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, tình trạng này có thể tiến triển thành nhuyễn giác mạc, loét giác mạc và dẫn tới mù lòa vĩnh viễn [1, 2].
Vitamin A tác động tới mắt và thị lực như thế nào?
Vitamin A là vi chất tan trong dầu, với khoảng 90% lượng dự trữ của cơ thể được giữ tại gan [2]. Ở mắt, loại vitamin này giữ vai trò then chốt đối với sự biệt hóa, tăng sinh của tế bào biểu mô kết mạc, giác mạc và hoạt động chức năng của các tế bào biểu mô [3].
Bên cạnh đó, vitamin A là thành phần bắt buộc cấu tạo nên rhodopsin – một loại protein nhạy cảm với ánh sáng nằm tại võng mạc, trực tiếp tham gia vào quá trình truyền tín hiệu thị giác [3]. Vitamin A cũng đóng vai trò duy trì sự thay mới bình thường của các tế bào biểu mô mắt và sản xuất mucin [4].
Khi thiếu vitamin A, chu trình này bị gián đoạn, khiến các tế bào thụ cảm quang học không thể tạo đủ sắc tố thị giác, đồng thời biểu mô bề mặt nhãn cầu bị biến đổi bất thường [4, 7].
Cơ chế khiến mắt khô rát và suy giảm lớp màng nước mắt
Tình trạng khô mắt trong thiếu hụt vitamin A bắt nguồn từ sự tổn thương cấu trúc bề mặt nhãn cầu. Vitamin A chi phối hoạt động của các tế bào hình đài (goblet cells) – nơi tiết ra chất nhầy mucin để giữ ẩm và ổn định màng phim nước mắt [3].
Khi thiếu vitamin A, cơ thể bị giảm tiết dịch nước mắt dạng lỏng và thiếu hụt chất nhầy mucin từ tế bào đài [3]. Quá trình này đồng thời gây ra rối loạn sừng hóa biểu mô và teo các tế bào đài [7, 8].
Hệ quả là bề mặt nhãn cầu bị khô ráp (xerosis), xuất hiện các vết trợt biểu mô chấm nông và có thể dẫn đến biến chứng thủng giác mạc [3]. Bệnh tích mô học còn ghi nhận hiện tượng thượng bì hóa kết mạc cùng sự suy giảm lớp tế bào hạt ngoài của võng mạc [5].
Vì sao thiếu vitamin A lại dẫn đến quáng gà?
Quáng gà (nyctalopia) hay chứng nhìn kém trong bóng tối thường là biểu hiện sớm nhất của tình trạng thiếu vitamin A [4]. Triệu chứng này xuất hiện trước khi các tổn thương thực thể nhìn thấy được trên bề mặt giác mạc phát triển [4].
Cơ chế bệnh sinh gắn liền với việc thiếu hụt thành phần tạo nên rhodopsin tại các tế bào cảm thụ quang học của võng mạc [3]. Khi không có đủ lượng rhodopsin cần thiết, khả năng thích ứng của mắt với môi trường ánh sáng yếu bị suy giảm nghiêm trọng [3].
Sự tiến triển của bệnh mắt do thiếu vitamin A thường diễn tiến theo từng giai đoạn: khởi đầu từ quáng gà, tiếp đến là khô kết mạc, khô giác mạc, vệt Bitot, nặng hơn là nhuyễn giác mạc (hoại tử giác mạc) và cuối cùng là bệnh võng mạc sắc tố [2, 4].
Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận những gì?
Nghiên cứu lâm sàng và báo cáo ca bệnh ghi nhận nhiều mức độ tổn thương nặng nề liên quan đến thiếu hụt vitamin A. Một báo cáo năm 2022 ghi nhận bé gái 2 tuổi bị suy dinh dưỡng nặng với triệu chứng chảy nước mắt và co thắt mi tonic kéo dài 3 tuần ở cả hai mắt [2]. Bệnh nhi bị sút cân nặng, lông mi dài bất thường, tóc biến đổi kèm theo nhuyễn giác mạc toàn bộ ở cả hai mắt và viêm mống mắt ở mắt phải [2]. Dù được điều trị bằng vitamin A liều cao, mắt phải của trẻ vẫn buộc phải khoét bỏ nhãn cầu và mắt trái phải khâu cò mi [2].
Một báo cáo khác năm 2022 mô tả trường hợp bệnh nhân bị suy tuyến tụy dẫn đến kém hấp thu chất béo và vitamin tan trong dầu, gây nhuyễn giác mạc hai bên [3]. Tình trạng đục giác mạc do hoại tử hóa lỏng tiến triển rất nhanh và thủng giác mạc chỉ sau vài ngày [3]. Nhuyễn giác mạc là biến chứng xuất hiện trong tình trạng thiếu vitamin A nặng và có tỷ lệ tử vong lên tới 50% [3].
Năm 2006, một trường hợp nam bệnh nhân 47 tuổi nghiện rượu kèm suy dinh dưỡng đến khám vì khô mắt và khó nhìn vào ban đêm [6]. Thăm khám qua đèn khe và xét nghiệm đã chẩn đoán khô mắt trên nền xơ gan do rượu, thiếu hụt protein và thiếu máu hồng cầu to [6]. Bệnh nhân được điều trị kết hợp thuốc toàn thân, bổ sung vitamin cùng nước mắt nhân tạo chứa carboxymethylcellulose [6].
Năm 1975, một trường hợp phụ nữ 27 tuổi ăn kiêng thiếu hụt protein và vitamin nghiêm trọng trong nhiều tháng đã dẫn đến quáng gà, khô mắt, nhuyễn giác mạc và thủng giác mạc cả hai mắt [5]. Bệnh nhân rơi vào hôn mê và tử vong sau khi nhập viện, với kết quả giải phẫu bệnh cho thấy giác mạc bị tan chảy kèm thoát vị các tổ chức nội nhãn, teo tế bào đài và sừng hóa biểu mô [5].
Năm 2013, một ca bệnh ở trẻ mắc hội chứng Alagille bị khô mắt dù đã từng được bổ sung vitamin A trước đó [4]. Tình trạng ứ mật mạn tính và suy giảm khả năng dự trữ của gan khiến nồng độ vitamin A trong cơ thể giảm mạnh, dẫn đến loét hoại tử giác mạc ở mắt phải và khô giác mạc ở mắt trái [4]. Tổn thương chỉ được cải thiện khi liều lượng vitamin A được tăng cường [4].
Tại một nghiên cứu công bố năm 2014, các bệnh nhân thiếu hụt vitamin A được chỉ định dùng chế phẩm bổ sung đường uống [7]. Kết quả kiểm tra sinh hóa xác nhận tình trạng thiếu hụt và toàn bộ bệnh nhân đều đáp ứng tích cực với liệu trình bù vitamin A đường uống, giúp phục hồi thị lực khả quan [7].
Gánh nặng sức khỏe cộng đồng và giới hạn chẩn đoán
Thiếu vitamin A là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa có thể phòng ngừa được ở trẻ em trên toàn cầu [1, 4]. Tình trạng này ước tính ảnh hưởng đến khoảng 1/3 trẻ em dưới 5 tuổi trên thế giới và cướp đi sinh mạng của khoảng 670.000 trẻ dưới 5 tuổi mỗi năm [2]. Mỗi năm có khoảng 250.000 đến 500.000 trẻ suy dinh dưỡng ở các nước đang phát triển bị mù do thiếu vitamin A, tập trung cao nhất tại Đông Nam Á và châu Phi [2].
Bệnh khô mắt (xerophthalmia) không chỉ hủy hoại thị giác mà còn làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh, tăng tử vong và tác động tiêu cực đến sự phát triển của trẻ nhỏ [1]. Tình trạng thiếu hụt vitamin A có mối liên hệ phức tạp với bệnh sởi: thiếu vitamin A làm tăng nguy cơ mắc sởi, trong khi bệnh sởi thúc đẩy nhanh biến chứng thủng do nhuyễn giác mạc ở trẻ suy dinh dưỡng [8]. Bổ sung vitamin A theo liều khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) giúp giảm rõ rệt tỷ lệ mắc bệnh khô mắt cũng như tỷ lệ tử vong ở trẻ em vùng nhiệt đới [8].
Việc chẩn đoán sớm trước đây dựa vào khám sinh hiển vi (đèn khe) để tìm các dấu hiệu đặc trưng của khô kết mạc, khô giác mạc [8]. Hiện nay, các phương pháp hiện đại như xét nghiệm nồng độ vitamin A huyết tương bằng vi phương pháp (đặc biệt là nghiệm pháp đáp ứng liều tương đối - RDR) và tế bào học ấn kết mạc (CIC) giúp tầm soát cộng đồng đáng tin cậy hơn [8].
Những hiểu lầm thường gặp về tình trạng khô mắt
Nhiều người tin rằng khô mắt chỉ do dùng máy tính quá nhiều hoặc do tác động của khói bụi, thời tiết. Mặc dù các yếu tố môi trường có gây kích ứng, sự thiếu hụt dinh dưỡng vi lượng bên trong lại là yếu tố phá hủy trực tiếp cấu trúc màng nước mắt và tế bào biểu mô [3].
Một hiểu lầm khác là thiếu vitamin A chỉ xảy ra ở các quốc gia nghèo đói do chế độ ăn thiếu thốn [5, 7]. Dù phổ biến ở các nước đang phát triển, tình trạng này vẫn xuất hiện tại các nước phát triển do các bệnh lý chuyển hóa và lối sống [5, 7].
Thực tế, các bệnh lý gây rối loạn hấp thu chất béo (như suy tụy), bệnh gan mạn tính, nghiện rượu, chán ăn tâm thần hoặc các chế độ ăn kiêng kỳ dị thiếu khoa học đều có thể dẫn đến thiếu vitamin A trầm trọng [4, 5, 6, 7, 8].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, trẻ em bị suy dinh dưỡng protein - năng lượng và phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ là những nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất chịu ảnh hưởng của thiếu hụt vitamin A [1, 3].
Bên cạnh đó, những người mắc các chứng bệnh gây giảm dự trữ hoặc cản trở hấp thu chất béo cần hết sức cảnh giác. Nhóm này bao gồm bệnh nhân suy tụy, bệnh xơ nang, bệnh ứ mật mạn tính, xơ gan do rượu và người nghiện rượu mạn tính [4, 6, 7].
Những người thực hiện các chế độ ăn kiêng hà khắc, loại bỏ hoàn toàn chất béo hoặc thiếu hụt chất đạm kéo dài cũng thuộc diện có nguy cơ cao bị tổn thương giác mạc [7, 8]. Bệnh nhân nghi ngờ có vấn đề về mắt hoặc mắc bệnh lý nền cần đi khám chuyên khoa và trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung.
Lời khuyên chăm sóc và bảo vệ sức khỏe đôi mắt
Việc duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng là biện pháp bền vững nhất để bảo vệ đôi mắt khỏi tình trạng khô rát và quáng gà. Khẩu phần ăn hằng ngày cần cung cấp đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng và năng lượng cần thiết.
Do vitamin A là vitamin hòa tan trong chất béo, cơ thể cần có một lượng chất béo hợp lý trong bữa ăn để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và hấp thu vi chất này tại đường ruột [4, 7]. Người có biểu hiện nhìn kém lúc chập tối hoặc mắt khô cộm kéo dài nên đến các cơ sở y tế để được kiểm tra đáy mắt và đánh giá bề mặt nhãn cầu kịp thời.
Tóm lại, vitamin A là vi chất sống còn giúp duy trì độ ẩm bề mặt nhãn cầu và chức năng cảm nhận ánh sáng của võng mạc [4, 7]. Nhận biết sớm triệu chứng quáng gà và khô mắt sẽ giúp ngăn chặn nguy cơ tổn thương giác mạc không thể đảo ngược [1, 4].
