Mỗi khi gió mùa về hay trời chuyển mưa, nhiều người lớn tuổi lại than phiền đầu gối nhức buốt như "máy dự báo thời tiết". Không ít người băn khoăn cảm giác đau khớp khi trở trời là có thật về mặt sinh học hay chỉ do tâm lý ám ảnh?
Khoa học xác nhận mối liên hệ giữa thời tiết và cơn đau khớp là có cơ sở, nhưng kết quả giữa các nghiên cứu vẫn còn nhiều điểm trái chiều [1]. Nhiều công trình chỉ ra sự biến đổi của áp suất khí quyển, nhiệt độ môi trường và độ ẩm có liên quan đến mức độ đau ở người thoái hóa khớp gối [2], [1]. Tuy nhiên, mức độ nhạy cảm ở mỗi cá nhân rất khác nhau và không phải cơn đau nào cũng do thời tiết trực tiếp gây ra [3], [4].
Cơ chế nào khiến khớp gối "bắt sóng" thời tiết?
Khí quyển bao quanh cơ thể luôn tạo ra một lực ép nhất định gọi là áp suất khí quyển. Khi thời tiết thay đổi, đặc biệt là khi áp suất khí quyển sụt giảm hoặc biến động kết hợp với nhiệt độ hạ thấp, mô quanh khớp và dịch khớp chịu sự thay đổi về áp lực cơ học [2], [5]. Ở người có sụn khớp đã tổn thương do thoái hóa, sự thay đổi áp suất này kích thích các đầu dây thần kinh cảm nhận đau tại khớp mạnh mẽ hơn [5].
Bên cạnh yếu tố vật lý tại chỗ, một tổng quan khoa học công bố năm 2020 chỉ ra vai trò của hệ thần kinh trung ương và các thụ thể cảm nhận nhiệt [1]. Cụ thể, cơ chế "nhạy cảm hóa trung ương" (tình trạng hệ thần kinh trung ương trở nên phản ứng quá mức với tín hiệu đau) và hoạt động của kênh thụ thể tiềm năng thoáng qua (Transient Receptor Potential - một loại kênh ion trên màng tế bào thần kinh giúp cảm nhận nhiệt độ) có thể giải thích vì sao khớp trở nên quá nhạy cảm khi trời lạnh [1].
Điều thú vị là cơ chế nhạy cảm hóa trung ương này tồn tại độc lập với cấu trúc cơ học của khớp [1]. Ngay cả khi bệnh nhân đã phẫu thuật thay khớp nhân tạo, nếu cơ chế đau trung ương vẫn tồn tại, họ vẫn có thể cảm thấy đau nhức khi thời tiết thay đổi [1].
Bằng chứng ủng hộ: Áp suất và nhiệt độ tác động độc lập đến cơn đau
Một nghiên cứu công bố năm 2007 tại Mỹ đã theo dõi dọc trong 3 tháng trên 200 người bị thoái hóa khớp gối [2]. Nhóm đối tượng có tuổi trung bình 60 (độ lệch chuẩn 9,4), 64% là nữ giới, chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình 32,5 kg/m2 và điểm đau WOMAC ban đầu là 9,0 [2]. Dữ liệu nhiệt độ, áp suất khí quyển, điểm sương, lượng mưa và độ ẩm tương đối được lấy hàng ngày từ trạm thời tiết gần từng người nhất [2].
Sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, giới tính, BMI, việc dùng thuốc kháng viêm không steroid, thuốc nhóm opiate và điểm đau trước đó, kết quả cho thấy sự thay đổi áp suất khí quyển (hệ số 1,14; P = 0,02) và nhiệt độ môi trường (hệ số -0,01; P = 0,004) có liên quan độc lập và nhất quán với độ nặng của đau khớp gối [2]. Nhiệt độ càng giảm và áp suất biến động càng làm cơn đau rõ rệt hơn [2].
Tại Tây Ban Nha, một nghiên cứu tiến cứu mù đôi công bố năm 2004 thực hiện tại Viện Thấp khớp học Poal (Barcelona) đã theo dõi 92 bệnh nhân mắc bệnh thấp khớp (gồm 80 người thoái hóa khớp, 12 người viêm khớp dạng thấp) so sánh với 42 người ở nhóm chứng trong 1 tháng [5]. Mức độ đau và khả năng vận động được ghi nhận hàng ngày cùng với nhiệt độ, độ ẩm và áp suất khí quyển [5]. Kết quả phân tích hồi quy nhị phân chứng minh bệnh nhân thoái hóa khớp bị tăng đau khớp khi áp suất khí quyển giảm [5]. Trong khi đó, ở nhóm viêm khớp dạng thấp, nhiệt độ thấp làm tăng nguy cơ đau khớp [5].
Trước đó, một nghiên cứu tiến cứu kéo dài 1 tháng công bố năm 1990 trên 62 bệnh nhân thấp khớp (16 viêm khớp dạng thấp, 24 thoái hóa khớp, 11 viêm khớp, 11 đau cơ xơ hóa) cũng ghi nhận thời tiết làm tăng triệu chứng ở hầu hết người bệnh [6]. Phụ nữ nhạy cảm với thời tiết hơn nam giới, với tỷ lệ lần lượt là 62% so với 37% [6]. Đau ở nhóm thoái hóa khớp chịu ảnh hưởng bởi nhiệt độ, mưa và áp suất khí quyển [6].
Góc nhìn phản biện: Khi thời tiết không phải "thủ phạm" chính
Dù nhiều nghiên cứu tìm thấy mối liên hệ, giới khoa học vẫn ghi nhận các kết quả trái ngược do sự khác biệt về đề cương nghiên cứu và độ khó khi đo lường biến số khí tượng [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2003 theo dõi 154 người từ 49 đến 90 tuổi tham gia chương trình tập luyện cho người thoái hóa khớp từ tháng 6/1998 đến tháng 1/2002 [3]. Nhiệt độ trong giai đoạn nghiên cứu dao động từ 0 đến 36 độ C (trung bình 23 độ C), lượng mưa từ 0 đến 21,08 cm (trung bình 0,36 cm) [3].
Nhóm nghiên cứu thu thập hàng nghìn bản ghi điểm đau hàng tuần tại cổ, bàn tay, vai, gối và bàn chân (từ 2.269 bản ghi ở chân đến 6.061 bản ghi ở tay) [3]. Kết quả cho thấy hầu hết các mối liên hệ giữa thời tiết và cơn đau đều không có ý nghĩa thống kê, ngoại trừ việc phụ nữ thoái hóa khớp bàn tay đau nhiều hơn vào những ngày áp suất khí quyển tăng (P < 0,001) [3]. Nghiên cứu kết luận ở nhóm người từ 49 tuổi trở lên có tập luyện, thời tiết chỉ liên quan rất khiêm tốn hoặc hầu như không liên quan đến đau khớp [3].
Tương tự, một nghiên cứu bệnh - bắt chéo trên nền tảng web công bố năm 2016 tại Australia đã theo dõi 345 người thoái hóa khớp gối trong 3 tháng [4]. Có 171 người (64% nữ, tuổi trung bình 62, BMI trung bình 30,2 kg/m2) trải qua ít nhất một đợt đau bùng phát (tăng từ 2 điểm trở lên trên thang điểm 0-10), tạo ra 1.425 quan sát [4]. Khi đối chiếu với dữ liệu từ Cục Khí tượng Australia trong khoảng thời gian 35 ngày, nhóm tác giả không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng nào giữa nhiệt độ tối đa/tối thiểu, độ ẩm, áp suất không khí hay lượng mưa với nguy cơ bùng phát đau khớp gối [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là cần thêm dữ liệu ở những vùng có thời tiết khắc nghiệt hơn [4].
Hiểu lầm thường gặp về nhiệt độ da vùng gối và thay khớp
Nhiều người lầm tưởng rằng khi trời lạnh, bản thân nhiệt độ bề mặt da tại đầu gối giảm xuống sẽ trực tiếp gây ra cảm giác đau nhức tại chỗ. Một nghiên cứu chuỗi ca bệnh thí điểm công bố năm 2020 đã kiểm tra điều này trên những người từ 48 đến 77 tuổi bị thoái hóa một bên khớp gối [7]. Các nhà khoa học dùng cảm biến hồng ngoại đo nhiệt độ da vùng đùi trước, cẳng chân và đầu gối, đồng thời đo ngưỡng đau do áp lực tại các cơ quanh gối và gân bánh chè [7].
Kết quả cho thấy dù có sự khác biệt đáng kể về nhiệt độ giữa bên gối bị thoái hóa (đau mức độ vừa) và bên gối lành, nhưng không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào giữa nhiệt độ tại khớp gối với mức độ đau, ngưỡng đau do áp lực hay mức độ tàn tật [7]. Tuy nhiên, do đây là nghiên cứu thí điểm có cỡ mẫu nhỏ nên kết quả cần được xem xét thận trọng [7].
Một hiểu lầm phổ biến khác là phẫu thuật thay khớp nhân tạo sẽ chấm dứt hoàn toàn tình trạng đau khớp khi trở trời. Thực tế, báo cáo tổng quan năm 2020 nhấn mạnh những cơn đau có nguồn gốc từ cơ chế nhạy cảm hóa trung ương không phải lúc nào cũng giải quyết được bằng phẫu thuật thay khớp [1]. Khi cơn đau vẫn tồn tại sau thay khớp, cơ chế đau qua trung gian hệ thần kinh trung ương đóng vai trò rất quan trọng [1].
Ai nên thận trọng khi thời tiết giao mùa?
Dựa trên các dữ liệu dịch tễ, phụ nữ mắc các bệnh lý thấp khớp cần đặc biệt lưu ý vì mức độ nhạy cảm với biến đổi thời tiết cao hơn đáng kể so với nam giới (62% so với 37%) [6]. Những người lớn tuổi (nhóm nghiên cứu thường ở độ tuổi trung bình 60-62) và người thừa cân, béo phì (BMI trung bình trong các khảo sát đau khớp gối dao động từ 30,2 đến 32,5 kg/m2) cũng là đối tượng dễ chịu tác động kép từ tải trọng cơ học và biến đổi khí hậu [2], [4].
Ngoài người thoái hóa khớp gối và khớp bàn tay, người mắc viêm khớp dạng thấp hoặc hội chứng đau cơ xơ hóa cũng dễ gặp tình trạng sưng đau, giảm khả năng sinh hoạt hàng ngày khi nhiệt độ hạ thấp hoặc áp suất khí quyển thay đổi [3], [5], [6]. Người có bệnh nền xương khớp hoặc đang dùng thuốc giảm đau, kháng viêm cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý thay đổi liều lượng vào mùa lạnh.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ khớp gối ngày lạnh
Thay vì lo lắng mỗi khi nghe dự báo có không khí lạnh, người bệnh có thể chủ động điều chỉnh lối sống dựa trên quy luật thời tiết. Nghiên cứu năm 2004 gợi ý rằng việc điều chỉnh các biện pháp dùng thuốc và không dùng thuốc dựa trên dự báo thời tiết hoàn toàn có thể giúp ngăn ngừa hoặc giảm nhẹ tình trạng đau và giảm chức năng vận động [5].
Đầu tiên, hãy duy trì thói quen vận động thể chất đều đặn. Nghiên cứu năm 2003 trên nhóm người từ 49 đến 90 tuổi tham gia chương trình tập luyện cho thấy họ ít bị ảnh hưởng bởi các yếu tố thời tiết hơn [3]. Khi trời lạnh hoặc mưa, người bệnh nên chuyển sang các bài tập nhẹ nhàng trong nhà để duy trì sự linh hoạt của khớp và kiểm soát cân nặng.
Thứ hai, giữ ấm toàn thân và vùng khớp gối khi ra ngoài hoặc khi nhiệt độ môi trường giảm sâu để hạn chế kích thích các kênh thụ thể cảm nhận nhiệt lạnh trên hệ thần kinh [1]. Kết hợp uống đủ nước, ăn uống cân bằng và tắm nước ấm hoặc chườm ấm nhẹ nhàng vùng cơ quanh gối giúp thư giãn gân cơ.
Thời tiết lạnh hay áp suất khí quyển giảm có thể là yếu tố kích hoạt làm tăng cảm giác đau ở người thoái hóa khớp gối, nhưng không làm thay đổi ngay lập tức cấu trúc giải phẫu của khớp [2], [5]. Hiểu đúng cơ chế phản ứng của cơ thể và duy trì tập luyện, giữ ấm đúng cách sẽ giúp người bệnh chủ động kiểm soát cơn đau và giữ vững chất lượng cuộc sống qua mùa lạnh [3], [5].
