Nhiều người sử dụng trà thảo mộc, viên uống lợi sữa hoặc các món ăn chế biến từ hạt cỏ cà ri (fenugreek) thường giật mình khi nhận thấy cơ thể bốc mùi lạ. Mồ hôi và nước tiểu bỗng nhiên có mùi ngọt đậm giống như đường cháy, nước sắc thuốc bắc hoặc si-rô phong. Hiện tượng này khiến không ít người lo lắng về nguy cơ mắc bệnh lý thận hay rối loạn chuyển hóa.

Thực tế, nguyên nhân xuất phát từ một hợp chất tạo hương tự nhiên mang tên sotolon có mặt trong hạt cỏ cà ri [1]. Hợp chất này đi qua hệ tiêu hóa, đào thải qua mồ hôi và nước tiểu nên tạo ra mùi hương đặc trưng giống hệt mùi của một căn bệnh di truyền hiếm gặp [2]. Tuy nhiên, mùi thơm ngọt do ăn hạt cỏ cà ri ở người khỏe mạnh là hiện tượng sinh lý bình thường và không gây nguy hại như bệnh lý chuyển hóa bẩm sinh.

Thủ phạm tạo mùi si-rô phong mang tên sotolon

Hợp chất hóa học trực tiếp gây ra hiện tượng đổi mùi dịch cơ thể này có tên khoa học là 4,5-dimethyl-3-hydroxy-2[5H]-furanone, thường gọi ngắn gọn là sotolon [1]. Sotolon là chất tạo hương đặc trưng có mặt tự nhiên trong hạt cỏ cà ri (fenugreek), cây cần núi (lovage) và cả trong si-rô phong [1].

Điểm đặc biệt là sotolon cũng chính là chất tạo ra mùi ngọt đặc trưng trong dịch cơ thể của những bệnh nhân mắc bệnh nước tiểu mùi si-rô phong (Maple Syrup Urine Disease - MSUD) [1]. Vì hạt cỏ cà ri, si-rô phong và nước tiểu của bệnh nhân MSUD đều chứa chung thành phần sotolon nên chúng phát ra mùi hương tương tự nhau [2]. Ở những người khỏe mạnh bình thường không dùng thực phẩm chứa chất này, mẫu nước tiểu hoàn toàn không có sự hiện diện của sotolon [1].

Khi đưa hạt cỏ cà ri vào cơ thể qua đường ăn uống, hợp chất sotolon giữ nguyên đặc tính tạo mùi khi bài tiết ra ngoài. Do đó, người dùng sẽ ngửi thấy mùi giống si-rô phong hoặc mùi đường cháy thoát ra từ cơ thể và nước tiểu [2].

Phân biệt mùi do ăn cỏ cà ri và bệnh lý di truyền hiếm gặp

Sự trùng hợp về mùi hương giữa người ăn hạt cỏ cà ri và bệnh nhân MSUD đôi khi dẫn đến những nhầm lẫn trong y khoa, được gọi là hiện tượng "giả bệnh nước tiểu mùi si-rô phong" [2]. Tuy nhiên, bản chất của hai hiện tượng này hoàn toàn khác biệt.

Bệnh MSUD thật sự là một rối loạn di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường rất hiếm gặp, ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa các axit amin mạch nhánh (BCAA) [1]. Tỷ lệ mắc bệnh trên toàn cầu chỉ khoảng 1 trên 180.000 trẻ sinh sống mỗi năm [3]. Nguyên nhân của bệnh là sự thiếu hụt phức hợp enzyme phân giải axit alpha-keto mạch nhánh [1]. Sự thiếu hụt này khiến các axit amin mạch nhánh gồm leucine, isoleucine, valine cùng các axit keto tương ứng tích tụ lại trong máu, nước tiểu và dịch não tủy [3]. Trong đó, leucine gây độc cho tế bào não, dẫn đến phù độc tế bào làm tổn thương chất trắng có myelin, bao gồm bó vỏ gai, đồi thị, cầu nhạt, não giữa, thân não lưng và tiểu não [3].

Ngược lại, hiện tượng đổi mùi sau khi dùng hạt cỏ cà ri chỉ đơn thuần là sự đào thải hương liệu thực phẩm từ bên ngoài đưa vào [2]. Ngay cả khi người mẹ ăn hạt cỏ cà ri trong lúc chuyển dạ khiến trẻ sơ sinh sinh ra có mùi giống si-rô phong, đó cũng chỉ là sự nghi ngờ nhầm lẫn chứ trẻ không thực sự mắc bệnh MSUD nếu không có rối loạn enzyme bẩm sinh [2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về sotolon và mùi cơ thể?

Nhiều công trình nghiên cứu đã phân tích chi tiết các hợp chất bay hơi trong nước tiểu cũng như các ca lâm sàng để làm rõ mối liên hệ giữa mùi hương cơ thể và tình trạng sức khỏe.

Một nghiên cứu năm 1983 đã phân tích hồ sơ các chất bay hơi trong nước tiểu của bệnh nhân mắc các rối loạn chuyển hóa có mùi bất thường như phenylketon niệu, MSUD, axit isovaleric máu hoặc hội chứng mùi cá (trimethylaminuria) [4]. Kết quả cho thấy hồ sơ chất bay hơi ở từng bệnh lý khác biệt rất lớn so với nước tiểu bình thường, và ở ca bệnh MSUD, các chất chuyển hóa xuất hiện sau vị trí tắc nghẽn chuyển hóa đã được tìm thấy [4]. Việc phân tích này cung cấp công cụ chẩn đoán đáng tin cậy cho các bệnh đặc trưng bởi mùi cơ thể [4].

Đến năm 1999, một nghiên cứu đã xác định chính xác chất gây mùi mà trước đó chưa được nhận diện rõ [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký khí khối phổ đa chiều chọn lọc đối quang (enantio-MDGC-MS) để phân tích mẫu nước tiểu của 7 bệnh nhân mắc MSUD và so sánh với nhóm đối chứng khỏe mạnh [1]. Kết quả chứng minh sotolon — hợp chất tạo hương quen thuộc trong hạt cỏ cà ri — có mặt trong nước tiểu của cả 7 bệnh nhân MSUD, trong khi mẫu nước tiểu của người khỏe mạnh hoàn toàn không có chất này [1].

Một báo cáo năm 2001 tiếp tục ghi nhận hiện tượng giả bệnh MSUD do người mẹ ăn hạt cỏ cà ri trước khi sinh [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc các bà mẹ ăn hạt cỏ cà ri trong quá trình chuyển dạ đã khiến trẻ sơ sinh chào đời có mùi giống si-rô phong trên cơ thể, dẫn đến sự nghi ngờ nhầm lẫn là trẻ mắc bệnh MSUD [2].

Bên cạnh đó, các báo cáo ca bệnh về MSUD thật sự cho thấy sự khác biệt rõ rệt về mức độ nguy hiểm so với việc ăn hạt cỏ cà ri. Báo cáo năm 1989 tại khoa Nhi, bệnh viện Ramathibodi ghi nhận 2 bệnh nhi người Thái Lan mắc MSUD cổ điển từ năm 1984 [5]. Cả hai trẻ đều có mùi nước tiểu nồng như mùi thuốc bắc sắc, kèm theo lờ đờ, bỏ bú, co giật; kết quả một trẻ tử vong lúc 4 tháng tuổi và trẻ còn lại chậm phát triển tâm thần nặng lúc 1 tuổi [5].

Báo cáo năm 1993 tại Đài Loan mô tả 2 ca bệnh MSUD đầu tiên được ghi nhận tại đây [6]. Ca thứ nhất là bé trai 10 ngày tuổi có các cơn tím tái, co giật toàn thân tái phát và mùi đường cháy từ cơ thể và nước tiểu; dù ổn định tạm thời nhờ chế độ ăn không có BCAA và liều cao thiamine, trẻ đã tử vong lúc 2 tháng tuổi do mất dấu theo dõi và quản lý không đầy đủ [6]. Ca thứ hai là bé gái 20 ngày tuổi bú kém, nôn ói một tuần, co giật toàn thân và có mùi đường cháy đặc trưng; trẻ được điều trị nhưng sau đó bị chậm các mốc phát triển [6].

Một nghiên cứu tổng hợp năm 2010 tại Trung Quốc đã phân tích dữ liệu của 2 ca MSUD sơ sinh mới cùng 15 ca được báo cáo trong 15 năm trước đó (tổng cộng 17 ca) [7]. Kết quả cho thấy cả 17 ca đều bú kém trong khoảng 3 giờ đến 8 ngày sau sinh, 14 ca có dấu hiệu thần kinh tiến triển, và mùi si-rô phong chỉ xuất hiện ở 8 ca [7]. Trong số này, 12 trẻ tử vong hoặc gia đình từ chối điều trị, 1 trẻ bị bại não, và chỉ có 4 trẻ được dùng sữa công thức không chứa BCAA là có kết quả cải thiện [7].

Ngoài ra, báo cáo năm 2014 về một bé trai sơ sinh 7 ngày tuổi nhập viện vì hôn mê, nhiễm toan chuyển hóa kèm mùi si-rô phong cho thấy kỹ thuật phổ cộng hưởng từ proton (1H-MRS) não giúp phát hiện đỉnh cộng hưởng methyl lớn ở mức 0,9 p.p.m chỉ trong 10 phút, trong khi các xét nghiệm khác mất vài ngày [8]. Một báo cáo khác năm 2018 trên bé trai 2 tuần tuổi bú kém, quấy khóc, tăng trương lực cơ và tăng leucine máu ở ngày thứ 8 cũng nhấn mạnh mùi si-rô phong trong nước tiểu có thể xuất hiện muộn, nên chụp cộng hưởng từ (MRI) và xét nghiệm máu là công cụ chẩn đoán sớm quan trọng [3].

Hiểu lầm thường gặp khi thấy cơ thể đổi mùi

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ có mùi si-rô phong hay mùi đường cháy ở nước tiểu là dấu hiệu của bệnh hiểm nghèo. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, sotolon có sẵn trong hạt cỏ cà ri và sẽ tạo ra mùi hương y hệt khi đào thải ra ngoài [2]. Ở người lớn hoặc trẻ nhỏ khỏe mạnh, nếu chỉ xuất hiện mùi thơm ngọt đơn độc sau khi dùng thực phẩm chứa cỏ cà ri mà không có bất kỳ triệu chứng thần kinh nào, đó không phải là bệnh MSUD.

Hiểu lầm thứ hai ở chiều ngược lại là phụ huynh chỉ dựa vào việc ngửi nước tiểu để loại trừ bệnh chuyển hóa ở trẻ sơ sinh. Dữ liệu từ 17 ca bệnh tại Trung Quốc cho thấy chỉ có 8 ca xuất hiện mùi si-rô phong, trong khi tất cả 17 ca đều có biểu hiện bú kém rất sớm từ 3 giờ đến 8 ngày sau sinh [7]. Báo cáo năm 2018 cũng khẳng định mùi đặc trưng ở nước tiểu có thể xuất hiện muộn [3]. Do đó, ở trẻ sơ sinh có biểu hiện bất thường, các bác sĩ phải xét nghiệm nồng độ BCAA trong máu và nước tiểu hoặc chụp MRI não chứ không chỉ chờ ngửi thấy mùi lạ [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt cỏ cà ri?

Mặc dù hiện tượng đổi mùi cơ thể do hạt cỏ cà ri là lành tính, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý để tránh gây rắc rối cho quá trình chẩn đoán y khoa.

Trước hết là phụ nữ mang thai đang ở giai đoạn cuối thai kỳ hoặc chuẩn bị chuyển dạ. Nghiên cứu năm 2001 đã chứng minh việc người mẹ ăn hạt cỏ cà ri trong khi chuyển dạ sẽ truyền mùi sotolon sang cho trẻ sơ sinh, khiến cơ thể và nước tiểu của bé có mùi giống bệnh MSUD ngay khi chào đời [2]. Điều này dễ dẫn đến sự nghi ngờ nhầm lẫn từ phía nhân viên y tế, khiến trẻ phải thực hiện thêm các bước kiểm tra không cần thiết để loại trừ bệnh lý di truyền [2].

Nhóm thứ hai là các bà mẹ đang cho con bú, đặc biệt là trong những tuần đầu sau sinh. Trẻ sơ sinh mắc bệnh MSUD thật sự thường khởi phát triệu chứng trong giai đoạn sơ sinh như lờ đờ, bỏ bú, quấy khóc, nôn ói, co giật hoặc hôn mê [3]. Nếu người mẹ hoặc gia đình sử dụng hạt cỏ cà ri làm phát tán mùi đường cháy hay mùi thuốc bắc sắc quanh trẻ, việc nhận định triệu chứng mùi cơ thể của bé có thể bị nhiễu. Ngoài ra, những người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị luôn nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên bất kỳ loại thảo dược nào.

Áp dụng thực tế khi dùng hạt cỏ cà ri trong đời sống

Hạt cỏ cà ri là nguyên liệu quen thuộc trong bột cà ri, các món hầm và nhiều loại trà thảo mộc. Khi sử dụng, người dùng hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát tình trạng mùi cơ thể bằng những cách đơn giản.

Nếu nhận thấy mồ hôi và nước tiểu có mùi ngọt như si-rô phong hoặc đường cháy sau bữa ăn có bột cà ri hay sau khi uống trà thảo mộc, bạn không cần hoang mang. Hãy kiểm tra lại thành phần thực phẩm vừa dùng xem có chứa cỏ cà ri (fenugreek) hay cần núi (lovage) hay không [1]. Mùi hương này sẽ tự động biến mất khi cơ thể đào thải hết lượng sotolon ra ngoài sau khi ngưng sử dụng thực phẩm đó.

Trong trường hợp sắp đi khám sức khỏe, làm xét nghiệm nước tiểu, hoặc phụ nữ sắp sinh con, nên tạm ngưng ăn các món chứa hạt cỏ cà ri để tránh làm nhiễu mùi mẫu bệnh phẩm và tránh gây nhầm lẫn chẩn đoán cho trẻ sơ sinh [2]. Bên cạnh đó, việc uống đủ nước hàng ngày và giữ vệ sinh cơ thể thoáng mát sẽ giúp quá trình bài tiết diễn ra thuận lợi, làm dịu bớt nồng độ mùi hương trong mồ hôi. Nếu trẻ sơ sinh xuất hiện mùi lạ kèm theo các dấu hiệu như bú kém, lờ đờ, nôn ói hay co giật, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay và thông báo rõ cho bác sĩ về lịch sử ăn uống của người mẹ [2].

Tóm lại, mùi lạ ở mồ hôi và nước tiểu sau khi dùng hạt cỏ cà ri là do hợp chất tạo hương tự nhiên sotolon đào thải ra ngoài, hoàn toàn không phải dấu hiệu nguy hại ở người khỏe mạnh [1]. Người dùng chỉ cần lưu ý ngưng sử dụng thảo dược này trước khi sinh nở để tránh gây nhầm lẫn với bệnh lý chuyển hóa bẩm sinh ở trẻ sơ sinh [2]. Duy trì chế độ ăn uống cân bằng và hỏi ý kiến bác sĩ khi có dấu hiệu sức khỏe bất thường luôn là cách bảo vệ cơ thể an toàn nhất.